Кіріспе

Сүтқоректілердің терісін құрайтын үш қабаттың ең сыртқысы – эпидермис. Эпидермис терінің үш қабатының ең сыртқысы болып табылады, ал ішкі қабаттары дермис және гиподермис. Эпидермис қабаты қоршаған ортаның патогендерінен жұқпалы ауруларға қарсы қорғаныс тудырады және трансепідермалды су жоғалту арқылы организмнен атмосфераға шығарылатын су мөлшерін реттейді. Эпидермис тік орналасқан бағана тәрізді жасушалардан тұратын базалық қабаттың (stratum basale) үстінде жатқан жалпақ жасушалардың көп қабаттарынан құралған. Жасуша қабаттары базалық қабаттағы шектес жасушалардан (stem cells) дамиды. Эпидермистің қалыңдығы жыныстық мүшеде 31,2 мкм-ден бастап, аяқ табанында 596,6 мкм-ге дейін жетеді, ал көптеген жағдайларда шамамен 90 мкм-ды құрайды. Қалыңдық жынысқа қарай өзгешеленеді, бірақ жас өскен сайын азаяды. Адамның эпидермисі – эпителийдің, атап айтқанда қабатталған жалпақ эпителийдің (stratified squamous epithelium) мысалы болып табылады. Эпидермис сөзі латын тілінен шыққан. Эпидермис қабатына қатысты немесе оның құрамындағы нәрселер эпидермальды деп аталады.

Ұяшықтық компоненттері

Эпидермис негізінен кератиноциттерден тұрады. Қан капиллярлары эпидермис астында орналасқан және артериола мен венулаға жалғасқан. Эпидермистің өзінде қан тамырлары жоқ және ол көбінесе қоршаған ауадан сіңірілген оттегімен қоректенеді. Су мен натрий деңгейін реттеуге арналған жасушалық механизмдер (ENaC) эпидермистің барлық қабаттарында табылады.

Ұяшықтар түйісулері

Эпидерма жасушалары тығыз байланыста, сыртқы ортаға қарсы берік кедергі ретінде қызмет етеді. Эпидерма жасушалары арасындағы байланыстар адгериндер түйісулері түріне жатады, олар кадериндер деп аталатын трансмембраналық ақуыздардан құралады. Жасуша ішінде кадериндер актин талшықтарымен байланысады. Иммунофлуоресценциялық микроскопияда актин талшықтарының желісі жасушаларды қоршап тұрған қалың шекара ретінде көрінеді. Осы қабаттар сырттан ішке қарай: мөлдір/түсінікті қабат (stratum lucidum, тек алақан мен табанға тән) Бұл тар қабат тек алақан мен табанда ғана кездеседі. Бұл екі аймақтың эпидермисі "қалың тері" деп аталады, себебі қосымша қабаттың болуынан теріде 4 емес, 5 эпидермалық қабат пайда болады. түйіршікті қабат (stratum granulosum) Кератиноциттер өз ядроларын жоғалтады және олардың цитоплазмасы түйіршікті болып көрінеді. Ламелляр денелердегі липидтер экзоцитоз арқылы жасушадан тыс кеңістікке бөлінеді, бұл организмнен судың жоғалуын және сыртқы заттардың енуін болдырмайтын липидтік кедергі құрайды. Бұл полярлы липидтер кейін полярлы емес липидтерге айналып, жасуша бетіне параллель орналасады. Мысалы, гликосфинголипидтер керамидтерге, ал фосфолипидтер бос май қышқылдарына айналады.

Кальций концентрациясы

Кератиноциттердің эпидермис бойымен дифференциациясы, ішінара, кальций градиентімен жүзеге асырылады, ол базалық қабаттан басталып, сыртқы түйіршік қабатына дейін артады, онда ең жоғарғы деңгейге жетеді, ал мүйізді қабатта төмендейді. Мүйізді қабаттағы кальций концентрациясы өте төмен, өйткені салыстырмалы түрде құрғақ жасушалар иондарды еріте алмайды. Бұл кальций градиенті кератиноциттердің дифференциациясымен қатар жүреді және сондықтан эпидермис қабаттарының қалыптасуындағы маңызды реттеуші фактор болып саналады. Бұл жасушаішілік артудың бір бөлігі жасушаішілік резервтерден босатылатын кальцийден, ал екінші бөлігі кальцийге сезімтал хлорид каналдары және кальцийге өткізгіш, кернеуге тәуелсіз катион каналдары арқылы трансмембраналық кальций ағынынан туындайды. Сонымен қатар, жасуша сыртындағы кальцийді сезімталдайтын рецептордың (CaSR) жасушаішілік кальций концентрациясының жоғарылауына да үлес қосатыны болжанып отыр.

Теріні суландыру

Терінің суды ұстау қабілеті негізінен stratum corneum-ға байланысты және сау теріні сақтау үшін маңызды. Терінің гидратациясы корнеометрия арқылы өлшеніп анықталады. Stratum corneum жасушалары арасындағы липидтер градиент бойынша және ұйымдасқан түрде орналасып, трансепідермалдық судың жоғалуына тосқауыл қояды.

Терінің түсі

Эпидермистегі меланин пигментінің мөлшері мен таралуы – *Homo sapiens*-те тері түсінің әртүрлілігінің басты себебі. Меланин меланоциттерде түзілетін ұсақ меланосомаларда табылады, олар қоршаған кератиноциттерге беріледі. Меланосомалардың мөлшері, саны және орналасуы нәсілдік топтар арасында өзгеше болады, бірақ меланоциттердің саны әртүрлі дене аймақтарында өзгерсе де, барлық адамдарда жеке дене аймақтарында салмағы бірдей болып қалады. Ақ және азиялық теріде меланосомалар "жинамаларда" жиналады, ал қара теріде олар ірілеу және тегіс таралады. Кернеулі ультракүлгін сәулеленуге ұшырағанда кератиноциттердегі меланосомалардың саны көбейеді, бірақ олардың таралуы көбінесе өзгермейді.

Қол тигізу

Теріде арнайы эпидермалық жанасу рецепторлары бар жасушалар қыздары, оларды Меркель жасушалары дейміз. Бұрынғы көзқарас бойынша, Меркель жасушаларының жанасуды сезінудегі рөлі тікелей емес деп есептелді, себебі олар жүйке ұштарымен тығыз байланыста болады. Дегенмен, жақындағы егеуқұйрықтар мен басқа да модельдік организмдердегі зерттеулер Меркель жасушаларының жанасуды жүйке жүйесіне жіберілетін электр сигналдарына өздігінен түрлендіретінін көрсетті.