Кіріспе

Круя – Албанияның солтүстік-орталық бөлігінде орналасқан қала және муниципалитет. Круя тауы мен Ишим өзені арасында орналасқан бұл қала Албанияның астанасы Тиранадан солтүстікке қарай 20 шақырым қашықтықта жатыр. Круяда ежелгі иллириялық албандар тайпасы қоныстанған. 1190 жылы Круя орта ғасырлардағы алғашқы албан мемлекеті – Арбер княздығының астанасы болды. Кейін ол Албания Корольдігінің астанасы болды, ал 15 ғасырдың басында Осман империясы Круяны жаулап алды. Бірақ 1443 жылы Лежа лигасының басшысы Скандербег оны қайта басып алып, 1468 жылы қайтыс болғанға дейін үш османдық қоршаудан сәтті қорғады. Османдықтар төртінші қоршаудан кейін 1478 жылы қаланы өз бақылауына алды және оны өз аумақтарына қосты. 1906 жылы Осман империясына қарсы жергілікті көтеріліс Албанияның 1912 жылғы тәуелсіздік декларациясымен жалғасты. 1910-шы жылдардың ортасында Круя Эсад Топтани құрған, қысқа ғұмырлы Орталық Албания Республикасы мен Албания княздығы арасындағы қақтығыстың бірі болды. 1914 жылы Топтани қаланы басып алды, бірақ сол жылы Пренк Бибе Дода оны Албания княздығына қайта қосты. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Круя қарсыласу қозғалысының жетекшісі Абаз Купидің қызметінің орталығы болды. Круядағы мұражайларға Круя қамалының жанында орналасқан Скандербег мұражайы және ұлттық этнографиялық мұражай кіреді.

Этимология

Қаланың атауы албан тіліндегі "крой", "круа" сөзімен байланысты, олардың мағынасы "бұлақ" немесе "су көзі" дегенді білдіреді, бұл ежелгі албан тіліндегі *krana < *krasna сөзінен туындаған. Орта ғасырлардағы латын тілінде ол Croia, Croya және Croarum деп аталды. Османдық кезеңде түрік тіліндегі "ак" (ақ) және "хисар" (қамал) сөздерінен шыққан Ak Hisar немесе Akçahisar деп те белгілі болды.

Ерте тарих

Ежелгі заманда Кружа аймағында иллириялық албан тайпасы қоныстанған, ал қала Темір дәуіріндегі иллириялық Згердеш ескерткішінің жанында орналасқан. Кейбір ғалымдар бұл жерді албандардың негізгі елді мекені – Альбанополиспен, ал басқалары Альбанополистің өзі Кружа екенін айтады. Иллирия соғыстары кезінде Кружа аймағы Рим Республикасының бақылауына өтті. Кружаның ерте ортағасырлық артефакттарына V және VI ғасырлардағы зираттардан табылған киім-кешек және қару-жарақ кіреді, олар жерленгендердің жоғары мәртебесі мен байлығын көрсетеді. Бастапқыда басқа қалалар сияқты орташа өлшемдегі бекініс болған Кружа, біздің заманымыздың VI-IX ғасырлары аралығында қалаға айналды. 1190 жылы Кружа Орта ғасырлардағы алғашқы албан мемлекетінің – Прогон әулетінен шыққан Прогонның құрған Арбер княздығының астанасы болды. Албанияның Гүлам билігінде княздық таратылып, жаңадан құрылған Албания Корольдігіне қосылды. 13-ғасырдың соңы мен 14-ғасырдың басында Византия және Топия әулеті қаланың бақылауын қолына алды, ал 1343 жылы Сербия империясы билікке ие болды. Албания Корольдігі 1363 және 1368 жылдар аралығында күйреп, Карл Топия оның астанасы Дуррес қаласын басып алып, Кружаны қоса, аумақтарын 1363 жылы Албания княздығына қосты. 1389 жылдан кейін Топия әулеті қалаға деген бақылауын біртіндеп жоғалтты, және 1395 жылға қарай Кружа Осман империясының қарауына өтті. Османдықтар Кружаны 15-ғасырдың басында Никета Топия басып алғанда жоғалтты, бірақ 1415 жылы қайтадан иеленді. Қайта басып алынғаннан кейін ол Албания санджағының құрамына кіріп, 1431 жылғы аймақтық тізілімде көрсетілгендей, Субашилік статусымен әкімшілік бірлік құрды. 1443 жылдың 28 қарашасында Скандербег жалған сұлтан хатымен субашиін алдап Кружаны бақылауына алды және сол күні алғашқы албан туын көтерді. Османдықтар бұл жетістікті Шкодра қамалының да сәтті аяқталуының жарқын белгісі деп қарады.

Қазіргі тарих

Осман империясында ұлтшылдықтың өркендеуі кезінде Круя түрлі Осман империясына қарсы көтерілістердің ошағына айналды, бұл жаңа салықтар енгізумен де байланысты болды. 1906 жылы Круя халқы Осман империясына қарсы тағы бір рет бүлік көтерді. Шкодердің валиі Сали Зеки-паша қалада дислокацияланған Осман армиясының төрт батальонымен Круя көтерілісшілеріне қарсы күш жіберді. Ұзаққа созылған қақтығыстардан кейін Осман билігі көтерілісшілермен келіссөздер жүргізуді ұсынды. 1906 жылдың 20 қыркүйегінде Круя басшылары мен Осман дипломаттары Круяның Таладжбе ауданында қаланың әкімшілік мәртебесін талқылау үшін кездесті, бірақ Шемси паша басқаратын Осман армиясы көтерілісшілердің басшыларына шабуыл жасады. Таладжбе ауданынан кейін тарихқа енген шайқас барысында 30-ға жуық адам, соның ішінде жазықсыз азаматтар қаза тапты. 1914 жылы аймақтың белгілі Топтани әулетінің мүшесі және Осман армиясының офицері Эсад Топтани қаланы басып алып, оны Орталық Албания Республикасына қосып, өзінің қозғалысының орталығына айналдырды, бірақ сол жылдың маусым айында Пренк Бибе Дода оны Албания княздығына қайта қосты. 1914 жылдың 20 желтоқсанында Абди Топтани мен Мехмет Гьянали басқаратын жергілікті анти-эссадистер Круя одағын құрды, ол тез арада Орталық Албаниядағы ықпалын кеңейтті. Италияның Албанияға басып кіргеннен кейін ел Италия Корольдігінің протекторатына айналды. Жаңа үкіметтің премьер-министрі болған Круя тумасы Мустафа Мерлика Круя қаланы қарсылық топтарынан қорғау үшін 300 адамнан тұратын жандармерия жасағын құруға бұйрық берді. Бірақ көп ұзамай, қаладан шыққан қарсылық қозғалысының жетекшісі Абаз Купи Круяда Албанияның тұрақты қарсылық күштерінің бірін құрып, аймақты біртіндеп бақылауға алды. 1943 жылы Тапизада өткен Балли Комбетар жиналысында LNÇ-ге Круяны астана етіп, уақытша қарсылық үкіметін құру ұсынылды, бірақ бұл ұсынысты LNÇ басшылары қабылдамады. 1944 жылдың қараша айының соңында аймақтағы соңғы неміс әскерлері жеңіліске ұшырады және LNÇ батальондары қалаға енді.

География

Кружа Кружа тауының етегінде, 600 метр биіктікте орналасқан. Қаланың оңтүстігі мен батысында Ишем өзенінің жазығы жатыр. Қазіргі Кружа қаласының әкімі – Артур Буши, ол 2015 жылғы жергілікті сайлауда Албания Социалистік партиясынан кандидат ретінде сайланды.

Климат

Крюйеде мұхиттық климат (Кёппен климаттық жіктелуі: Cfb) – жылы жаздары, салқын қыстары және көп жауын-шашынды.

Демография

Кружаның жалпы халқы 59 814 (2011 жылғы халық санауы бойынша), ал жалпы ауданы 339,20 км² құрайды. Бұрынғы муниципалитеттің 2011 жылғы халық санауы бойынша халқы 11 721 адамды құрады. 1968-1969 жылдары жаңа медициналық зертхана және хирургия бөлімі салынып, кеңейтілді. 1970 жылы қалада аудандық гигиена және эпидемиология басқармасы құрылды. 1977 жылы жаңа аурухана мен емхана салынды, ал 1986 жылы қаланың алғашқы акушерлік-гинекологиялық ауруханасы ашылды. 1284 жылы Византия империясы Кружаның католик епископын қуды, ал Стефан Урош II Милутин қаланы басып алғаннан кейін 1317 жылы католик епископы Андреас Кроэнсисті де қуды. Illyricum Sacrum еңбегінде Даниэле Фарлати 1286 жылдан 1694 жылға дейін қаладағы он төрт католик епископын, ал Конрад Юбель тағы төрт епископты тіркеген. Бекташилік 18 ғасырдың басында Кружа аймағына енгізілді. Османдық кезеңде Бекташи әулиесі Сари Салтиққа арналған текке Әулие Александр шіркеуінің жанында салынды. 1789-1799 жылдары Долма әулеті Долма теккесін тұрғызды. 1807 жылы Әли-пашаның жіберген шейх Мими қалада тағы бір текке құрды. Бірақ Шейх Мими Каплан Паша тарапынан өлімге кесілді, ол теккені қиратты, оны 19 ғасырдың ортасында Диберлік Баба Хусейн қалпына келтірді. 20 ғасырдың басында Хаслук Кружаның ("Крояның") халқының көбісі Бекташи дінін ұстанатынын жазды.