Кіріспе

Бағбандықтың ерте тарихы көбінесе ауыл шаруашылығы тарихымен тығыз байланысты, ал әсемдік бақтары негізінен элитаның иелігінде болды, бұл жағдай салыстырмалы түрде соңғы уақыттарға дейін сақталды. Шағын бақтардың басымдықтары көбінесе аспаздық бақша болуымен байланысты, және бұл әлі де жиі кездеседі. Ежелгі заманнан бері бағбандыққа басымдық берген кең дәстүрлерге ежелгі Таяу Шығыс, одан кейін ислам бақтары, Жерорта теңізі, Рим бақтарын жасаған және кейінгі еуропалық бағбандыққа зор әсер еткен, сондай-ақ қытай бақтары мен оның жапон бақтарындағы дамуы жатады. Бастапқыда бағбандық техникасы сынақ-қателер арқылы жақсы түсінілсе де, белгілі бір аймақтағы өсімдіктер, әсіресе соңғы ғасырларда, айтарлықтай өзгерді. Көптеген жаңа өсімдік түрлері әлемнің басқа бөліктерінен әкелінді, ал қазір қолданылатын әсемдік өсімдіктерінің көпшілігі түс, гүлдеу ұзақтығы, мөлшері және төзімділігі сияқты қасиеттерін жақсарту үшін селекцияланған сорттар болып табылады. Еуропадағы Ренессанс кезеңінде бақ дизайнында итальян бақтары басым болды, ол барокко дәуірінде француздық ресми бақтарына айналды. Екеуі де сәулеттік принциптерді баққа енгізуге тырысқан ресми стильдер еді. 18-шы ғасырда ағылшын пейзаждық бақтары пайда болды, олар сырттай бейресми және табиғи көрінеді, бірақ үлкен аумақтарды қажет етеді, және ғасыр соңына қарай Еуропаның ең ірі жаңа бақтарында басымдыққа ие болды. Бағбандық өнер мен табиғат арқылы сұлулықтың эстетикалық көрінісі, өркениетті өмірдегі талғам мен стильдің көрсеткіші, жеке адамның немесе мәдениеттің философиясының білдірілуі және кейде жеке және қоғамдық ландшафттарда жеке мәртебе немесе ұлттық мақтаныш ретінде қарастырылуы мүмкін.

Кіріспе

Сыртқы кеңістікті қоршау шамамен б.з.д. 10 000 жылдары басталған болуы мүмкін. Тарихшылар алғашқы қоршаудың мақсаты жануарлар мен шабуылдаушыларды ұстап тұру болған, бұл практика Батыс Азияда пайда болып, кейін Оңтүстік және Шығыс Азияға, содан соң Грекия мен Еуропаға тараған деседі. Қазіргі «бақ» және «аула» сөздерінің түбірі ежелгі ағылшын тіліндегі «geard» сөзінде жатыр, ол қоршау немесе тосқауылды білдіреді. Бірінші өркениеттер пайда болғаннан кейін, бай адамдар таза эстетикалық ләззат алу үшін бақтар құра бастады. Б.з.д. 16 ғасырға жататын Мысыр қабірлеріндегі суреттер – әшекейлі бау-бақша мен ландшафт дизайнының ең ерте физикалық дәлелдері. Онда лотос тоғандары симметриялық түрде орналасқан акация және пальмалармен көмкерілген. Тағы бір ежелгі дәстүр – Парсы дәстүрі: Ұлы Дарийдің «жәннат бағы» болған, ал Вавилонның аспалы бақтары ежелгі әлемнің жеті кереметінің бірі саналған. Парсы бақтары симметрияның орталық осы бойынша жоспарланған. Парсы мәдениетінің ықпалы Александр Ұлынан кейін грек елдеріне де тарады. Б.з.д. 350 жылға қарай Афина академиясында бақтар болған, ал ботаника туралы жазған Теофраст Аристотельден бақ мұра еткен деседі. Эпикур өзі жүріп, сабақ берген бақшаға ие болды және оны Митилендік Гермархқа қалдырды. Алкифрон да өзінің жазбаларында жеке бақтарға сілтеме жасаған. Батыс әлеміндегі ең ықпалды ежелгі бақтар – Александриядағы Птолемейдің бақтары (Мысыр) және Лукуллдың Римге әкелген бау-бақша дәстүрі. Италиядағы Помпеи қабырғаларындағы суреттер одан әрі дамуға куәлік етеді. Ең бай римдіктер су арналары бар кең вилла бақтарын салған, олардың ішінде фонтандар, бұлақтар, топиарий, раушан гүлдері және көлеңкелі аркадалар болған. Археологиялық дәлелдер Адриан вилласы сияқты жерлерде сақталған. Римдік автор және инженер Витрувий б.з.д. 27 жылы ең көне жобалау нұсқаулығын жазды. «Архитектура туралы он кітап» (De architectura libri decem) жобалау теориясы, ландшафттық архитектура, инженерлік, сумен жабдықтау және саябақтар мен алаңдар сияқты қоғамдық жобаларға арналған. Витрувий беріктік, пайдалылық және сұлулық дизайнның негізгі мақсаттары екенін айтты. Кейбіреулер осы элементтерді ландшафтты сапалы жобалау үшін қажетті деп есептейді. Сарай қабырғаларымен қоршалған немесе қала қабырғаларының ішінде орналасқан аула бағы. Орта Евфраттағы Мари қаласында (б.з.д. 1800 ж.) сарайдың үлкен аулаларының бірі «Пальмалар алаңы» деп аталған. Оның бойымен кірпіштен салынған жолдар өтеді. Угаритте (б.з.д. 1400 ж.) тас су алаңы болған, ол кейінірек парсы бақтарындағыдай орталықта орналаспаған, себебі орталық элементі ағаш (құрма, пальма немесе тамариск) болған. Б.з.д. 7 ғасырда Ассирия патшасы Ассурбанипал патшайымымен бірге той кезінде бейнеленген, олар өрімдердің астында жатып, музыканттардың қосылған күйі тамашалап отырған. Жеңіліске түскен жаулардың мүшелері, соның ішінде Елам патшасының кесілген басы иісті қарағай бұтағынан ілінген. Сол кездегі вавилондық мәтін әр шаршыға дәрілік, көкөніс және шөптердің аттары жазылған топырақ қабаттары көрсетілгендей, бөліктерге бөлінген. Үлкен масштабта патшаның шетелдік жорықтарынан әкелген экзотикалық жануарлар мен өсімдіктерді ұстауға арналған патшалық аңшылық парктері құрылды. Тиглат Пилесер I (б.з.д. 1000 ж.) жылқы, өгіз, есек, екі түрдегі бұғы, газель және сақа туралы: «Мен оларды қой отары сияқты санадым» деп мақтанған. Б.з.д. 1000 жылдан бастап ассириялық патшалар қала бағының стилін дамытты, оған табиғи орналасу, өзен бастауынан ағып жатқан су және шетелдік науқандардан алынған экзотикалық өсімдіктер кірді. Ассурнасирпал II (б.з.д. 883-859) әр түрлі қарағай, кипарис және емен, бадам, құрма, эбона, раушан гүлдері, зәйтүн, емен, тамариск, жаңғақ, терек пен күл, шырша, гранат, алмұрт, қайың, өрік және жүзімді атап өтті: «Канал суы жоғарыдан бақтарға ағып түседі; хош иісі жолдарды қамтиды; көктегі жұлдыздардай сансыз су ағындары ләззат бағында ағып жатыр. Мен ләззат бағында жеміс жинаймын, тіпті белгілі бір деңгейде үйренген сияқтымын». Қалалық бақ Сеннахиримнің сарай дизайнымен (704–681 б.з.д.) өзінің гүлденуіне жетті, оның су жүйесі төбелерге 50 шақырымға созылды, оның бақшасы басқалардан биік және сәнді болды, және ол өзінің сарайы мен бағын «барлық халықтар үшін керемет» деп атап, қолданған күрделі технологиялармен мақтанды. Киелі кітапта Едем бағын шектеп жатқан төрт өзеннің бірі – Тигр мен Евфрат өзендері туралы айтылған. Көптеген теориялар болғанымен, нақты орны анықталмаған. Бабылдың аспалы бақтары классикалық грек жазушыларының пікірінше, әлемнің жеті кереметінің бірі саналған – өмір бойы көруге тиіс орындардың бірі. Бабылдың қазбаларында тиісті дәлелдер табылмады, бұл кейбір ғалымдарды олардың таза аңыз екенін болжауға итерді. Басқалар осы оқиғаның Сеннахиримнің Ниневиядағы бағынан шыққан болуы мүмкін екенін айтады.

Үндістанның субконтиненттік бақтары

Үнді субконтинентіндегі бақшалар туралы ерте әдебиеттерде кездеседі, онда бақшалардың түрлері мен оларды салу тәсілдері сипатталған.

Үнді бақшалары

Ежелгі үнді бақтары бірнеше ежелгі индуистік мәтіндерде, соның ішінде Ригведа, Рамаяна және Махабхаратада еске алынады. Буддалық деректерде Буддаға патша Бимбисара сыйлаған бамбук тоғайы туралы айтылады. Буддалық мәтін Дигха Никаяда Будданың Дживака монастырының манго бағында болғаны жазылған. Санскрит тілінде "арама" сөзі бақ деген мағынаны білдіреді, ал "сангхарама" – буддалық монахтар қауымының бақ сияқты жерде қоныстанған орны. Будда заманында Вайшали өркендеген, көп халқы бар, саябақтар мен бақтарға толы қала болған. Лалит Вистара бойынша, ол құдайлар қаласына ұқсаған. Император Ашоканың жазуларында дәрілік шөптер, өсімдіктер мен ағаштар отырғызу үшін ботаникалық бақтар құрылғаны айтылады. Оларда су тоғандары болған, тікбұрышты жүйемен жоспарланған, көбінесе шатырлы павильондармен бірге орналасқан. Кама-сутрада үй бақтары туралы егжей-тегжейлі мәліметтер келтірілген, сонда жақсы әйел көкөністер, қант қызылшасының түйіндері, інжір ағаштары, горчица, петрушка және сельдерей, жасмин, раушан және басқа да гүлдерді отырғызуы керек, сондай-ақ орындықтар мен саябақтар жасау керек, ал бақтың ортасында құдық, резервуар немесе тоған болуы тиіс. Басқа да көптеген трактаттарда лотос пішіндес моншалар, көлдер, лотос пішіндес орындықтар, айналмалар, зообақтар құру туралы айтылады. Қытайлық буддалық саяхатшы Сюаньцзан Наландадағы бақтарды былай сипаттаған: «көкшіл тоған монастырлардың айналасын орап, көк лотостың толыққанды күлділерімен әсемделген; жарқыраған қызыл канака гүлдері мұнда-сонда жайнап тұр, ал манго ағаштарының тоғайлары тұрғындарға тығыз және қорғаушы көлеңке ұсынады». Ежелгі Үндістанда төрт түрлі бақ болған: удьян, парамадодвана, врикшаватика және нанданавана. Ватика – үй ішіндегі шағын бақ. Жол жиегіне ағаш отырғызу дәстүрі – маргешу врикша. Он екінші ғасырға жататын Манасолласа бақтарды жоспарлау туралы егжей-тегжейлі мәліметтер келтіріп, олардың түрлі өсімдіктер мен ағаштармен безендірілген таулар мен дөңестерді, жасанды тоғандар мен ағын суларды қамтуы керектігін айтады. Онда жердің орналасуы, топырағы, тұқымдары, өсімдіктер мен ағаштардың ара қашықтығы, тыңайтқыш дайындау әдістері, дұрыс тыңайту және күтім, қай өсімдіктер мен ағаштарды бірінші отырғызу керектігі, қалғандарын қашан отырғызу керектігі, суару, судың артық немесе жетіспеу белгілері, арамшөптер, бақты қорғау тәсілдері және басқа да егжей-тегжейлі мәліметтер келтірілген. Шәрнғадхара паддхатидегі (14 ғасыр) «Упаван Винода» тарауы бау-бақша шаруашылығына арналған энциклопедиялық еңбек. Үнді бақтары үлкен су қоймалары немесе резервуарлардың маңында да салынған, олар өзен бойында да орналасқан.

Шри-Ланканың бақтары

Сигирияның су бақтары батыс аймақтың орталық бөлігінде орналасқан. Мұнда үш негізгі бақ кездеседі. Алғашқы бақ сумен қоршалған алаңнан тұрады. Ол төрт жол арқылы негізгі аумақпен байланысты, әр жолдың басында қақпалар орналасқан. Бұл бақ Char Bagh деп аталатын ежелгі бақ үлгісі бойынша салынған және осы үлгінің ең көне сақталған нысандарының бірі болып табылады. Екінші бақта жолдың екі жағында екі ұзын, терең ойыс орналасқан. Бұл ойыстарға екі қисық, иректелген арналар құяды. Мұнда дөңгелек әктас плиткалардан жасалған фонтандар қойылған. Осы фонтандарға жер асты су желісі арқылы су жеткізіледі, олар әлі де жұмыс істейді, әсіресе жаңбырлы маусымда. Екінші су бағының екі жағында екі үлкен арал орналасқан. Осы аралдардың тегіс беттерінде жазғы сарайлар салынған. Солтүстік және оңтүстікке қарай тағы екі арал орналасқан. Бұл аралдар алғашқы су бағындағы арал сияқты салынған. Үшінші бақ қалған екеуінен биік орналасқан. Онда солтүстік-шығыс бұрышында көтеріңкі тұғырнамасы бар үлкен сегізбұрышты ойыс бар. Бұл бақтың шығыс жағында цитадельдің кірпіш және тас қабырғасы орналасқан. Су бақтары шығыс-батыс осы бойынша симметриялы түрде салынған. Олар батыстағы сыртқы ормен және Сигирия тасының оңтүстігіндегі үлкен жасанды көлмен байланысты. Барлық ойыстар көлмен байланысты жер асты құбыр желісі арқылы біріктірілген, сондай-ақ орлармен де байланысқан. Бірінші су бағының батысында бірнеше шағын ойыстар мен су арналарынан тұратын кішкентай су бақшасы орналасқан. Бұл жақында табылған кішірек бақша Кашьяпан кезеңінен кейін, шамамен 10-13 ғасырлар аралығында салынған болып көрінеді.

Парсы бақтары

Ежелгі дәуірден жоғары классикалық дәуірге дейінгі барлық парсы бақтары Иран үстіртінің қатал және құрғақ ландшафтына қарсы дамыған. Еуропаның тарихи бақшалары өзінің бұрынғы ландшафтынан қашалған немесе қайта құрылғандай көрінсе, парсы бақшалары мүмкін емес нәрседей сезім тудыратын. Олардың әуешектігі мен нәзіктігі оларды қатал ортамен күрт контрастқа қоятын. Ағаштар мен торалар көбінесе тірі көлеңке ретінде пайдаланылады; павильондар мен қабырғалар да күннен қорғауда маңызды рөл атқарады. Ыстық ауа райы суды маңызды етеді, ол бақтың дизайнында да, күтімінде де қажет. Суару қажет болуы мүмкін, және ол жергілікті жер асты суынан су жеткізетін "канат" деп аталатын жер асты туннелі арқылы қамтамасыз етілуі мүмкін. Құдық сияқты құрылымдар осы "канатқа" қосылып, суды тартуға мүмкіндік береді. Басқа жағдайда, жануарлармен қоздырылатын парсы құдығы суды жер бетіне көтеретін. Мұндай дөңгелек жүйелер "шахар бағ" стиліндегі жер үсті су жүйелерінде де суды тасымалдауға қолданылды. Ағаштар көбінесе "жуй" деп аталатын арыққа отырғызылатын, ол судың булануын болдырмай, тамырларға тез сіңуіне жағдай жасады. Парсы стилі көбінесе ішкі аула мен сыртқы бақтың байланысы арқылы ішкі және сыртқы кеңістіктерді біріктіруге тырысады. Дизайнерлер сыртқы және ішкі аймақтар арасындағы шекараны ашу үшін, көлбеген аркалар сияқты сәулеттік элементтерді орналастырады.

Мысыр бақшалары

Мысырлықтардың бақтары ежелгі заманнан бағаланатын, ғибадатханалардың аумақтарына қосылып, тұрмыстық мақсаттарда да пайдаланылған. Жаңа Мемлекеттен бұрынғы жеке үйлер мен виллалардағы бақтар көбінесе көкөніс өсіруге арналған және каналға немесе өзенге жақын орналасқан. Бірақ, Жаңа Мемлекет кезінде олар көбінесе қабырғалармен қоршалған, ал мақсаты пайдалылығымен қатар, ләззат пен сұлулықты да қамтыған. Бау-бақша өнімдері азық-түліктің маңызды бөлігін құрады, бірақ гүлдер де мерекелік шараларда киюге арналған гүл шоқтары жасауға және емдік мақсаттарда өсірілді. Кедейлер көкөніс өсіру үшін шағын жерді ұстаса, байлар ағаштармен көмкерілген, балық пен су құстары бар әдемі су қоймаларына ие болатын. Шарап пен жүзім жасау үшін жүзім лозаларын қолдау үшін ағаштан жасалған перголалар да болуы мүмкін. Сондай-ақ, әсем мүсіндермен безендірілген тас киосктары да сәндік мақсатта орнатылған. Ғибадатхана бақтарында белгілі бір құдайға қасиетті саналатын, Миңге арналған салат сияқты ритуалдар мен құрбандықтарда қолданылатын арнайы көкөністер, өсімдіктер немесе шөптер өсірілген. Қасиетті тоғайлар мен сәндік ағаштар құлшылық және жерлеу ғибадатханаларының алдында немесе жанында отырғызылған. Ғибадатханалар – көктің бейнесі болғандықтан және құдайдың нақты мекені ретінде салынғандықтан, бақтар да сол принцип бойынша жоспарланған. Кіреберіске дейінгі жолдар ағаштармен қапталуы мүмкін, аулаларда шағын бақтар орналасуы мүмкін, ал ғибадатхана ғимараттарының арасында ағаштар, жүзімдіктер, гүлдер мен тоғандар бар бақтар күтілген. Ежелгі Мысыр бақтары қазіргі заманғы бақтардан өзгеше көрінетін. Ол көбінесе шөптер мен жабайы гүлдердің жиынтығына ұқсап, бүгінгідей арнайы өсірілген гүлдерден мүлдем айырмашылық танытар еді. Ирис, хризантема, лилия және дельфиниум (көк түсті) сияқты гүлдер ежелгі адамдарға белгілі болған, бірақ бақ көріністерінде жиі кездеспеген. Формалды боскеттер мандрагора, мак, көкнәр және/немесе лотос пен папирустан тұрған. Мысырдың құрғақ климатында бақтарды күту – үнемі назар қажет ететін және суаруға тәуелді жұмыс болды. Ғибадатханалар мен байлардың үйлерінде білікті бағбандар жұмыс істеген. Олардың міндеттеріне егін салу, арамшөптерді жою, шaдоф арқылы суару, жеміс ағаштарын кесу, жерді қазу және жемістерді жинау кірген.

Эллиндік бақтар

Мысырлықтар мен римдіктер екеуі де бау-бақшамен белсенді айналысса да, гректердің жеке бақшалары болмаған қызық. Олар ғибадатханалардың төңірегіне бақтар жасаған, жолдар мен алаптарды мүсіндермен көркейтіп, әсемдеген, бірақ басқа халықтарда байлықты көрсететін сәндік және ләззат бақтарына ұқсас нәрселер байқалмайды.

Римдік баулар

Римдік баулар – тыныштық пен уединение орны, қалалық өмірден тығырылған мекен болатын. Император Августтың мәдени жағынан ықпалды серігі Гай Маэценас өзінің шығармашылық амбицияларын қанағаттандыру және нәзік денсаулығын қалпына келтіру үшін Римнің алғашқы жеке бау-сарайын салды. Сенека кіші бақтардың өнер, табиғат және судың үйлесімді қосылысын сипаттап, "толқынды судың дыбысы оның ойын алаңдаудан аударды" деді. Римдік өркениет дамыған кезеңде сәндік бағбандарық өте дамыды. Рим империясының басшылары (б.з.д. 100 – б.з. 500 ж.) ауыл шаруашылығы, бағбандарық, мал шаруашылығы, гидравлика және ботаника салаларындағы ақпаратты белсенді түрде алмасты. Тұқымдар мен өсімдіктер кеңінен таратылды. Римнің шетіндегі Пинций төбесінде орналасқан Лукулл бақтары (Horti Lucullani) шамамен б.з.д. 60 жылы парсы бауларын Еуропаға әкелді.

Қытай және жапон бақтары

Қытай және жапон бақ дизайны дәстүрлі түрде таулар мен өзендердің табиғи ландшафтын бейнелеуге арналған. Дегенмен, бақтарды қарау тұрғысынан айырмашылық бар: қытай бақтары бақтың ішінде жүріп тамашалауға және күнделікті өмірге арналған орта ретінде жоспарланған. Жапон бақтары, көбінесе, үй ішінде, диорама сияқты көруге арналған. Сонымен қатар, қытай бақтарында көбінесе су нысаны кездеседі, ал жапон бақтары ылғалды климатта болғандықтан, судың имитациясымен – мысалы, толқын тәрізді етіп үйілген құм немесе тастармен – көбінесе шешім табады. Дәстүрлі қытай бақтарында өсімдіктер көбінесе табиғи күйінде қалдырылады, ал дәстүрлі жапон бақтарында өсімдіктер тау немесе бұлт пішінінде қиылып жасалуы мүмкін. Бұл тас элементтерін пайдаланудағы айырмашылыққа қарама-қарсы: жапон бағында баспалдақ тастар ландшафттың бір бөлігі ретінде топтастырылса, қытай бағында ерекше көзге түсетін тас тіпті көрнекті жерге қойылып, оны әдемілеп тамашалауға мүмкіндік беріледі.

Қытай ғалымдары бақтары

Қытай бақтарының стилі экономикалық топтар арасында әр түрлі және династиялар бойынша ерекшеленеді. Байлардың бақтарында тастар, су, көпірлер мен павильондар жиі кездеседі, ал қарапайым халықтың аулаларында құдықтар мен терракоталық балық резервуарлары таралған. Ай қақпалары мен тесікті терезелер (айналасындағы қабырғаларды тесіп өтетін ашық жұмыс экрандары) екі топта да кездеседі. Қытайдағы ландшафт дизайнының дамуы тарихи тұрғыдан конфуциандық және даосизмдік философиялардың ықпалында болды. Геометриялық симметрия және сыныптық шекараларды нығайту Азия қалаларындағы ландшафт дизайнының ерекшеліктері болды, бұл Конфуций идеалдарын көрсетеді. Британдықтар жеке өмірін сақтау үшін үйдің сыртындағы табиғатты пайдаланса, қытай үйлері бірнеше ғимараттан тұратын, бір немесе бірнеше аулаға немесе ортақ аумаққа қараған кешендер болатын. Қытайлықтар үйдің айналасында емес, ішіндегі табиғи кеңістіктерді бағалап, отбасылық қарым-қатынас үшін пайдаланған. Сондай-ақ, қытай үйлеріндегі аулалар даосизм философиясын бейнелейді, онда отбасылар табиғатты қайта жарату емес, абстракциясын жасауға тырысады. Мысалы, даосизм бағы тік сызықтардан аулақ болып, ағаштардың орнына тас пен суды қолданады, ал Азия қалалары конфуцийлік геометриялық үлгілерді, ал Солтүстік Америка парктері ағаштар мен газонды пайдаланады. Қытай бағының ерекшеліктерін екі тұрғыдан қарастыруға болады: біріншісі – Инь мен Ян тұжырымы, екіншісі – Цинь династиясы кезінде пайда болған ұзақ өмір сүру туралы мифтер. Инь мен Ян философиясы тепе-теңдік пен үйлесімділік идеясын көрсетеді. Қытай бағы табиғатпен байланысты және тепе-теңдік идеясын табиғи ортаны – тауларды, тастарды, суды және желді еліктеу арқылы көрсетеді. Инь мен Ян бір-біріне толықтай қарама-қарсы: тас қаншалықты қатты болса да, судың жұмсақтығы оны еріте алады. Тай көлінің суымен эрозияланған әктас тастар осыған мысал. Су, ауа және жарық тас үстінен ағып өтеді. Қытай бағы қабырғаларындағы тесікті терезелер тұрақтылық пен қозғалысты бірге бейнелейді. Терезелер қабырғада берік сурет жасайды, бірақ жел соққанда немесе көз қозғалғанда тұрақтылығы өзгереді. Қытай бағының құрылымы мәдениеттің жаратылыс мифіне, тас пен суға негізделген. Ұзақ өмір сүру – тау мен судың арасында өмір сүру, табиғатпен бірге өмір сүру, өлімсіз (Сыян) болу. Бұл бақ адамды мәңгілік өмірге, өркениеттің проблемаларынан азат ететін салауатты өмір салтына шақырады. Сондықтан қытай ландшафты Шан (тау) және Шуи (су) деп аталады. Символизм – қытай бағы дизайнының маңызды элементі. Қытай бағының топырақтық түстеріне қызыл немесе алтын түстері қосылып, Инь мен Янның контрастын күшейтеді. Қызыл және алтын түстер де сәттілік пен байлықты білдіреді. Қытай бақтарында ағаш есіктерге кесілген жарғақтар, айдаһарлар және басқа да мистикалық жаратылыстар жиі кездеседі, олар сәттілік пен қорғаныш белгілері саналады. Дөңгелектер, әсіресе отбасы мүшелері үшін, бірлікті бейнелейді және ай қақпаларында, ай көпірлерінде және шаршы аяқтарға орналастырылған дөңгелек үстелдерде көрсетіледі. Ай қақпасы және басқа да есімдер көріністерді жақтауға және көрерменді жаңа кеңістікке өту үшін тоқтауға мәжбүрлейді. Қытай бақтарындағы жолдар көбінесе тегіс емес, кейде тітіркенді зигзаг тәрізді болады. Бұл жолдар адам өмірінің жолы сияқты. Әрқашан жаңа немесе басқаша нәрсе көрінеді, ал болашақ белгісіз және болжауға келмейді.

Византияның бақтары

Византия империясы 1000 жылдан астам уақытқа (330-1453 жж.) және қазіргі Испания мен Ұлыбританиядан Таяу Шығыс пен Солтүстік Африкаға дейінгі географиялық аймаққа созылды. Бұл уақыт пен географиялық кеңістік, сондай-ақ оның күрделі тарихы салдарынан, "Византия стилі" деп аталатын жекелеген басым бақ стилі жоқ. Археологиялық деректер мемлекеттік, императорлық және жеке бақтар туралы аз ғана мәлімет береді, ал зерттеушілер жылдар бойы Византия бақтарының негізгі ерекшеліктерін анықтау үшін әдеби көздерге сүйенді. Мысалы, 12 ғасырға жататын "Хисмин және Хисминияс" романдары бақтарды егжей-тегжейлі сипаттайды және олардың танымалдылығы византиялықтардың ләззат бақтарына (locus amoenus) деген құштарлығын көрсетеді. "Геопоника" (10 ғасыр) сияқты формалды бағбандық туралы мәтіндер, шын мәнінде, ежелгі заманнан бері жинақталған ауыл шаруашылығы тәжірибесінің (қалпына келтіру, суару) және пұтқа табынушылықтың (астрология, өсімдіктердің үйлесімдігі/қақтығысы) энциклопедиясы болды. Олардың 16 ғасырға дейін қайта-қайта басылып, басқа тілдерге аударылуы ежелгі бағбандық білімге берілген құндылықты көрсетеді. Бұл әдеби көздер нұсқаулықтар ретінде қызмет етіп, түрлеріне қарай орналастырылған өсімдіктермен қоршалған бақтар туралы ұғымды насихаттады. Мұндай идеялар Константинопольдің қала маңындағы саябақтарында (Филопация, Аретай) және сарайлық бақтарында (Мезокепион, Мангана) көрініс тапты. Византия бақтарының дәстүріне империяның өзі ұшыраған тарихи процестердің күшті әсері болды. Бірінші және ең маңызды әсер – империяның негізін қалаушы Ұлы Константиннің христиан дінін мемлекеттік дін ретінде қабылдауы. Жаңа дін грек-римдік бақтар стиліне тән әшекейлі пұтқа табынушылық мүсіндерінен айырмашылықты білдірді. Екінші әсер – 9 ғасырдан кейін Таяу Шығыстағы ислам елдерімен байланыстың күшеюі. Император сарайының сәнді жиһаздары және сарай бақтарындағы автоматтардың пайдалануы осының дәлелі. Үшінші фактор – 7 ғасырдан кейін Византия қалаларының құрылымындағы өзгерістер, олардың халқы азайып, ауылдық сипатқа ие болды. Көркем бақтарды қаржыландырып, күтіп ұстауға мүмкіндігі бар бай аристократияның да саны азайды. Соңғы фактор – "жабық" бақ кеңістігіне (hortus conclusus) деген көзқарастың өзгеруі, ол сол кездегі Еуропадағы басым тенденция болды. Римдік виллалардың бау-бақшаларын салушылар ұнатқан ашық көріністер мен панорамалардың орнына бақ қабырғалары мен олардың ішіне суреттелген көрікті жерлер пайда болды. Көктегі жұмақ туралы ұғым сол кезде, әсіресе иконаға қарсылық кезеңінде (7 ғасыр) кеңінен таралды, ол құдайлық жаза мен тәубеге баса назар аударды. Византияның ұзақ тарихы бойында гүлденген бау-бақша өсіру саласы – монастырлардың бақтары. Археологиялық деректер монастырь бағбандығы туралы шектеулі мәлімет берсе де, көптеген христиан монастырьларының негізін қалау құжаттарын (τυπικόν, typikon) және олардың бағбандық қызметін сипаттайтын қасиеттілердің өмірбаянын зерттеу арқылы көп нәрсе білуге болады. Бұл дереккөздерден монастырлар қабырғаларының сыртында монастырь бақтарын ұстап тұрғанын және оларды бұлақтармен немесе жаңбыр суымен толықтырылған күрделі суару жүйелерімен суарғанын білеміз. Бұл бақтарда жүзімдіктер, жапырақты көкөністер мен жеміс ағаштары монахтар мен қажылардың тамақтануы үшін өсірілді. Бағбанның рөлін монахтар кішіпейілділік таныту үшін жиі өздері атқарды. Сол кезде құрылған монахтар бағбандығының тәжірибесі бүгінгі күнге дейін Грекия мен Таяу Шығыстағы христиан монастырьларында қолданылуда.

Жерорта теңізі бақтары

Батыс қоғамының ерте даму орталығы болғандықтан және ғасырлар бойы пайдаланылғандықтан, Жерорта теңізі маңының топырағы қажуға ұшыраған. Аймақтың ландшафттық мәдениетін молшылық пен қарапайымдық арасындағы күрес деп санауға болады. Бұл аймақ көбінесе шағын ауыл шаруашылығы жерлерінен құралған. Кейін, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, Жерорта теңізінен келген иммигранттар осы шаруашылық стилін Канадаға әкелді, онда үйдің арт жағында жеміс ағаштары мен көкөністер өсіру кең таралды.

Суреткерлік және ағылшындық пейзаждық бақтар

Орманды алқаптар орта ғасырларда британдықтар үшін көптеген қызметтер атқарды, соның бірі – ақсүйектерге арналған аңды өсіру еді. Патша сапары кезінде құнды жер иелерінен хангарлық аң аулау үшін жеткілікті мөлшерде жануарлар күтілуі күтілді. Табиғи ортада орналасқанмен, орманды поместьелерде барлық ыңғайлылықтар болса, олар мәртебе, байлық және биліктің символы болатын. Өнеркәсіптік революциядан кейін Ұлыбританияның орман индустриясы құлдырап, толығымен жойылды. Оған жауап ретінде, 20 ғасырдың басында «Бау-қала қозғалысы» индустрияландырылған аймақтарға қала құрылысын енгізіп, ластану сияқты өнеркәсіптік зиянды әсерлерді азайтуға бағытталды. 18 ғасырда ағылшын бағбандығына әсер еткен бірнеше дәстүр болды, олардың біріншісі – үйлердің төңірегіне орман отырғызу. 17 ғасырдың ортасына қарай, шөптесін егу жүйелі түрде жүргізіліп, эстетикалық тұрғыдан да, көріктік тұрғыдан да жағымды деп есептелді. Орта ғасырларда орманды алқаптар Ұлыбританияда аң аулау үшін пайдалы болғанмен, 18 ғасырдың үлгілері бау-бақшаға қатысты тәсілдің практикалықтан сезімдерге ләззат сыйлайтын дизайнға қарай өзгеруін көрсетті. Сол сияқты, ағылшын ойын-сауық бақшалары ортағасырлық тоғайлардың әсеріне ұшырады, олардың кейбіреулері 18 ғасырдың Британиясында әлі де сақталған. Бұл әсер бұталар түрінде көрініс тапты, кейде лабиринттерге немесе лабиринт тәрізді құрылымдарға ұйымдастырылды. Бұл әдіс сондай-ақ ежелгі болса да, кесу осы ертедегі бақтардың ерекшелігіне айналды, себебі бұл әдіс жарықтың ағаштардың астына енуіне мүмкіндік берді. Кесу арқылы жеміс ағаштары, хош иісті шөптер мен гүлдері бар бақшалар, сондай-ақ, шөппен өсірілген жолдар жасалды. Лондонға жақын орналасқан Кью бақшасы 1759 жылы құрылды. Уэльс ханшайымы Августа сол кездегі белгілі ботаниктер Лорд Бьют пен Стивен Хейлзбен бірге бақты экзотикалық өсімдіктермен кеңейту үшін жұмыс істеді. 1769 жылға қарай Кью бағында 3400-ден астам өсімдік түрі өсірілді. Суреттен айырмасы, көрермен бақша ішінде қозғалып, тұрақты түрде көзқарасын өзгертеді. Француздық пейзаждық бақ, сондай-ақ jardin anglais немесе jardin pittoresque деп аталады, қазіргі ағылшын бақшаларының әсеріне ұшырады. 18 ғасырдың француз бақшаларында түрік шатырлары мен қытай көпірлері сияқты рококо элементтері кең таралған. Француздық суретті бақ стилі екі санатқа бөлінеді: театрлық декорацияларға ұқсас, көбінесе рустикалық және экзотикалық, garden anglo chinois деп аталатындар, және Жан-Жак Руссоның ықпалымен пасторальдық романтика мен ауылдық сезімге толы бақшалар. Бірінші стильді Дезерт-де-Ретц және Парк-Монсо, екіншісін Мулен-Жоли бейнелейді. Француздық суретті бақшаларда кездесетін рустикалық стиль, сондай-ақ 17 ғасырдың голланд пейзаж суреттеріне және 18 ғасырдың француз суретшілері Клод Анри Ватель, Франсуа Буше және Губер Роберттің туындыларына деген құлшыныстан туындаған. «Ағылшын бақшасы» термині ағылшын тілінде сөйлейтін елдерде түпнұсқа Ландшафт бақша үлгілерінің стиліндегі интерпретацияларға, туындыларға және қайта жаңғыртуларға қолданылатын жалпы атау.

Бақ-бақшалар

Ағылшын бақшасының дизайнындағы gardenesque стилі 1820 жылдары Хэмфри Рептонның суретті немесе "аралас" стилінен, негізінен бұл терминді ойлап тапқан Дж. К. Лаудонның еңбегі арқасында қалыптасты. Gardenesque жоспарында барлық ағаштар, бұталар және басқа да өсімдіктер әрбір өсімдіктің ерекшелігін толыққанды көрсету үшін тиісті түрде орналастырылып, күтіледі. Ботаниканың білімді адамдар үшін оқуға лайықты пән ретінде таралуымен бірге, gardenesque ботаникалық жаңалықтарға және коллекционерлік көзқарасқа баса назар аударды. Бұрынғы бақшаларда ерекше және жат көрінетін жаңа өсімдіктерге орын табылды, мысалы, Аргентинадан келген пампа шөптері және Чилиден келген маймыл жұмбағы ағаштары. Жылшық жолдар шашыраңқы түрде орналасқан егістіктерді байланыстырады. Gardenesque тәсілі егжей-тегжейлі, әртүрлілік пен құпиялылықты күшейтетін, кейде тұтастыққа зиян келтіретін, шағын көлемді пейзаждар құруды қамтиды. Жасанды төбелер бұталардың топтамаларын көрнекті етуге көмектесті, ал арал төбелері маңызды элементтерге айналды.

Жабайы бау-бақшалар мен шөптесін шекаралар

Уильям Робинсонның Сассекстегі Грейвти Мэнордағы өзінің "жабайы" бағбандығын сипаттаған кітаптары және Кейт Гринвей бейнелеген, тарихта көбінесе кездеспеген, розалы, идеалданған "көшпелі бағбандық" суреті, екеуі де 1890 жылдардан бастап Суррейдегі Мунстед Вудта Гертруда Джекилл ұсынған аралас шөптесі шекаралардың қалыптасуына ықпал етті. Оның Эдвин Лутьенс жобалаған терассалар мен баспалдақтардың формалды құрылымдарындағы терең жатқан гүлзарларда бұталар, көпжылдық және біржылдық өсімдіктер, сондай-ақ гүлшамдарды үйлестіруі, Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін жоғары стильді, күтімді қажет ететін бағбандықтың үлгісі болды. Вита Саквилл Уэсттің Кенттегі Сиссингхерст сарайындағы бағы – бұл романтикалық стильдің соңғы гүлденуінің ең танымал және ықпалды бағы, ол бағбанның "The Observer" газетіндегі бағбандық рубрикасы арқылы кеңінен танымал болды. Бұл үрдіс Шығыс Ламбрук қожалығындағы Марджери Фиш бағында жалғасты. 20-шы ғасырдың соңғы тоқсанында, жабайы табиғатты қорғауға бағытталған, құрылымдық шектеулер аз бағбандық, жергілікті өсімдіктерді пайдалана отырып, ұқсас бақтардың экологиялық негізін күшейтті. АҚШ-тағы бұл бағыттың негізгі қолдаушысы – ландшафт сәулетшісі Дженс Дженсен. Ол қалалық және аймақтық саябақтарды, сондай-ақ жеке меншіктерді өнер мен табиғаттың үйлесімді эстетикасымен жобалады.

Мезоамерикалық баулар

Батыс жарты шарда, майя, микстектер және науа халықтары сияқты әртүрлі мезоамерикан мәдениеттері (соның ішінде ацтек империясы) практикалық және эстетикалық бағбандарлық дәстүрлеріне ие болды. Майялар азық-түлік пен дәрілік өсімдіктерді өндіру үшін, тіпті өз қалаларында да орман бақтарын кеңінен пайдаланды. Ацтек элитасы Мексика алқабында әртүрлі өсімдіктерден тұратын және су құбырымен толықтырылатын бұлақтар сияқты су нысандары бар, әсем бақтар салды. Ацтектер мен майялардың бақтары негізінен егіншілікке байланысты болғандықтан, құнарлылыққа ерекше мән берді. Ацтектер гүлдерді өте жақсы көріп, оларға үлкен діни, теңеулі және философиялық мағына берді.