Бајрам Кури: Албан халқының батыры және тәуелсіздік күрескері

Кіріспе

Албаниялық әмірші, саясаткер және белсенді (1860–1925)
Албанияның ұлттық қаһарманы

Баджрам Кури (16 қаңтар 1862 – 29 наурыз 1925) – Албанияның тәуелсіздігі үшін күрескен, кейіннен 1913 жылғы Лондон шартынан кейін Косовоның Албания құрамына енуі үшін күрескен албаниялық әмірші, саясаткер және белсенді. Ол қайтыс болғаннан кейін Албанияның қаһарманы атағымен марапатталды.

Ерте өмір

Баджрам Кюри 1862 жылы туған, оның отбасын Гяковадан Призренге, дәлірек айтқанда Круше-э-Маде ауылына түрмеге жіберген. Көптеген дереккөздер оның 1862 жылы туғанын көрсетеді, ал жақында табылған паспортына сүйенген жаңа дереккөздер 1866 жылды атайды. Оның отбасы Гякова таулы аймағындағы Красникиден (қазіргі Тропое) шыққан. Ол туған кезде Кюри отбасы Круше-э-Маде, Раховецтегі Осман түрмесіне жеткізілді; оның әкесі Шакир Ага ауыр салықтар мен әскери жинауға наразылық білдіріп, Осман империясына қарсы көтеріліс ұйымдастырғандықтан тұтқынға алынған. Шакир Ага Кюри Гякованың Абдулла Паша Дренидің сенімді адамы болды және, көрінетін нәрсе, салық жинау және Паша Дренидің аймақтағы жазалау экспедицияларында маңызды рөл атқарды. Ол Мехмед Әли Пашаға қарсы шабуыл кезінде Паша Дрениге көмектесті және Призрен лигасының күштерімен болған қақтығыста қаза тапты.

Мансап

Ал қазіргі Албания аймақтары Осман империясының бақылауында болған кезде, Курри албандардың мүддесін қорғады. 1885 және 1886 жылдар аралығында ол Риза Бей Гяковамен он жылға созылған қарым-қатынасқа түсті, ол тек сұлтан жіберген елшінің араласуымен аяқталды. Сұлтан Абдулхамид II жергілікті басшыларды Осман жүйесіне тарту үшін артықшылықтар мен мемлекеттік лауазымдар беру арқылы қолдау желілерін пайдаланды. 1893 жылы ол Осман әскері тез басып алған Хахи Зека басқарған Косово көтерілісіне қатысты. 1899 жылы Пежаның Зека лигасының құрылтайшы мүшесі болды. 1906 жылы Албанияны азат ету жөніндегі құпия комитеттің (Башкими қоғамы) Гьяковье бөлімшесін құруға қатысып, ықпалды мүше болды. Жас түрік революциясы кезінде Галиб Бей албандық көшбасшылар Курри, Нехип Драга және Ферхат Драганы Фирзовикке (қазіргі Ферижай) кездесуге шақырып, олардың ықпалын пайдаланып, "шетелдік араласу" қорқынышы арқылы халықты конституциялық тәртіпті қалпына келтіруді қолдауға итермеледі. 31 наурыздағы оқиға кезінде Осман әскеріне көмек көрсеткен 15 000 еріктінің арасында Курри, Черчиз Топуллимен бірге 8 000 албанды Ыстамбұлдағы көтерілісті басуға жұмылдырды. Алайда, жас түріктердің репрессивті шаралары мен бұзылған уәделері Курриді Осман билігіне қарсы әрекеттерді қайта бастауға мәжбүр етті. 1912 жылы албандар мен Осман билігі арасындағы жағдай нашарлағандықтан, Курри басқа албан көшбасшыларымен бірге 20 мамырда Юникте өткен кездесуге қатысты, онда соғыс жариялауға ант берілді. Ол 1912 жылғы албан көтерілісінде белсенді рөл атқарды, Хасан Приштина, Иса Болетини, Темистокли Герменджи және басқалармен бірге түріктерге қарсы күресті. Ол сондай-ақ серб әскеріне қарсы Люме шайқасындағы көшбасшылардың бірі болды, бұл олардың Албанияға кеңейуін кешіктірді және Албанияның тәуелсіздігін қамтамасыз етті. 18 тамызда Приштина басқарған орталық фракция Курриді және басқа да көшбасшылар Идриз Сефери, Риза Бей Гякова және Иса Болетиниді консервативті топтан албандардың әлеуметтік-саяси және мәдени құқықтары туралы Осман империясымен келісімге келуге көндірді. 1912 жылы жас түріктерге қарсы күресте жеңіске жетті. 1912 жылғы көтеріліс кезінде, көтерілісшілердің талаптарына Османдықтардың жауабын күтіп, Курри және көтерілістің басқа да басшылары өз күштеріне 12-15 тамызда басып алған Ускюбке (қазіргі Скопье) қарай жол ашты. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол Качак қозғалысының құрамында партизандық бөлім ұйымдастырды, ол Косовоның Ұлттық қорғаныс комитетінің мүшесі болды. 20 қазан 1914 жылы Баджрам Курри, Иса Болетини, болгар комитаджилері мен австро-венгерлік офицерлер басқарған 1000 албан Гьякова маңындағы Черногорияның базасына шабуыл жасап, екі тау артиллериясын алып кетті. Черногория әскері оларды қоршап алып, жеңіп, албан аумағына итеріп жіберді. 1915 жылы Косовоның Ұлттық қорғаныс комитетінің құрылтайшы мүшесі болды. Бұл ұйым кейін Коминтернмен қарым-қатынас орнатты (ол ұлттардың өзін-өзі анықтау құқығын қолдады), кейінірек 1921 жылдың желтоқсанында Курри Венадағы кеңес министріне былай деді: "Албан халқы өз шекараларын қатыгез және қанды тарихи ескертулер негізінде емес, қазіргі жағдай негізінде анықтауды асыға күтеді. Совет Ресейінің жақын болашақта Еуропаның, әсіресе Балқан елдерінің шекараларын әділ түрде анықтай алатынына нық сеніп, мен Ұлы Совет үкіметінің сол кезде біздің әділ өтініштерімізді қабылдайтынына дұға етемін". 1920 жылы Лушня конгресінен кейін ол албан кабинетінде портфелі жоқ министр болды. 1921 жылдың желтоқсанында ол Хасан Приштинаның тұрақсыз үкіметінде Жогудың орнына Соғыс министрі болды. Бірақ бірнеше күннен кейін Зогу өзінің Мати тайпасынан адамдарды жинап, үкіметті құлатты, бұл Приштина, Курри және басқаларды солтүстікке қашуға мәжбүр етті. 1922 жылдың наурыз айында Курри мен Приштина Зогуға қарсы көтеріліс бастады, бірақ ол сәтсіз аяқталды. Көтеріліс 8 наурыз 1922 жылы капитан Пренк Первизи тарапынан басып тасталды, бұл үшін Ұлыбританияның Албаниядағы елшісі Гарри Эйрс көтерілісшілердің бірін берілуге көндірді. Екі жылдан кейін, сол арада зогистерден қашу үшін тауларда жасырынып, ол қарулы күштерге шақыру жариялады, бұл 1924 жылдың маусым айында Зогуға қарсы буржуазиялық-демократиялық революцияны бастады. Революция жеңіліске ұшырағаннан кейін Курри Зогуға қарсылығын жалғастырды. 1925 жылдың 29 наурызында ол Драгобия маңындағы үңгірде жасырынған кезде зогист әскерлерімен қоршалған. Ол өз достарының қолынан қаза болды, олардың өмірін зогист әскерлерінен сақтау үшін.

Whilst the present day regions of Albania were under Ottoman control, Curri represented the interests of the Albanians. Between 1885 and 1886, he got into a feud with Riza Bey Gjakova that lasted for a decade and was only ended through an envoy sent by the sultan who conferred upon each man a military command and rank with Curri becoming a captain of the gendarmerie in Pristina. To govern, Sultan Abdulhamid II used patronage networks by awarding privileges and government positions to co opt local leaders such as Curri into the Ottoman system. In 1893 he participated in a revolt in Kosovo led by Haxhi Zeka, which was quickly suppressed by the Ottoman army. During 1899 he became a founding member of Zeka's League of Peja. In 1906 he became one of the founders of the Gjakovë branch of the Secret Committee for the Liberation of Albania (Bashkimi Society) and an influential member. During the Young Turk Revolution, Galib Bey managed to get Albanian leaders Curri, Nexhip Draga and Ferhat Draga to attend a meeting at Firzovik (modern Ferizaj) and use their influence to sway the crowd through fears of "foreign intervention" to support constitutional restoration. During the 31 March Incident, among the 15,000 volunteers assisting the larger Ottoman army, Curri, along with Çerçiz Topulli, mobilized 8,000 Albanians to put down the revolt in Istanbul. The repressive activities and broken promises of the Young Turks, however, led Curri to resume militant activities against the Ottoman authorities. In 1912, due to the deteriorating situation between Albanians and Ottoman authorities, Curri alongside other Albanian leaders were present at a meeting in Junik on 20 May where a besa (pledge) was given to wage war on the Young Turk government. He had an active role in the Albanian Revolt of 1912, fighting alongside Hasan Prishtina, Isa Boletini, Themistokli Gërmenji and others against the Turks. He was also one of the leaders in the Battle of Lumë against the Serbian military, which delayed their expansion to Albania and secured the Albanian independence. On August 18, the moderate faction led by Prishtina managed to convince Curri, and other leaders Idriz Seferi, Riza Bey Gjakova and Isa Boletini of the conservative group to accept the agreement with the Ottomans for Albanian sociopolitical and cultural rights. He successfully fought in 1912 against the Young Turks. During the 1912 uprising, while waiting for an Ottoman response to the demands of the rebels, Curri and other leaders of the rebellion ordered their forces to advance toward Üsküb (modern Skopje) which was captured during August 12–15. During World War I, he organized a guerrilla unit as part of the Kachak movement through the Committee for the National Defence of Kosovo which he was a member. On 20 October 1914, 1,000 Albanians, led by Bajram Curri, Isa Boletini, Bulgarian komitadjis and Austro Hungarian officers, attacked a Montenegrin base near Gjakova, and took two hill artillery pieces with them. The Montenegrin army then surrounded and defeated them, and pushed them into Albanian territory. In 1915 he became a founding member of the Committee for the National Defence of Kosovo. This organization later established relations with the Comintern (which gave support for the self determination of nations), with Curri later saying in December 1921 to the Soviet minister in Vienna that, "The Albanian people await impatiently the determination of their frontiers not on the basis of brutal and bloody historical considerations, but rather on the basis of the situation which actually exists today. With the firm conviction that Soviet Russia will be able in the near future to determine the boundaries of Europe, especially in the Balkans, in a just manner, I pray that the great Soviet government will grant our just requests at that time." Following the Congress of Lushnja in 1920 he became a minister without portfolio in the Albanian cabinet. In December 1921 he became Minister of War in the unstable government of Hasan Prishtina, replacing Zogu. Within days, however, Zogu assembled his fellow Mati tribesmen and overthrew the government, forcing Prishtina, Curri and others to flee northwards. In March 1922 Curri and Prishtina began a revolt against Zogu which failed. The revolt was crushed, 8 March 1922, by the captain Prenk Pervizi, owing to the efforts of the British ambassador to Albania, Harry Eyres, who convinced one of the rebel commanders to surrender. Two years later, having stayed in the meantime in the mountains in order to evade Zogist forces, he issued the call to arms which began the Bourgeois Democratic Revolution of June 1924 against Zogu. Following the defeat of the revolution Curri continued his opposition to Zogu. On March 29, 1925, he was surrounded by Zogist troops while hiding in a cave near Dragobia. He was killed by his own friends so their lives could be spared by the zogist troops.