Бұталар тобы және бағдағы бұталы аймақтар

Кіріспе

Бұрынғы әскери орналасқан жерлер.

Бұталы егістік, бұталы шекара немесе бұталы бақ – бақтың бұталармен, көбінесе гүлдейтін түрлермен тығыз отырғызылған бөлігі. Алғашқы бұталы егістіктер көбінесе үлкен бақтардың бөліктері болған, олардың ішінде бір немесе бірнеше жолдар иіліп өтетін, ағылшын ландшафтық бағының ұмытылған бір аспектісі, он сегізінші ғасырдан сақталған өте аз мысалдар бар. Бұл сән кішкентай бақтарға тарағанда, тік бұталы шекаралар қабырғалар мен қоршауларды жауып, әдетте кішкентай шөптесін гүлді өсімдіктермен толықтырылды. ХХ ғасырдың соңында бақтың ең көрінетін бөліктерінде бұталар, ағаштар және кішкентай өсімдіктер үйлесімді болуы үмітімен араластырылды. Сонымен қатар, бұталар, әсіресе ірілері, орман бағының бір бөлігіне айналды, жергілікті және әкелінген сәндік түрлері бар ағаштармен біріктірілді. Бұл сөз алғаш рет 1748 жылы Генриетта Найт, Леди Лаксбороның құштар бағбан Уильям Шенстонға жазған хатында тіркелді: «Табиғат осы күзде менің бұталымды Уитсан күні гүлдейтін гүлдермен безендіруге ерекше мейірімді болды». Бұталы егістіктер жаңа импортталған гүлдейтін түрлерді көрсету үшін дамыды, бастапқыда Британдық Американың шығыс жағалауынан әкелінген, және бұрынғы формалды «жабайы» бақтарды, тікенектермен қоршалған кішкентай ағаштарды және азын түсті алмастырды. Бұл үй әдетте ашылатын террасадан және гүл бағынан тыс, бақтың тағы бір бөлігі болды, ал толық жетілгенде ыстық күндері көлеңке, желден қорғаныс және жеке кеңістік ұсынды. Бұталы егістіктер бастапқыда ағылшын бағбандарының өсіп келе жатқан қозғалысының өсімдіктерді жинау бөлімінің дамуы болды, олар XVIII ғасырдың басында және ортасында Томас Фэрчайлд (1729 ж.с.) сияқты Лондоннан келген өсімдік шаруашылықтарынан Америкадан келген жаңа тұқымдар мен сабауларды асыға күтті. Олар мен Капабилити Браун сияқты ландшафтқа бағытталған бағбандар арасында керіспір болды, бірақ Браунның жобаларында гүлдік бақтар мен бұталы егістіктер де болды, олар парктегі ландшафттық көріністерінен гөрі сирек сақталды. Бұталы егістік – бұталарға қатысты басқа контексттердегі жинтулы атау, кейде бұталы жерлерді, бұталар мен бұталар басымдықтың табиғи ландшафтының түрін білдіреді. Олардың көптеген түрлеріне финбос, маки, бұталы дала, бұталы батпақ және сортаңдар жатады.

A shrubbery, shrub border or shrub garden is a part of a garden where shrubs, mostly flowering species, are thickly planted. The original shrubberies were mostly sections of large gardens, with one or more paths winding through it, a less remembered aspect of the English landscape garden with very few original 18th century examples surviving. As the fashion spread to smaller gardens, linear shrub borders covered up walls and fences, and were typically underplanted with smaller herbaceous flowering plants. By the late 20th century, shrubs, trees and smaller plants tend to be mixed together in the most visible parts of the garden, hopefully blending successfully. At the same time, shrubs, especially very large ones, have become part of the woodland garden, mixed in with trees, both native species and imported ornamental varieties. The word is first recorded by the OED in a letter of 1748 by Henrietta Knight, Lady Luxborough to the fanatical gardener William Shenstone: "Nature has been so remarkably kind this last Autumn to adorn my Shrubbery with the flowers that usually blow at Whitsuntide". The shrubbery developed to display exciting new imported flowering species, initially mostly from the East Coast of British America, and quickly replaced the older formal "wilderness", with compartments of smaller trees surrounded by hedges, and little colour. It was a further part of the garden, beyond the terrace and flower garden that the house usually opened onto, and when mature provided shade on hot days, some shelter from a wind, and some privacy. The shrubbery was at first the development of the plant collector wing of the growing movement of English gardeners, who in the early and mid 18th century eagerly awaited the new seeds and cuttings arriving at London nurserymen such as Thomas Fairchild (d. 1729) from America. There was some tension between them and the more landscape oriented gardeners such as Capability Brown, though Brown's designs in fact allowed for flower gardens and shrubberies, which have very rarely survived as well as his landscape vistas in the parks. Shrubbery is also the collective noun for shrubs in other contexts, sometimes used for shrubland, a type of natural landscape dominated by shrubs or bushes. The many distinct types of these include fynbos, maquis, shrub steppe, shrub swamp and moorland.

18 ғасыр

Бағбандық тарихшы Марк Лэрдтің айтуынша, "1750 жылдардың басында бұталықтар ойлап табылды деуге болады". Ең алғашқы мысалдардың нақты кейпі сақталған жоспарлар, хаттар, өлеңдер және бейнелер арқылы мұқият қайта құруды қажет етеді. Көбінесе олар "жылан тәрізді" жолдардан тамашаланған, бұл бақтар үшін өте танымал орналасу еді, және Уильям Хогарттың 1753 жылғы "Сұлулықты талдау" кітабында ұсынылған сұлулық сызығының кеңейтілген нұсқасын пайдаланған. Жоспарларда олардың кейбіреулері бір жалпы бағытта жүреді, солға және оңға бірнеше иілмелермен, көбінесе соңында шығу көрсетілмейді. Үлкен бұталар өсімдіктерді жақындаған сайын біртіндеп ашады, осылайша тұрақты жаңалықтар сыйлайды. Егістікте "бірқатарлыққа" ерекше мән берілді, жол немесе көгалдың жанында қысқа өсімдіктер, соның ішінде шөптесін гүлдер, олардың артында орташа өлшемділері, ал ең үлкендері мен ағаштар арт жағында орналастырылды. Бұл принцип, белгілі бір дәрежеде түсінікті, содан бері көптеген егістіктерді басқарып келеді, мысалы, Гертруда Джекиллдің егістіктері, бірақ сол кезде Еуропа бағбандары үшін жаңалық болды, себебі әртүрлі өлшемдегі өсімдіктер әдетте әртүрлі аймақтарға отырғызылатын.

19 ғасыр

Бұталы бау – 19 ғасырдағы ағылшын стиліндегі немесе ғасырдың басындағы gardenesque стиліндегі бақшалардың ерекшелігі еді. Бұталы бау – гүлді бақтан мүлдем өзгеше, үйге гүлдерді кесу үшін арналған бақша болатын. Бұталы бау үйдің террасасына апаратын, мүмкіндігінше ирек жолдан тұратын, айналып келген бау-жол құрастырылатын. Оның жолдары қиыршық таспен төселген, соның арқасында жаңбырдан кейін тез кеуіп кететін. Бұталы бауда серуендеу жеке сұхбаттасуға мүмкіндік беретін, ал тіпті кішкентай газонды қоршап тұрған бұталар арасындағы ирек жол, жақсы жиһазталған Регент вилласының артындағы бақтың көрнекті белгісі еді. "Мистер Рашворт", – деді леди Бертрам, – "Егер сен болсаң, мен өте әдемі бұталы бау жасатар едім. Жақсы ауа райында бұталы бауға шығу ұнайды". – Джейн Остин, Мэнсфилд Парк (1814). 19 ғасырдың соңында Гималай және Батыс Қытай төңіректеріндегі Азияның төзімді бұталары еуропалық бақтарға ең қызықты жаңалықтарды әкелді, ал ірі азиялық рододендрондар сол кезеңде отырғызылған бұталы баулар мен орманды бақтарда басымдық таныта бастады, әсіресе мұқият күтім көрмеген жағдайда, инвазивті рододендрон понтикумның кең таралуына себеп болды. Бұл Азияның көп бөлігінде, тіпті Испанияның оңтүстігіне дейін таралған, ал 1760 жылдары Англияға әкелінген. Алайда, бақтардың көп бөлігі, көбінесе 1890 жылдан 1950 жылға дейін, бастапқыда "рододендрон бақтары" немесе "азелия бақтары" ретінде жоспарланған. 1890 жылдардан бастап осыған ұқсас стильдегі жапон бағының еуропалық интерпретациясы пайда болды, оның эстетикасы Жозия Кондердің "Жапониядағы ландшафтты жоспарлау" (Келли және Уолш, 1893) еңбегі арқылы ағылшын тілді әлемге таныстырылды. Кондер – 1877 жылдан өмірінің соңына дейін Жапония үкіметі мен басқа клиенттер үшін жұмыс істеген британдық сәулетші. Кітап, Батыс өнеріндегі жапондық әсердің, яғни жапонизмінің кең таралған кезінде жарық көрді және Батыста алғашқы жапон бақшаларын құруға түрткі болды. Бастапқыда бұл көбінесе үлкен жеке бақшалардың бөліктері болды, бірақ стиль танымалдылығы арта келе көптеген жапон бақшалары қоғамдық саябақтар мен бақшаларға қосылды және осы күнгі күнге дейін қосылуда. Бұл бақшалар көбінесе бұталармен, сондай-ақ кішкентай ағаштармен безендірілген. Техникалық тұрғыдан алғанда, гүлзар – бұталы бақтың мамандандырылған түрі, бірақ ол көбінесе гүлді бақтың бір түрі ретінде қарастырылады, себебі оның Еуропадағы тамырлары кем дегенде орта ғасырларға дейін жетеді, сол кезде гүлдердің ең ірі және танымал түрі – роза болды және көптеген бақшаларда өсірілді. Роза ешқашан сәннен шыққан емес, бірақ 19 ғасырда Азия түрлерінен алынған көптеген гибридтердің жасалуымен одан да дамыды, ең бастысы – роза хинаensis ("қытай розасы"), ол қазіргі заманғы гүлзар розаларының басым ата-анасы болып табылады. Ірі гүлзарлар ғасырдың соңында қоғамдық саябақтардың маңызды бөлігіне айналды және 20 ғасырда да танымал болды. Көптеген гүл өсірушілер өздерінің өсімдіктерін гүлзарларында көрсетеді.

A shrubbery was a feature of 19th century gardens in the English manner, or the gardenesque style of the early part of the century. A shrubbery was a collection of hardy shrubs, quite distinct from a flower garden, which was also a cutting garden to supply flowers in the house. The shrubbery was arranged as a walk, ideally a winding one, that made a circuit that brought the walker back to the terrace of the house. Its paths were gravel, so that they dried quickly after a rain. A walk in the shrubbery offered a chance for a private conversation, and a winding walk among shrubs surrounding even quite a small lawn was a feature of the garden behind a well furnished Regency suburban villa. "Mr Rushworth," said Lady Bertram, "if I were you, I would have a very pretty shrubbery. One likes to get out into a shrubbery in fine weather." —Jane Austen, Mansfield Park (1814). In the later part of the 19th century hardy Asian shrubs from the hills around the Himalayas and Western China became the most exciting new additions to the European garden, and large Asian rhododendrons now often dominate shrubberies and woodland gardens planted in the period that have not been carefully maintained, especially the invasive rhododendron ponticum. This had a wide range across Asia, extending to southern Spain, and it was introduced to England in the 1760s. But many sections of gardens, mostly from about 1890 to 1950, were planted as "rhododendron gardens" or "azealea gardens" from the start. A variant on this, from the 1890s onwards, was a European interpretation of the Japanese garden, whose aesthetic was introduced to the English speaking world by Josiah Conder's Landscape Gardening in Japan (Kelly & Walsh, 1893). Conder was a British architect who had worked for the Japanese government and other clients in Japan from 1877 until his death. The book was published when the general trend of Japonisme, or Japanese influence in the arts of the West, was already well established, and sparked the first Japanese gardens in the West. Initially these were mostly sections of large private gardens, but as the style grew in popularity, many Japanese gardens were, and continue to be, added to public parks and gardens. These are to a large extent planted with shrubs, as well as small trees. Technically the rose garden is a specialized type of shrub garden, but it is normally treated as a type of flower garden, if only because its origins in Europe go back to at least the Middle Ages in Europe, when roses were effectively the largest and most popular flowers, already existing in numerous garden cultivars. Roses were never out of fashion, but received a great boost in the 19th century, as many hybrids from Asian species were developed, above all from rosa chinensis (the "China rose"), which is still the dominant parent in most modern garden roses. Large rose gardens became highly popular as features of public parks at the end of the century, and remained popular additions in the 20th. Many rose breeders also show off their plants in gardens at their nurseries.

20 ғасыр

Жаңа ғасырдың басында Гертруда Джекилл "Гүл бағының түс схемалары" (Лондон, 1908) еңбегінде "Ағаштар мен бұталар жиегі" тақырыбында ұсыныстар берді. Ондағы сипаттамалары Годалмингтен оңтүстікке қарай орналасқан Мунстед Вудтағы жеке бағына негізделген, бірақ оның бұталары мен көп жылдық өсімдіктері көшуді жұмсарту мақсатымен жоспарланған: "Ормандар бақша жерімен қосылғанда көбінесе күрт өзгеру болады; орман тік сызықпен аяқталады, кейде оның бойынан өтетін жол бұл кемшілікті одан да айқын етеді". Эдвард дәуіріндегі тіпті кішкентай бақтың кеңістігінде де Джекилл ағаш пен бақты үйлесімді ету үшін "жиырма бес-қиырқ фут" аралығында жерді көшеуді ұсынды, "бақша мен орманға бірдей тиесілі болып отырғызылған". Бұл бұталы белдеулерде рододендрондар папоротниктермен, орман шөптерімен, лилиялармен, ақ түлкіқұлақтармен және ақ түлкіқұлақшалармен үйлесімді болды.

Құрылымдық компоненттер

1980 жылдары Джон Нэштің Брайтон павильонының бақшасын жоспарлау туралы еңбектері, Нэштің "Корольдік павильонның түрлері" (1826) атты кітабында бейнеленген, павильонның кең масштабты қалпына келтірілуімен бірге іске асырылды. Оның "жұмсақ газоннан тұратын, ағаштармен араластырылған және жеңіл орманды, ирек бұталармен безендірілген" ландшафты Аугуст Чарльз Пугиннің шамамен 1822 жылғы павильонның батыс жағының акварельді суретінде жақсы көрсетілген, бұл сурет Нэштің басылымдарында жарияланған. Шөптесін көп жылдық өсімдіктерден жасалған арал төсектерімен байытылған, бұталар мен ағаштардың арасында газонды айналатын иілген периметрлік жол 1814 жылы салына бастады, ал 1817-1821 жылдары қарқынды жүргізілді. Қайта отырғызу схемасы үшін екі түсіндірмелік кітап аса маңызды болды. Олардың бірі – Генри Филлипс, ол 1823 жылы былай деп жазды: "Бұталы бақша – бұл ләззат бағының стилі, оның пайда болуы біздің ұлы ақынымыздың Еден туралы түйсігіне байланысты. Ол Англияда пайда болды және ландшафтық егістік сияқты британдық ұлтқа тән." Бұталарды орналастыру формулалары заманауи кескіндемелік талаптарға негізделген; тиімді контраст пен әртүрлілік маңызды болды, бірақ Филлипс алдыңғы жолдағы сары жасыл жапырақтардың көк жасыл жапырақты бұталарды қашықтыққа ығыстыратынын байқаған алғашқы бау-бақша жазушыларының бірі болған сияқты. Жолдардың, аралдардың және бұталы алқаптардың ізденістік толқындары биіктік бойынша да толқынды болуы керек: "Деңгейді бұзу үшін биіктіктерді көтеріңіз", - деп ұсынды Филлипс, "жеке серуендеу жолдарын жасыру және басқа бөліктерді желден қорғау үшін." Нэш Лондонның қоғамдық саябақтарында да жұмыс істеді, Регент паркі мен Сент-Джеймс паркі үшін бұталарды жоспарлады, онда неміс саяхатшысы Пюклер-Мускау мырза Нэш бұталарды тығыз орналастыратынын, шөптің өсімдіктердің астында кеңінен жоғалатынына немесе оларды бұталардың жиегімен кеспей-ақ өтетініне назар аударды, сондықтан олар газонға әдемі иілген, еш жерде анық контурды көрсетпейтін қалыңдыққа тез жетеді. Мұндай нақты әсерлерді жасау 1827 жылы ағылшын инженері Эдвин Берд Буддингтің айналмалы газон шабу машинасының ойлап табылуымен едәуір жеңілдетілді, бұл құралды барқыт матасын кесу үшін қолданылатын машиналардың жетілдірілген нұсқасы болды.

In the 1980s John Nash's never executed plans for the garden setting of the Brighton Pavilion, illustrated in Nash's volume Views of the Royal Pavilion (1826), were finally carried out in connection with the extensive restorations of the Pavilion itself. Its "fairly open landscape of soft lawns dotted with trees and set with lightly wooded, sinuous shrubberies" are best illustrated in Augustus Charles Pugin's watercolor view c. 1822 of the west front of the Pavilion, reproduced in Nash's publication. The winding perimeter walk circling the lawn among the shrubs and trees, enriched with island beds of herbaceous perennials, began to be laid out in 1814, with a flush of activity 1817 21. Two books of commentaries proved indispensable for the replanting scheme. One was Henry Phillips, who wrote in 1823
The shrubbery is a style of pleasure garden which seems to owe its creation to the idea that our sublime poet formed of Eden. It originated in England and is as peculiar to the British nation as landscape planting. The formulas for arranging a shrubbery were founded on contemporary painterly requirements for the Picturesque; judicious contrast and variety were essential, but Philips seems to have been among the first garden writers to notice that yellowish green leaves in the foreground seem to throw bluish green leaved shrubs deeper into a perceived distance. The desirable undulations of paths and islands and bands of shrub plantings would ideally undulate in elevation too: "break up the level by throwing up elevations,' Philips suggested, "so as to answer the double purpose of obscuring private walks and screening other parts from the wind." Nash was at work also on the public parks of London, devising the shrubberies of Regent's Park and of St. James's Park, where the German visitor Prince Pückler Muskau discerned that
Mr Nash masses the shrubs more closely together, allows the grass to disappear in wide sweeps under the plants or lets it run along the edges of the shrubs without trimming them hence they soon develop into a thicket that gracefully bends over the lawn without showing anywhere a sharply defined outline

Such precise effects were made immeasurably simpler by the invention in 1827 by the English engineer Edwin Beard Budding of the rotary lawn mower, an extrapolation of machinery commonly used to cut velvet pile.