Кіріспе

Албан тарихы 12-15 ғасырларда Рим империясы 395 жылы шығыс және батысқа бөлінгеннен кейін, қазіргі Албания аумақтары Византия империясының құрамына кірді. 12 ғасырдың соңында Арбанон княздығы құрылды, ол 13 ғасырдың ортасына дейін сақталды. Княздық тарағаннан кейін, албан дворяндары мен Анжу әулеті арасындағы одақ нәтижесінде Албания Корольдігі құрылды. Византия империясына қарсы соғыс кезінде корольдік мөлшері кейде азайып, Анжулер Албаниядағы билігін жоғалтқанға дейін созылды. 14 ғасырдың ортасына дейін аумақ бірнеше албан басшыларының билігінде болды, ал қысқа мерзімге Сербия империясының шабуылына ұшырады. 1355 жылы Сербия империясы құлағаннан кейін бірнеше басшылар билікті қайта алып, Савра шайқасына дейін аумақты кеңейтті. 1385 жылғы Савра шайқасынан кейін көптеген жергілікті басшылар Осман империясының вассалдарына айналды. 1415-1417 жылдары Албанияның орталық және оңтүстік бөлігі Осман империясының құрамына кіріп, жаңадан құрылған Албания санджағының бөлігі болды. 1432 жылы 36 албан басшысы Осман империясымен байланысты жеңілген құқықтарына наразылық білдіріп, оңтүстік Албанияда көтеріліс ұйымдастырды. Көтеріліс 1443 жылы Скандербег басшылығымен қайта жанданды, бұл Осман империясының Ниш шайқасында жеңіліске ұшырауымен және Варна крест жорығы кезіндегі жағдаймен байланысты болды. 1444 жылы Гердж Кастриоти Скандербег Осман империясына қарсы біріккен албан басшылары мен ақсүйектерінің басшысы болып жарияланды және 1479 жылы таратылған Лежа лигасы құрылды. Скандербегтің Осман империясына қарсы көтерілісі 25 жылға созылды. Әскери батырлығына қарамастан, ол Солтүстік Албаниядағы өте шағын аумақтағы өзінің иеліктерін сақтап қалудан артық ештеңе жасай алмады, осы аймақта Осман империясына қарсы барлық жеңістеріне қол жеткізді. 1479 жылы Осман империясы 1501 жылы басып алған Дураццодан басқа барлық венециялық иеліктерді жаулап алды. 1913 жылға дейін Албания территориясы Осман империясының құрамында болып қала берді.

Комани-Кружа мәдениеті

Комани Кружа мәдениеті – Орталық және солтүстік Албанияда, Черногорияның оңтүстігінде және Солтүстік Македонияның батыс бөлігіндегі ұқсас жерлерде кейінгі антикалық дәуірден орта ғасырға дейін куәландырылған археологиялық мәдениет. Ол әдетте Леже (Превалитана) Дардания және Адриатика жағалауын орталық Балқан Рим провинцияларымен байланыстырған Виа Эгнатия жолдары бойында, төбелік бекіністердің төменінен салынған елді мекендерден тұрады. Мәдениеттің типтік орны – Комани және Дрин өзені аңғарындағы жақын маңдағы Далмац төбесіндегі форты. Кружа және Лежа мәдениеттің маңызды орындарын көрсетеді. Комани Кружа халқы – жергілікті, Батыс Балқан халқы, римдік Юстиниандық әскери бекіністер жүйесімен байланысты. Комани Кружаның дамуы Албанияның классикалық антикалық халқынан 11 ғасырда тарихи жазбаларда кездесетін ортағасырлық албандарға дейінгі кезеңді зерттеу үшін маңызды. 2009 жылдан кейін зерттеулер кеңейді, ал Комани топографиясының алғашқы шолуы 2014 жылы жасалды. Осыған дейін, зират аумағынан басқа, елді мекеннің мөлшері мен кеңеюі белгісіз болды. 2014 жылы Команидің 40 гектардан астам аумақты алып жатқаны, бастапқыда ойланғаннан әлдеқайда үлкен екені анықталды. Ең көне қоныс кезеңі Эллинистік дәуірге дейін жетеді. Нақты дамуы кейінгі антикалық дәуірде басталды және орта ғасырларға дейін (13-14 ғасырлар) жалғасты. Бұл Команидің Римнің соңғы кезеңіндегі бекініс және Превалитана мен Дардания желілеріндегі маңызды сауда торабы болғанын көрсетеді. Осы дәуірде, тіпті жақын жағалаудағы аумақтарда да, теңіз жолдары арқылы Шығыс Жерорта теңізінің сауда желілеріне қатысу өте шектеулі болған сияқты. Авар-славян шапқыншылығы кезінде, қазіргі Солтүстік Албания және айналасындағы аймақтардың қауымдары Лежа және Сарда сияқты басқа аймақтардағыдай, жақсы қорғану үшін төбелердің маңына жиналды. 7 ғасырда Авар-славян шапқыншылығынан кейін Византия билігі қайта орнатылып, елді мекендердің өркендеуі артып, Комани халқының өсуі байқалды және жаңа элита қалыптаса бастады. Халық саны мен байлығының өсуі жанындағы жаңа елді мекендер мен шіркеулердің салынуымен белгіленді. Комани Лежа және Кружамен жергілікті желі құрды, ал бұл желі кеңірек Византиялық Жерорта теңізі әлеміне енгізілді, Солтүстік Балқанмен байланыс орнатты және алыс саудамен айналысты.

Византия империясы

168 жылы аймақ римдіктер басып алғаннан кейін, ол Епир Нованың бір бөлігіне айналды, ол өз кезегінде Македонияның римдік провинциясының құрамына кірді. Кейіннен бұл аймақ Византия империясының «темалар» деп аталатын провинцияларының бір бөлігі болды. 395 жылы Рим империясы Шығыс және Батысқа бөлінгеннен кейін, қазіргі Албанияның жерлері Византия империясының құрамына енді. Византия билігінің алғашқы онжылдықтарында (461 жылға дейін) аймақ вестготтар, гундар және остготтардың шабуылдарына ұшырады. VI-VII ғасырларда аймаққа славян тайпалары қоныстанды. Албандар ортағасырлық византиялық жылнамаларда 11 ғасырда Albanoi және Arbanitai деп, ал ортағасырлық латын тілінде Albanenses және Arbanenses деп кездеседі, олар біртіндеп басқа еуропалық тілдерге еніп, одан ұқсас туынды атаулар пайда болды. Осы кезде олар толыққанды христиан дінін қабылдаған. Кейінгі византиялық қолданыста Арбанай және Альбанай терминдері, түрлі нұсқаларымен бірге, алмастырылып қолданылды, ал кейде осы топтар классикалық атауымен – Иллирийліктер деп те аталды. Орта ғасырларда албандар өз елін Арберия деп атаған, ал өздерін Арбереш деп атаған.

Барбарийлер шапқыншылығы

Византиялық биліктің алғашқы онжылдықтарында (461 жылға дейін) Эпир новасы вестготтар, гунндар және остготтардың шабуылдарынан қирады. Балқан аймағына осы варвар басқыншылары келгеннен кейін көп ұзамай славяндар пайда болды. VI-VIII ғасырларда олар римдік жерлерге қоныстанды. IV ғасырда варвар тайпалары рим империясына шабуыл жасауды бастады. Германдық готтар мен азиялық ғұндар бірінші болып келді, олар ғасырдың ортасында басып кірді; Аварлар 570 жылы шабуыл жасады; ал славяндар VI және VII ғасырларда басып кірді. Шамамен елу жыл өткен соң болгарлар Балқан түбегінің көп бөлігін жаулап алып, өз билігін қазіргі Албанияның орталық жазықтарына дейін кеңейтті. Жалпы алғанда, басқыншылар Албания болып қалатын жерлердегі римдік және византиялық мәдени орталықтарды жойды немесе әлсіретті.

Болгария империясы

9 ғасырдың ортасында Шығыс Албанияның көп бөлігі Пресян ханның тұсында Бірінші Болгар империясының құрамына кірді. Кутмичевица деп аталатын аймақ 10 ғасырда Девол, Главиница (Балш) және Белград (Берат) сияқты көптеген дамыған қалалармен маңызды болгар мәдени орталығына айналды. Дуррес сияқты жағалау қалалары сол кезеңнің көп бөлігінде Византияның билігінде қалды. Византиялықтар 1018-19 жылдары Болгар империясын жаулап алғанда, Шығыс Албаниядағы бекіністер Византиялықтарға бағынған соңғы болгар бекіністерінің бірі болды. Дуррес 1040-41 жылдары болгар халқының Византияның жоғары салықтарына наразылығынан кейін болгарлардың ірі көтерілісінің орталығы болды. Тезірек бұл көтеріліс бүкіл Албанияны қамтыды, бірақ ол 1041 жылы басылды, содан кейін Албания қайтадан Византия билігіне көшті. 1072 жылы Георгий Войтех бастаған тағы бір көтеріліс болды, бірақ ол да жаншылды. Кейіннен бұл аймақ Екінші Болгар империясының құрамына қайта кірді. Бүкіл аумақты басқарған соңғы болгар императоры Иван Асен II (1218–1241) болды, бірақ оның ізбасарларынан кейін болгар билігі әлсіреп қалды.

Сербия империясы

XII ғасырдың соңында сербтер қазіргі Албанияның солтүстік және шығыс бөліктерін бақылады. 1204 жылы батыс крестшілері Константинопольді тонағаннан кейін, Венеция Албания және Солтүстік Грекияның Эпир аймағын номиналды түрде басқарып, Дуррес қаласын иеленді. Бизантиялық биліктен құлатылған Михаил Комнен, албандық басшылармен одақтасып, венециялықтарды қазіргі оңтүстік Албания мен солтүстік Грекиядан ығыстырды, және 1204 жылы ол тәуелсіз Епир княздығын құрды, астанасы Солтүстік Грекиядағы Иоаннина қаласы болды. 1272 жылы Неаполь королі, Анжу әулетінен Карл I, Дуррес қаласын басып алып, бір ғасырға созылған Албания Корольдығын құрды. XIV ғасырдағы ішкі билік күресі Византия империясын әлсіретті, бұл Сербияның ең қуатты ортағасырлық билеушісі Стефан Дусанға Дуррессіз Албанияның барлық аймағын қамтитын, қысқа мерзімді империя құруға мүмкіндік берді. Арбанон қазіргі Албанияның орталық аудандарына дейін, астанасы Круя қаласымен созылып, теңізге тікелей қол жеткізбеді. Прогон бірінші билеуші болды, ол шамамен 1190 жылы билік құрған деп есептеледі. Одан кейін ұлдары Гжин (шамамен 1200-1208 жж.) және Димитри (1208-1216 жж.) билік етті. Бұл әулеттен кейін княздық грек ақсүйегі Грегори Камонасқа, содан кейін оның күйеу баласы Големге өтті. Димитридің жесірі, серб ханшайымы Комнена Неманьич, билікті мұраға алды және Камонасқа қайта үйленді. Арбанон 1257-1258 жылдары Никеяға қарсы көтерілістен кейін Эпирдің пайдасына құлдырады.

Албания Корольдігі

Арбер княздығының құлдырауынан кейін оның аумақтарында және Эпир деспоты жаулап алған аймақтарда Анжу әулетінен Карл құрған Албания Корольдігі пайда болды. Ол 1272 жылғы ақпан айында Албания королі атағын алды. Корольдік Дуррес (қазіргі Дуррес) қаласынан оңтүстікке қарай жағалау бойымен Лингветта мүйісіне дейін созылды, ал ішкі шекаралары нақты белгіленбеген. Бірақ көп ұзамай Византияның қарсы шабуылы басталды, ол 1281 жылға қарай Анжу әулетін ішкі аймақтардан ығыстырды. Сицилиялық кешкі аспан Карлдың беделін одан әрі әлсіретті, және корольдік Эпироттардың күшімен Дуррес маңындағы шағын аумаққа дейін қысқартылды. Дегенмен, Анжу әулеті 1368 жылға дейін, қала Карл Топияның қолына тигенше, осы жерде тұрақтап қалды. Арбер княздығының Эпир деспоты басып алған аймақтары құлағаннан кейін, Карл Анжу Албания Корольдігін құрды. Ол 1272 жылғы ақпан айында Албания королі атағын алды. Корольдік Дуррес аймағынан (сол кезде Дюррахиум деп аталған) оңтүстікке қарай жағалау бойымен Бутринтке дейін созылды. Сегізінші крест жорығының сәтсіз аяқталуынан кейін Карл Анжу Албанияға қайта назар аударды. Ол жергілікті албандық көшбасшыларымен байланыс жасау үшін жергілікті католик дін қызметкерлерін пайдаланды. Дуррестен Иоанн және Арбаноннан Никола атты екі католик священник Карл Анжу мен жергілікті ақсүйектер арасында келіссөздер жүргізушілер болды. 1271 жылы олар Албания мен Италия арасында бірнеше сапар жасап, ақырында міндеттерін орындады. 1272 жылғы 21 ақпанда Дуррестен албандық дворяндар мен азаматтардан құралған делегация Карлдың сарайына келді. Карл олармен келісімге қол қойып, «епископтардың, графтардың, барондардың, сарбаздардың және азаматтардың бірауыздан келісімімен» Албания королі деп жарияланды, оларға қорғау және Византия империясынан алған құқықтарын сақтауға уәде берді. Келісім Албания Корольдігін (лат. Regnum Albanie) Анжу әулетінен Карл (Carolus I, dei gratia rex Siciliae et Albaniae) басқаратын Сицилия Корольдігімен біріктірді.

Леже лигасы

Осман империясының қысымымен албан княздіктері 1444 жылдың 2 наурызында Леже жиналысында құрылған конфедерацияға біріктірілді. Лиганы Гердж Кастриоти Скандербег басқарды, ал оның қайтысынан кейін Леке Дукаджини басқарды. Скандербег албандық ақсүйектердің – Арианиттердің, Дукаджинилердің, Спанилердің, Топиастардың, Музакалардың және биік таулардан келген албандық биліктердің басшыларының Леже қаласында кездесуін ұйымдастырды. Онда ақсүйектер ортақ түрік жауына қарсы өзара пайда үшін бірлесіп күресуге келісті. Олар Скандербегті жоғарғы басшы етіп сайлады. Леже лигасы конфедерация болды және әр княздік өз тәуелсіздігін сақтады. Қазіргі геосаяси ғылым тұрғысынан қарағанда, Леже лигасы мемлекеттік одақ құруға жасалған әрекет болды. Шындығында, бұл – ортақ сыртқы саясатты ұстанған, тәуелсіздіктерін бірлесіп қорғаған және одақтас әскерін жинаған тәуелсіз билеушілердің федерациясы еді. Әрине, әскери шығындарды жабу үшін ортақ бюджет қажет болды, және әрбір отбасы Лиганың ортақ қорына өз үлесін салды. Сонымен қатар, әрбір ру өзінің меншігін және автономиясын сақтап, ішкі мәселелерді өз иелігінде шешуге құқылы болды. Гердж Кастриотидің жоғарғы феодалдық билігімен құрылған және жұмыс істеген Лига Османдық оккупацияға қарсы жалпы албандық қарсылықты ұйымдастырудың ең маңызды әрекеті болды, сонымен қатар оның қысқа ғұмырында біртұтас албан мемлекетін құруға жасалған тытыс болды. Скандербегтің басшылығымен албан әскерлері шығысқа қарай жорықтап, Дибра және Охрид қалаларын басып алды. 1443 жылдан 1468 жылға дейін Скандербегтің 10 мыңдық әскері Осман империясының аумағында жүріп, үнемі үлкен және жақсы жабдықталған Осман әскерлеріне қарсы жеңіске жетті. Осман империясының өздерінің отанына жасаған шабуылынан қорқып, Венгрия, кейіннен Неаполь және Венеция, бұрынғы жаулары, Скандербег әскерін қаржылық тұрғыдан қолдады. 1450 жылдың 14 мамырында Скандербег пен оның әскеріне дейін кездеспеген үлкен Осман әскері Крюжа қаласының бекінісіне шабуыл жасап, оны басып алды. Бұл қала Скандербег үшін ерекше маңызға ие болды, өйткені ол 1438 жылы Османдықтармен Крюжаның субасы болып тағайындалған еді. Шайқас төрт айға созылды, нәтижесінде албандықтар 1000-нан астам, ал Османдықтар 20 000-нан астам әскерін жоғалтты. Осман әскері қаланы басып ала алмады және қыс кіріспес бұрын кері шегінуге мәжбүр болды. 1446 жылдың маусым айында "Жаулап алушы" Мехмед II 150 000 сарбаздық әскерді Крюжаға бастап келді, бірақ бекіністі басып алуға сәттілік таппады. Скандербегтің 1468 жылы қайтысы тәуелсіздік күресін тоқтатпады, және Леке Дукаджини басшылығымен күрес 1481 жылға дейін жалғасты, содан кейін албан жерлері Осман әскерлеріне бағынды.

Ортағасырлық мәдениет

Орта ғасырдың соңғы кезеңінде албандық қалалық қоғам дамудың жоғары деңгейіне жетті. Сыртқы сауда осылайша гүлденгендіктен, албан саудагерлерінің Венецияда, Рагузада (қазіргі Дубровник, Хорватия) және Салоникада (қазіргі Салоники, Грекия) өздерінің өкілдіктері болды. Қалалардың гүлдеуі білім беру мен өнердің дамуына да серпін берді. Алайда, албан тілі мектептерде, шіркеулерде және мемлекеттік іс-қағаздарда қолданылмады. Оның орнына, мемлекет пен шіркеутің зор қолдауына ие болған грек және латын тілдері мәдениет пен әдебиеттің ресми тілдеріне айналды. Византия империясы құрған темалар, яғни әскери провинциялардың жаңа әкімшілік жүйесі Албанияда феодализмнің қалыптасуына әсер етті, себебі әскери феодалдарға қызмет еткен шаруалар олардың жерлерінде крепостнойларға айналды. Албан феодалдық аристократиясының ішінде Топия, Шпата, Музака, Арианити, Дукаджини және Кастриоти әулеттері ең белгілілері болды. Олардың алғашқы үш әулеті Византиядан дерлік тәуелсіз князьдықтардың билеушілеріне айналды.