Кіріспе

Марин Барлети (; шамамен 1450-1460 – шамамен 1512-1513) – албан тарихшысы, гуманист және католик священнигі, Шкодра қаласынан шыққан. 1478 жылғы Шкодра қоршауы туралы 1504 жылғы куәгерлік баяндамасының арқасында ол алғашқы албан тарихшысы деп есептеледі. Барлети ең белгілісі – Скандербегтің өмірбаянына арналған екінші еңбегі, ол 16-дан 20 ғасырға дейін көптеген тілдерге аударылған.

Өмір

Барлети сол кездегі Венеция Республикасының бөлігі болған Скутариде (қазіргі Шкодра, Албания) туып өсті. Барлети шкодрандық немесе географиялық мағынада албандық болды деген пікірталас болмаса да, 2018 жылы табылған және 2022 жылы жарияланған Шкодра қоршауының ерте нұсқасында Барлети жергілікті тілді, ол басқа бір бөлімінде албан тілімен теңестіреді, ата-бабаларының тілі екенін еске түсіреді (attavorum nostrum). Бұл албан тілінің Барлетидің ана тілі болғанына байланысты тікелей сілтеме. Тіл білімі маманы Экрем Чабеждің сөзіне сәйкес, Барлетидің тегі бастапқыда Bardheci түрінен шыққан болуы мүмкін, албан тіліндегі bardhë сөзі "ақ" деген мағынаны білдіреді және -eci жұрнағы қосылған. Бұл [ł] <ll> және ð <dh> дыбыстары арасындағы Шкодра аймағында кең таралған Солтүстік Гег албан тіліне тән ауытқу арқасында Барл(л)еци түріне айналған. 1474 жылы Осман империясы Шкодраны қоршады, ал Барлети 1474 және 1478 жылғы екі қоршауда да қаланың сәтті қорғанысына қатысты. 1479 жылы Шкодра Осман империясының қолбауына өткенде, Барлети Италияға қашып кетіп, тарих, классикалық әдебиет және латын тілінің ғалымы атанды. Барлети Венецияға келгеннен кейін көп ұзамай Риальто ет базарында уақытша қаржылық көмек ретінде дүкен алды. 1494 жылы Венеция мен Падовада теологиялық білім алғаннан кейін дін қызметкері болып, жақын арада Пиовендегі Әулие Стефан шіркеуінде қызмет етуге тағайындалды.

Шкодраның қоршауы

Барлетидің алғашқы еңбегі "Шкодра қоршауы" ("De obsidione Scodrensi", Венеция, 1504) болды. Ол латын тілінде бірнеше рет басылып, итальян, поляк, француз, албан және ағылшын тілдеріне аударылды. Барлети осы еңбекті куәгер ретінде жазған. Бұл шығарма туралы белгілі албан жазушысы Исмаил Кадаре: "Егер «монументалды шығарма» деген сөз тіркесіне толыққанды лайық келетін әдеби туынды іздесе, «Шкодра қоршауынан» жақсы мысал табу қиын» деп жазды. Аталмыш еңбектің алғашқы нұсқасы 2018 жылы табылса, 2022 жылы жарияланды.

Скандербегтің тарихы

Барлетидің екінші және ең ірі еңбегі – 1504 жылы Венецияда, ал кейін 1508 және 1510 жылдар аралығында Римде жарық көрген «Эпир князі Скандербегтің өмірі мен істерінің тарихы» (Historia de vita et gestis Scanderbegi Epirotarvm principis) болды; (2-ші басылым: Страсбург, 1537; 3-ші басылым: Франкфурт-на-Майне, 1578; 4-ші басылым: Загреб, 1743 ж.) және неміс (1533 ж.), итальян (1554 ж.), португал (1567 ж.), поляк (1569 ж.), француз (1576 ж.), испан (1588 ж.) және ағылшын (1596 ж.) тілдеріне аударылды. «Шкодра қоршауынан» айырмашылығы, Барлети осы еңбектің жасалуында басқалардың куәліктерін пайдаланды. Барлетидің кітаптарын Бернардино Витали Венеция мен Римде басып шығарды. «Скандербег тарихы» албандық мәдениетінің құнды мұрасы болып саналады және албандық ұлттық сананың қалыптасуына зор үлес қосты. Барлетидің осы еңбегінің аудармасы Цетинье жылнамасында славян тілінде сақталған. Мартиновичтің (1962) мәліметінше, қолжазбаның соңында мәтіннің авторы «славян тегінен шыққан Шкодерлік Марин» деп көрсетілген. Паоло Джовио Барлетиусті замандасы Маринус Скодренсиспен, яғни Марино Бечихемимен (1468-1526), риторика профессоры және классикалық әдебиетке түсіндірмелер жазған автормен шатастырған алғашқы тарихшы болды. Бұл шатастықты Томас Рейнзий мен Апостол Зено түсіндірді. Барлетиус өзінің еңбектерінде өзін «sacerdotis Scodrensis» (Шкодраның діни қызметкері) деп атаса, Бечихеми өзін үйленген және «балалардың әкесі», Рагуза, Бреша және Падуа қалаларының профессоры деп таныстырды, бұл сипаттамалар Барлетиусқа қатысты емес.

Папалар мен императорлардың қысқаша тарихы (талаш)

Барлетидің үшінші еңбегі "Папалар мен императорлар өмірінің қысқаша тарихы" (Compendium vitarum pontificum et imperatorum, Венеция, 1555) деп аталады.

Сын

Барлетиус еңбектері Гиаммария Биемми және Теодор Спандунес сияқты жылнама жазушыларға ықпал етті. Ол романтизм мен ұлтшылдық тарихшылар арасында әлі де танымал. Скендербег туралы қазіргі тарихи зерттеулер Барлетиусқа емес, көбінесе мұрағат жазбаларына сүйенеді. Барлети Валахияның Владислав II мен Скендербег арасындағы жалған хат алмасуды құрастырды, оны 1444 жылдың орнына 1443 жылға қателікпен жатқызды. Барлети сондай-ақ, оқиғаларды өз түсінігімен сәйкес ету үшін Скендербег пен Сұлтан Мехмед II арасындағы хат алмасуды да ойлап тапты. Шкодра қаласының бас кітапханасы мен баспаханасы Марин Барлетидің атымен аталады. Сонымен қатар, Албанияның Тирана қаласында оның құрметіне университет ашылды.