Кіріспе

Құс түрлері

Қысқа саусақты ағашқа шапшы құс (Certhia brachydactyla) – Еуропаның көптеген жылы аймақтарында және Солтүстік Африкада орманды жерлерде кездесетін кішкентай торғайтәрізді құс. Ол басқа еуропалық ағашқа шапшы түрлерге қарағанда көбінесе оңтүстікке қарай таралған, сондықтан екеуі де кездесетін жерлерде оларды оңай шатастыруға болады. Қысқа саусақты ағашқа шапшы құс осы аймақтардағы жапырақты ағаштарды және төменгі биіктіктерді өз туысына қарағанда көбірек ұнатады. Көбінесе қоныс аудармайтын болса да, көбею ареалынан тыс жерлерде де кездеседі. Қысқа саусақты ағашқа шапшы құс – Холарктикалық ағашқа шапшы құстардың төрт өте ұқсас түрінің бірі, оның ішінде Солтүстік Американың қоңыр ағашқа шапшы құсы да бар. Биноминалды атауы грек тілінен алынған; kerthios – Аристотель және басқалар сипаттаған кішкентай ағаш мекендейтін құс, ал brachydactyla – «қысқа» деген мағына беретін brakhus және «саусақ» деген мағына беретін dactulos сөздерінен құралған. Бұл атау, ағылшын тіліндегідей, осы түрдің саусақтары қарапайым ағашқа шапшы құсқа қарағанда қысқа екенін көрсетеді. Бұл түр өте ұқсас ағашқа шапшы құстар тобына жатады, олардың барлығы Certhia туысына біріктірілген. Қазіргі уақытта екі эволюциялық тарамда – Холарктикалық таралуда және Гималайдың оңтүстігінде және шығысында орналасқан Сино-Гималай тобында – сегіз түр танылған. Алғашқы топтың әндері көбінесе әуенді болып келеді және әрқашан (Қытайдан келген C. familiaris-тен басқа) өткір «срий» дыбысымен басталады немесе аяқталады. Гималай түрлері керісінше, «срий» дыбысы жоқ, бірақ жылдам темпте трилді дыбыс шығарады. Қысқа саусақты ағашқа шапшы құс Солтүстік Американың қоңыр ағашқа шапшы құсы (C. americana), Еуразияның қарапайым ағашқа шапшы құсы (C. familiaris) және Гималайдың оңтүстік шетінен таралған Ходжсонның ағашқа шапшы құсы (C. hodgsoni) сияқты солтүстік топқа жатады.

Сипаттама

Барлық ағашқа шапшың құстар сыртқы түрі жағынан ұқсас, олар кішкентай құстар, жолақты және дақты қоңыр үстіңгі жағы, қызыл қоңыр құйрықтары және ақшыл астыңғы жағы бар. Оларда ұзын, иілісқан тұмсықтары және ұзын, қатаң құйрық қауырсындары бар, олар ағаш діңімен жоғарылап шығу кезінде қолдау көрсетеді, осылайша жәндіктерді іздейді. Қоңыр ағашқа шапшың Еуропада ешқашан тіркелмеген, бірақ оны сыртқы түрімен өте ұқсас қысқа саусақты ағашқа шапшыңнан ажырату қиын. Оның дауысы қарапайым ағашқа шапшыңның дауысына көбірек ұқсайды, бірақ үш түрдің ұқсастығын ескере отырып, қоңыр ағашқа шапшыңның кездейсоқ келгенін анықты анықтау мүмкін болмас. Бұл ағашқа шапшың негізінен көшпейді, бірақ көбеюден кейін таралуы қалыпты ареалдан тыс кездейсоқ шаруашылыққа әкелуі мүмкін. Ол Англия, Швеция, Литва және Балеар аралдарында кездейсоқ түрде кездеседі. 1969 жылы Корсикадағы үш құс Солтүстік Африканың C. b. mauritanica түр тармағына жататын сияқты.

Тамақтандыру

Қысқа саусақты ағашқа шапшаң бауыры әдетте ағаш діңдерінде жәндіктермен қоректенеді, ағаш түбірінен бастап, тік құйрығының қауырсындарын тіреу үшін пайдалана отырып, спираль тәрізді жоғары қарай өрмелеп көтеріледі. Жағатайдан айырмашылығы, ол ағаштан басымен төмен қарай түспейді, бірақ басқа жақын маңдағы ағаш түбіне ұшып келеді. Ол ұзын, жіңішке тұмсығымен қабықтың жарықтарынан жәндіктер мен құмырсқаларды шығарып алады. Көбінесе ағаштарда кездеседі, бірақ кейде қабырғаларда немесе жалаңаш жерде, немесе құлаған қарағай инелерінің арасында да тамақтанады. Суық айларда рационына тұқымдарды қосып алады.

Әдет-ғұрыптар

Қысқа саусақты ағашқа шапшаң құс – сырт көзге жасырынып, тыныш дауыспен келетін шағын орман құсы. Ол тік бағана бойы егеуқұйрықтай секіріп, қысқа секірістермен жоғалады, қатаң құйрығы мен кең жайылған тырнақтарын тіреу ретінде пайдаланады. Дегенмен, ол ұялмайды және адамдардың жанында болуына көбінесе мән бермейді. Оның ерекше, шарлап, толқын тәрізді ұшуы бар, көбелек қанаттарындай шапақтап, кейде жанына қарай сырғып, құлаумен алмасады. Қыста жалғыз өмір сүреді, бірақ суық ауа райында жиырма немесе одан да көп құс бірге ыңғайлы, қорғалған жарыққа немесе ғимараттардың шатыры астында жұлдыз тәрізді жиналады.

Қалыптануы мен сақталуы

Бұл түрдің кең таралған ареалы 1–10 миллион шаршы шақырымды (0,4–3,8 миллион шаршы миль) құрайды. Оның саны 4,1–14 миллион жекелеген дараққа бағаланады. Халық санының өзгеру тенденциялары нақты сандық мәндермен белгіленбеген, бірақ түрдің IUCN Қызыл тізіміндегі халық азаюының критерийларына (он жыл ішінде немесе үш буын аралығында 30%-дан астам азаю) сәйкес келмейді деп есептеледі. Осы себептерге байланысты, қарабас ағашқарғасы (short-toed treecreeper) ең аз қызығушылық тудыратын түр ретінде бағаланады. Ол ареалының көп бөлігінде кең таралған, бірақ Кавказда және кішкентай Канал аралдарында сирек кездеседі. Ареалдың батыс бөлігінде ол Дания арқылы солтүстікке қарай таралуда, онда ол алғаш рет 1946 жылы көбейді.