Кіріспе

Сэр Джозеф Пакстон (3 тамыз 1803 – 8 маусым 1865) – ағылшын бағбаны, сәулетшісі, инженер және Парламент мүшесі. Ол Кристалл сарайын жобалағанымен және Батыс әлемінде ең көп жеміс ретінде тұтынылатын Кавендиш бананын өсіргенімен ең белгілі.

Ерте өмір

Пэкстон 1803 жылы Милтон Брайанда, Бедфордширде шаруа отбасының жетінші ұлы ретінде дүниеге келді. Кейбір деректерде оның туған жылы 1801 деп дұрыс емес көрсетілген. Бұл, ол кейінірек өмірінде мойындағандай, жас кезінде берген жалған ақпараттың салдарынан болды, бұл оған Чизвик бағына оқуға түсуге мүмкіндік берді. Ол он бес жасында Сер Грегори Осборн Пейдж Тернердің Уобрн жанындағы Батлсден паркінде бақша жұмысына орналасты. Бірнеше жыл көшіп-қонысқаннан кейін, 1823 жылы Бау-бақша қоғамының Чизвик бағында қызметке кірді.

Чатсворт

Бау-бақша қоғамының бақтары Уильям Кавендиштің, 6-шы Девоншир герцогының Чизвик үйіндегі бақтарына жақын орналасқан. Герцог жас бағбанмен бағында серуендеп жүргенде кездесіп, оның шеберлігі мен ынтасына тәнті болды. Ол 20 жасар Пэкстонға сол заманғы ең әдемі бақтардың бірі саналатын Чатсвортта бас бағбан қызметін ұсынды. Герцог Ресейде болғанымен, Пэкстон Четсвортқа Честерфилд поезымен жолға шықты, таңғы сағат төрт жарымға қарай Чатсвортқа жетті. Өзінің айтуынша, ол бақтарды зерттеген, асүй бақшасының қабырғасын өрлеп, қызметкерлерді жұмысқа кірістірген, үй шаруашылығын жүргізушімен таңғы ас ішкен және болашақ әйелі, үй шаруашылығын жүргізушінің қызы Сара Боунмен танысқан. Осылайша, ол таңғы жұмысын сағат тоғызға дейін аяқтады. 1827 жылы Боунға үйленді, ол оның істерін тиімді басқара білді, оған өз идеяларын іске асыруға толық мүмкіндік берді. Ол жұмыс берушісімен достық қарым-қатынаста болды, герцог оның жан-жақты дағдыларын мойындап, оның мансабының өсуіне көмектесті. Пэкстонның алғашқы жобаларының бірі – үйдің жаңа солтүстік жақ бөлігінің айналасындағы бақты қайта жоспарлау және Чатсворттың қылқан жапырақты ағаштар коллекциясын қазірге дейін сақталған аробарийге кеңейту болды. Ол есейген ағаштарды орын ауыстыруда шеберлік танытты. Ең ірісі, салмағы шамамен сегіз тонна болатын, Дербидегі Кедлстон жолынан көшірілді. Чатсворттағы тағы бірнеше ірі жобалардың ішінде тас бақ, Император фонтаны және Эденсор ауылын қайта құру бар еді. Император фонтаны 1844 жылы салынды; ол Нельсон бағанасынан екі есе биік болды және бақтардың үстіндегі төбеде жер қазу қажет болған қоректендіруші көлді құруды талап етті.

Жылыжайлар

1832 жылы Пакстон Чатсворттағы жылыжайларға қызығушылық танытты, онда ол эспалиер ағаштары үшін және өте бағалы ананас сияқты экзотикалық өсімдіктерді өсіру үшін «көшіру кадрларымен» жабдықталған бірнеше ғимараттар жобалады. Ол кезде шыны үйлерді пайдалану жаңа ғана басталған еді, ал Чатсворттағылары тозығы жеткен. Тәжірибелерден кейін ол шыны үйді жасады, оның шатыры таңғы және кешкі күн сәулесіне тік бұрышпен орналасқан, ал конструкциясы максималды жарық беруге арналған еді – қазіргі заманғы жылыжайдың алғабасы. Чатсворттағы келесі үлкен ғимарат 1836 жылы Амазонкадан Кьюге жіберілген Виктория регия лилиясының алғашқы тұқымдары үшін салынды. Тұқымдар өсіп, жапырақ жайды, бірақ гүлдемеді. 1849 жылы Пакстонға Чатсвортта сынап көру үшін бір көшет берілді. Ол оны жас бағбан Эдуард Орджиске тапсырды. Екі ай ішінде жапырақтарының диаметрі 1 метрге жетті, ал бір айдан кейін гүлдеді. Лилия өсе берді, сондықтан одан да үлкен үй салу қажет болды, ол Виктория Регия үйі деп аталды. Су лилиясының үлкен жапырақтары – «инженерлік шешімнің табиғи үлгісі» – оған консерваторияның құрылымын табуға шабыт берді. Ол қызы Аниді жапырақ үстінде жүздіріп сынады. Құрылымның беріктігіне иілгіш тіректермен байланысқан сәулелі қабырғалар жауапты болды. Бірнеше жыл бойы жүргізілген тәжірибелер оны Кристалл сарайының дизайнына әкелді. Арзан және жеңіл ағаштан жасалған консерваторияның шатыры көп жарық түсіріп, жаңбыр суын сыртқа шығаратын еді. Ол суды ағызу құбырлары ретінде қызмет ететін қуыс бағаналарды және ішкі және сыртқы шұңқыр ретінде жұмыс істейтін арнайы бөренелерді пайдаланды. Барлық элементтер фабрикада дайындалып, модульдік ғимараттар сияқты, көптеген данада өндіріліп, әртүрлі жобадағы ғимараттарға жиналатын болды. 1836 жылы Пакстон Ұлы консерваторияны немесе жылыжайды салуға кірісті. Бұл 69 метр ұзындығы және 37 метр ені бар үлкен шыны ғимарат еді, оны 6-шы герцогтың сәулетшісі Децимус Бертон жобалаған. Бағандар мен арқалықтар құйма темірден, ал иісті элементтер ламинатталған ағаштан жасалған. Ол кезде консерватория әлемдегі ең үлкен шыны ғимарат болды. Роберт Ченс жасаған сол кездегі ең үлкен шыны табақтарының ұзындығы 1 метр болатын. Ченс Пакстон үшін 1 метрлік шыны табақтарды дайындады. Құрылысты сегіз қазандық қыздырып, 11 километрлік темір құбырды пайдаланды, ал құны 30 000 фунттан асты. Консерваторияның ортасынан көлік жүретін жол өтті, патшайым келгенде он мың шаммен жарықтандырылды. Оны күтіп ұстау өте қымбат болды, сондықтан Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде қыздырылмады. Өсімдіктер қурап, 1920 жылдары консерватория бұзылды. 1848 жылы Пакстон 101 метр ұзындығы және 2 метр ені бар консервативті қабырғаны, шыны үйді жасады.

Кристалл сарайы

Ұлы консерватория Пакстонның 1851 жылғы Ұлы көрменің Кристалл сарайы шедеврі үшін алдын ала дайындалған шыны және темір конструкциялық техникаларын сынақтан өткізген орын болды. Бұл техникалар шыны мен құйма темір өндірісіндегі соңғы технологиялық жетістіктердің арқасында физикалық тұрғыдан мүмкін болды, ал шыныға салық салуды жою арқасында қаржылық тұрғыдан қолжетімді болды. 1850 жылы Ұлы көрмені ұйымдастыруға тағайындалған Корольдік комиссия қиын жағдайға түсті. Көрме үшін ғимаратты жобалау бойынша халықаралық конкурсқа 245 жоба келіп түсті, олардың ішінде тек екеуі ғана жарамды болды, ал барлығы да салынуға тым көп уақыт алатын және тым тұрақты болар еді. Халық пен Парламент тарапынан Хайд-парктің құндылығын төмендетуге қарсы наразылық болды. Пакстон Мидленд темір жолының директоры ретінде Лондонға келді, сонымен қатар Парламент мүшесі Джон Эллиспен кездесу үшін келді. Ол зал туралы идеясын Эллиске айтты, ол тоғыз күн ішінде дайын болатын жобаларды жасауға шақырды. Алайда, ол келесі бірнеше күнге міндеттелгендіктен, жобамен айналыса алмады, бірақ Дербидегі темір жол кеңесінде ол уақытының көп бөлігін қағазға сурет салумен өткізгендей болды. Кездесу соңында ол Виктория Регия үйінен шабыттанған Кристалл сарайының алғашқы эскизін көрсетті. Эскиз қазір Виктория және Альберт мұражайында сақталуда. Ол жоспарларды аяқтап, Комиссияға ұсынды, бірақ кейбір мүшелер қарсылық білдірді, өйткені басқа жоба дайындық сатысында болды. Пакстон Комиссияны айналып өтіп, дизайнын Illustrated London News газетінде жариялады, ол барлық елде мақұлдауға ие болды. Оның ерекшелігі – революциялық модульдік, алдын ала дайындалған дизайны және шынының қолданылуы болды. Шыны жабылау арнайы тізімдерден жүргізілді және тез болды: бір адам бір күнде 108 шыныны орнатуға үлкерді. Сарайдың ұзындығы 1848 фут (563 м), ені 408 фут (124 м) және биіктігі 108 фут (33 м) болды. Оның құрылысына 4500 тонна темір, ағаш және 293 000-нан астам шыны қажет болды. Дегенмен, оны салуға 2000 адам сегіз ай жұмсады және құны 79 800 фунт стерлингті құрады. Бұл ғимарат басқа ешбір ғимараттан ерекшеленді, өйткені ол темір мен шыныдағы британ технологиясының өзінің демонстрациясы болды. Пакстонға құрылыста Чарльз Фокс (Дербиден, темір қаңқа үшін) және Уильям Кубитт (Құрылыс комитетінің төрағасы) көмектесті. Үшеуі де рыцарь атағына ие болды. Көрмеден кейін олар Кристалл Палас компаниясына жұмысқа орналасты, оны Сиденхэмге көшірді, онда ол 1936 жылы өртенгенге дейін сақталды.

Баспа ісі

1831 жылы Пэкстон «The Horticultural Register» атты ай сайынғы журналын жариялады. 1834 жылы оған «Журнал ботаникасы», 1840 жылы «Кішкентай ботаникалық сөздік», 1850 жылы «Пэкстонның гүл бақшасы» (I және II томдары) және «Бағбандық жұмыстардың күнтізбесі» жарық көрді. Осыдан өзге, 1841 жылы Джон Линдли, Чарльз Уэнтворт Дилк және Уильям Брэдберимен бірлесіп, ең танымал бағбандық журнал – «The Gardeners' Chronicle» журналын құрды және кейіннен оның редакторы болды.

Саяси мансап

Пэкстон 1854 жылдан 1865 жылы қайтыс болғанға дейін Ковентридің Либерал партиясынан парламент депутаты болды. 1855 жылдың маусым айында ол «Ұлы Виктория жолы» деп аталатын жобасын Метрополитендік байланыстар жөніндегі Парламенттік арнайы комитетіне ұсынды, онда ол Лондон орталығының айналасында он мильдік шеңберге Кристалл сарайының құрылымын еске түсіретін аркада салуды жоспарлады. Онда автомобиль жолы, пневматикалық теміржол, тұрғын үйлер мен дүкендер орналасуы тиіс еді.

Кейінгі өмірі

Ол 1858 жылға дейін Чатсворттың бас бағбаны қызметін атқара бергенімен, Кристалл сарайы және Мидленд темір жолының директоры сияқты басқа да жұмыстарды істеуге мүмкіндік алды. Ол Ливерпуль, Биркенхед, Глазго, Галифакс (Халық саябағы) және Скарборо қалаларындағы Спа саябақтарының жобаларын жасады. 1845 жылғы қазан айында оны Ковентриде елдегі алғашқы қалалық зираттардың бірін салуға шақырды. Осы зират Лондон жолы зираты деп аталды, және 1868 жылы Джозеф Годдард салған Пэкстонға арналған ескерткіш орнатылды. 1835-1839 жылдар аралығында ол өсімдіктерді іздеу экспедицияларын ұйымдастырды, олардың бірі трагедиямен аяқталды – Чатсворттан Калифорнияға жіберілген екі бағбан суға батып қайтыс болды. Оның үлкен ұлының қазасы отбасына да қайғы әкелді. 1850 жылы Барон Майер Амшель де Ротшильд Пэкстонды Букингемширдегі Ментмор мұнарасын жобалауға шақырды. Бұл Виктория дәуірінде салынған ең әсем сарайлардың бірі болуға тиіс еді. Ментмор аяқталғаннан кейін, Барон де Ротшильдтің француз туысы Джеймс Майер де Ротшильд Париждің жанындағы Ферриерс-ан-Бриде Шато-де-Ферриерді салуды тапсырды, ол «Тағы бір Ментмор, бірақ екі есе үлкен» болуы керек еді. Екі ғимарат та бүгінге дейін сақталған. Пэкстон Бедфордширдегі Вобурнның жанындағы Батлсденде Ментмордың кіші нұсқасы болған тағы бір сарайды жобалады. Осы сарайды Бедфорд герцогы салып біткеннен кейін отыз жыл өткен соң сатып алды, бірақ Вобурн аббаттығына жақын басқа сарай болмасын деген ниетпен оны бұздырды. 1860 жылы ол сондай-ақ Королева Викторияның тіс дәрігері сэр Эдвин Сондерс үшін 89 Уимблдон Парк Сайдтағы Ферлоун сарайын жобалады. Пэкстон Корольдік ботаникалық бақтарды жақсарту жөніндегі ұсыныстар жасау үшін құрылған Кью комиссиясының мүшесі болды және Виндзор сарайының бас бағбаны лауазымына үміткер ретінде қарастырылды. 17 наурызда 1860 жылы, еріктілер қозғалысының ынтасымен, Пэкстон 11-ші (Матлок) Дербишир ерікті мылтық полкін құрып, оған басшылық етті. Ол Чатсворттағы қызметінен емес, теміржол саласындағы табысты инвестициялары арқасында байыды. Герцог 1858 жылы қайтыс болғаннан кейін Чатсворттан зейнетке шықты, бірақ Темза кеме жасау догы сияқты әртүрлі жобалармен айналыса берді. Пэкстон 1865 жылы Рокхиллстегі (Сиденхэм) үйінде қайтыс болды және Эденсордағы Сент-Питер шіркеуінің маңындағы Чатсворт иелігінде жерленді. Оның әйелі Сара 1871 жылы қайтыс болғанға дейін Чатсворттағы үйінде тұрды.