Кіріспе

Құнның қазіргі құнына пропорционалды жылдамдықпен төмендеуі

Егер бір шаманың құны қазіргі құнына пропорционалды жылдамдықпен төмендесе, онда ол экспоненциалдық ыдырауға ұшырайды. Бұл процесті символдық түрде келесі дифференциалдық теңдеу арқылы көрсетуге болады, мұнда N – шама, ал λ (ламбда) – оң мәнді экспоненциалдық ыдырау тұрақтысы, ыдырау тұрақтысы, жылдамдық тұрақтысы немесе трансформация тұрақтысы деп аталады:

Бұл теңдеудің шешімі (төмендегі шығарылымды қараңыз):

мұнда N(t) – t уақытындағы шама, ал N₀ = N(0) – бастапқы шама, яғни t = 0 уақытындағы шама.

Кесу сериясы / қосарланған кесілу

Ядролық ғылым және фармакокинетикада қызығушылық тудыратын агент ыдырау тізбегінде орналасуы мүмкін, онда жинақталу бастапқы агенттің экспоненциалдық ыдырауымен анықталады, ал қызығушылық тудыратын агенттің өзі экспоненциалдық процесс арқылы ыдырайды. Мұндай жүйелер Бэйтман теңдеуімен шешіледі. Фармакологиялық жағдайда, кейбір қабылдаған заттар денеге экспоненциалдық ыдырау сияқты процесте сіңірілуі мүмкін, немесе олар осындай босату профиліне ие болу үшін арнайы жасалуы мүмкін.

Қолданылу түрлері мен мысалдар

Экспоненциалды ыдырау кең ауқымды жағдайларда кездеседі. Олардың көп бөлігі табиғат ғылымдары саласына жатады. Көптеген ыдырау процестері жиі экспоненциалды деп қарастырылады, бірақ шындығында тек үлгінің мөлшері үлкен болғанда және үлкен сандар заңы қолданылғанда ғана экспоненциалды болып табылады. Шағын үлгілер үшін Пуассон процесін ескеретін, көбірек жалпыланған талдау қажет.

Табиғи ғылымдар

Химиялық реакциялар: Химиялық реакциялардың кейбір түрлерінің жылдамдығы бір немесе басқа реактивтің концентрациясына байланысты. Жылдамдығы тек бір реактанттың концентрациясына тәуелді болатын реакциялар (бірінші реттік реакциялар деп аталады) экспоненциалдық ыдырауға ұшырайды. Мысалы, көптеген фермент катализдейтін реакциялар осылай өтеді. Электростатика: Конденсатордағы электр заряды (немесе, эквивалентті түрде, потенциал) тұрақты сыртқы кедергіге (R) қосылғанда экспоненциалдық ыдыраумен босатылады, ал тұрақты кернеу көзінен тұрақты кедергі арқылы зарядталғанда экспоненциалдық ыдыраудың кері процесімен зарядталады. Процестің экспоненциалдық уақыт константасы болса, жартылай ыдырау мерзімі тең. Осы теңдеулер индуктордағы токқа да қолданылады. Сонымен қатар, бірнеше параллель резисторлар арқылы өтетін конденсатор немесе индуктор, әр резистор жеке процесті білдіретін, көптеген ыдырау процестерінің қызықты мысалы болып табылады. Шындығында, екі параллель резистордың эквивалентті кедергісі екі ыдырау процесі үшін жартылай ыдырау мерзімі теңдеуіне сәйкес келеді. Геофизика: Теңіз деңгейінен биіктік көтерілгенде атмосфералық қысым экспоненциалдық түрде төмендейді, шамамен 1000 метрге 12% құрайды. Жылу алмасу: Егер бір температурадағы зат басқа температурадағы ортаға ұшыраса, зат пен орта арасындағы температура айырмашылығы экспоненциалдық ыдырауға ұшырайды (баяу процестердің шегінде; заттың ішінде "жақсы" жылу өткізгіштігіне тең, сондықтан оның температурасы көлемі бойынша салыстырмалы түрде біркелкі болады). Ньютонның салқындату заңына да қараңыз. Люминесценция: Қозғаннан кейін люминесцентті материалдың сәулелену қарқындылығы – қозған атомдар мен молекулалар санына пропорционалды – экспоненциалдық түрде ыдырайды. Қатысты механизмдар санына байланысты, ыдырау моно- немесе мультиэкспоненциалды болуы мүмкін. Фармакология және токсикология: Көптеген енгізілген заттар экспоненциалдық ыдырау үлгілеріне сәйкес таралып, метаболизмге ұшырайды (клиренс қараңыз). Заттың таралу және жойылу жылдамдығын биологиялық жартылай ыдырау мерзімі – "альфа жартылай ыдырау мерзімі" және "бета жартылай ыдырау мерзімі" өлшейді. Физикалық оптика: Жарық, рентген немесе гамма сәулелері сияқты электромагниттік сәулеленудің сіңірілетін ортадағы қарқындылығы сіңірілетін ортаға енген қашықтықпен экспоненциалдық түрде төмендейді. Бұл "Бир-Ламберт заңы" деп аталады. Радиоактивтілік: Радиоактивті ыдырауға ұшыраған радионуклидтің үлгісінде бастапқы күйдегі атомдар саны, қалған атомдар саны жеткілікті болғанда экспоненциалдық ыдырауға ұшырайды. Ыдырау өнімі радиогендік нуклид деп аталады. Термоэлектрлік: Температура жоғарылағанда теріс температуралық коэффициенті бар терморезистордың кедергісінің төмендеуі. Ділділіктер: Кейбір дірілдер экспоненциалдық түрде ыдырай алады; бұл сипаттама көбінесе демпферленген механикалық осцилляторларда кездеседі және синтезаторларда ADSR конверттерін жасау үшін қолданылады. Артық демпферленген жүйе экспоненциалдық ыдырау арқылы тепе-теңдікке оралады. Сыра көпіршігі: Мюнхендік Людвиг Максимилиан университетінің Арнд Лейке сыра көпіршігі экспоненциалдық ыдырау заңына бағынатынын көрсеткені үшін Ig Nobel сыйлығын жеңіп алды.

Әлеуметтік ғылымдар

Қаржы: зейнетақы қоры дискретті төлем сомаларының (әдетте ай сайынғы) әсеріне және үздіксіз пайыздық мөлшерлемеге түсетін кіріске байланысты экспоненциалды түрде азаяды. Фондта қалған кез келген А сомасына жету уақытын анықтау үшін dA/dt = кіріс – шығыс дифференциалдық теңдеуін жазып, шешуге болады. Ал қарапайым глоттохронологияда тілдердің тұрақты азаю деңгейі туралы (тартысқа түсетін) болжам бір тілдің жасын шамалауға мүмкіндік береді. (Екі тілдің бөліну уақытын есептеу үшін экспоненциалды азаюға тәуелсіз қосымша болжамдар қажет).

Компьютерлік ғылым

Интернет желісіндегі негізгі маршруттау протоколы – BGP, пакеттердің бағытын өзгертуге болатын жолдарды есте сақтау үшін маршруттау кестесін ұстап тұруы керек. Осы жолдардың бірі қолжетімді күйден қолжетімсіз күйге (және керісінше) қайта-қайта өзгеретін болса, сол жолды басқаратын BGP маршрутизаторы маршруттау кестесінен жол туралы жазбаны қайта-қайта қосып, алып тастауға мәжбүр болады (жолдың күйін өзгертеді), соның салдарынан CPU және RAM сияқты жергілікті ресурстарды жұмсайды, тіпті одан да көп, әріптес маршрутизаторларға қажетсіз ақпарат таратады. Бұл жағымсыз құбылыстың алдын алу үшін, маршруттың шағылысуын басу (route flapping damping) деп аталатын алгоритм әр маршрутқа салмақ тағайындайды, ол маршрут күйін өзгерткен сайын артады және уақыт өте келе экспоненциалды түрде төмендейді. Салмақ белгілі бір шекке жеткенде, шағылысу тоқтатылады, осылайша маршрут жасырылады.