Кіріспе

2001 жылы Атлантикалық мұхиттағы тропикалық дауыл – 2001 жылы оңтүстік-шығыс Техасты соққан дауыл. Тропикалық дауыл «Эллисон» 2001 жылғы Атлантикалық дауыл маусымының маусым айында оңтүстік-шығыс Техасты қиратып жіберген тропикалық дауыл болды. «Құрғақ мұхит әсерінің» күмәнді мысалы ретінде, «Эллисон» маусымдық дауыл үшін ерекше ұзаққа созылды, 16 күн бойы тропикалық немесе субтропикалық күйінде қалды, оның көп бөлігі дауыл құрлық үстінде нөсер жаңбырлар төгіп тұрған кезде болды. Дауыл 2001 жылдың 4 маусымында Мексика шығанағының солтүстігінде пайда болған тропикалық толқыннан туындады және көп ұзамай Техас жағалауына соқты. Ол штаттың солтүстігіне қарай жылжып, оңтүстікке қайрылып, қайтадан Мексика шығанағына енді. Дауыл шығыс-солтүстік-шығысқа қарай жылжуын жалғастырып, Луизианаға соқты, содан кейін АҚШ-тың оңтүстік-шығысы мен Атлантика орталық аймағы арқылы өтті. «Эллисон» 1998 жылғы «Франсис» тропикалық дауылынан кейін Техастың солтүстік жағалауына соққан алғашқы дауыл болды. Дауыл бойымен қатты жаңбыр жауды, ең жоғарғы деңгейі Техаста тіркелді. Ең ауыр су тасқыны Хьюстон қаласында болды, онда «Эллисонның» көп бөлігі зардап шекті: дауылдан кейін 70 000-нан астам үйді су басып, 2 744 үй қирады, нәтижесінде 30 000 адам үйсіз қалды. Хьюстон қаласының орталық бөлігі суға батып, ауруханалар мен кәсіпорындарға ауыр зиян келтірді. Техаста 23 адам қаза тапты. Барлық жолы бойында «Эллисон» 9 миллиард доллар (2001 жылғы USD, 2020 жылғы 13.22 миллиард USD) көлемінде зиян келтірді және 41 адамның өмірін қиды. Техастан басқа, ең көп зардап шеккен аймақтар Луизиана және Пенсильванияның оңтүстік-шығысы болды. Дауылдан кейін президент Джордж Буш «Эллисонның» жолында орналасқан 75 округті апат аймағы деп жариялады, бұл зардап шеккен азаматтарға көмек сұрауға мүмкіндік берді. Атлантикалық мұхиттағы ең қымбат төртінші тропикалық дауыл және әлі күнге дейін ең қымбат тропикалық дауыл, ешқашан үлкен дауылға айналмаған «Эллисон» – Атлантикалық мұхиттағы тропикалық дауылдардың аты зейнеткерлікке шығарылған алғашқы мысалы, ол ешқашан дауыл күшіне жетпеген.

Метеорологиялық тарих

2001 жылдың 21 мамырында Африка жағалауынан тропикалық толқын көтерілді. Ол Атлант мұхиты арқылы батысқа қарай жылжыды, жолында аз ғана конвекцияны сақтап қалды. Оңтүстік Америка мен Кариб теңізінің оңтүстік-батысын кезіп өткеннен кейін, 1 маусымда толқын Солтүстік Тынық мұхитының шығысына енді. 2 маусымда Мексиканың Салина-Круз қаласының оңтүстік-оңтүстік-шығысында төменгі деңгейде айналым пайда болды. Оңтүстік ағым жүйені солтүстікке итерді, ал 3 маусымда толқын құрлыққа көшті. Төменгі деңгейдегі айналым тарады, бірақ орта деңгейдегі айналым сақталды. 4 маусымда Мексика шығанағына кіріп, шығыс жағында терең конвекция қалыптасты. 5 маусымның таңында спутниктік суреттер Мексика шығанағының солтүстік-батысында тропикалық депрессия қалыптасып жатқанын көрсетті, бұл жүйенің шығыс жағына қарай бірнеше жүз фут биіктікте соққан желдің күштілігі туралы хабарлармен расталды. 5 маусымда сағат 1200 UTC-де бұл бұзылыс кең, төменгі деңгейдегі айналымға айналды және 2001 жылғы Атлант мұхитындағы дауыл маусымының бірінші дауылы – «Эллисон» деп аталды. Дауылдың күшеюі күтілді, бірақ мұхит бетіндегі судың салқыны оған кедергі келтіруі мүмкін еді. Орталықтың суық ядролы болуына байланысты, «Эллисон» бастапқыда субтропикалық сипаттамаларды сақтады. Дегенмен, дауыл тез күшейіп, ең жоғары тұрақты жел жылдамдығына жетті, тропикалық дауыл күшіндегі желдер орталықтан шығысқа қарай созылып, орталықтағы ең төменгі қысымды құрады. Бір болжам бойынша, циклон батысқа қарай Мексикаға қарай жылжуы керек еді. Екінші болжамда дауылдың шығысқа қарай, Луизиананың оңтүстігіне қарай қозғалатыны айтылды. Сол кезде орталыққа жақын жерде жаңбыр мен желдің аз болғаны, бірақ солтүстік және шығысқа қарай күшті болғаны байқалды. Америка Құрама Штаттарының оңтүстік-шығысында шығыс-батыс бағытында созылған субтропикалық жотаның әсерімен, тропикалық депрессияға дейін төмендегеннен кейін, жер бетіндегі байқаулар терең конвекцияға жақын, нашар анықталған орталығы бар созылған айналымды көрсетті. Депрессия солтүстікке қарай Техас штатының Луфкин қаласына дейін жетті, онда солтүстікке қарайғы жоғары қысымдық жүйеге байланысты тоқтап қалды. 7 маусымда Флоридадан шығыстағы субтропикалық жота әлсіреп, Техастан батысындағы жота күшейді. Бұл «Эллисон» тропикалық депрессиясын сағат тілімен айналып, оңтүстік-батысқа қарай жылжуына себеп болды. Орталық Хантсвиллге (Техас штаты) жеткенде, Луизианадан батысқа қарай Либерти округіне қарай қатты жаңбыр құйыла бастады, бұл қосымша су тасқынына әкелді. 9 маусымның соңында және 10 маусымның таңында «Эллисонның» қалдықтары Мексика шығанағына қайта кіріп, ашық суға шықты. Төменгі қысым аймағы тағы бір рет Техас штатының Галвестон қаласынан оңтүстікке қарай 97 шақырым жерде тоқтады, бірақ жағдай жақсарған жоғары деңгейдегі желге қарамастан, қайта даму белгілерін көрсетпеді. Құрғақ ауа мен батыстан соққан орташа желдің әсерінен дауыл субтропикалық циклонға айналды. Субтропикалық депрессия шығысқа қарай жылжығанда, шығысқа қарай жаңа төменгі деңгейдегі айналым пайда болды, ал «Эллисон» 11 маусымда Луизиана штатының Морган қаласына тез жетті. Айналым үстінде күшті дауылдар қайта пайда болды, ал «Эллисон» оңтүстік-шығыс Луизианада субтропикалық дауылға айналды. 12 маусымда сағат 0000 UTC-де дауыл субтропикалық депрессияға дейін төмендетілді. Біршама жылдамдап, депрессия Миссисипи, Алабама, Джорджия және Оңтүстік Каролина арқылы шығыс-солтүстік-шығысқа қарай жылжыды, содан кейін Солтүстік Каролинаның Уилмингтон қаласының маңында тоқтады. Жерсерік және радарлық суреттерде жүйе жақсы ұйымдастырылған екені көрініп тұрса да, жүйе біраз уақыт бойы баяулап, ретсіз қозғалып, кішкентай сағаттық бағыттағы цикл сияқты көрінді. Дауыл жалпы солтүстік-шығыс бағытта жылжып, 16 маусымда оңтүстік Дельмарва түбегіне өтті. Субтропикалық қалдықтар 17 маусымда Атлантикаға жетті, ал Атлантик-Ситидің (Нью-Джерси) шығысында орналасқан кезде жел күшейе бастады, ал айналманың солтүстігінде қатты жаңбырлар пайда болды. «Эллисонның» қалдықтары қысқа уақытқа бароклиникалық процестер арқылы субтропикалық дауылға қайта күшейді, бірақ Лонг-Айлендтен оңтүстікке қарай экстратропикалық циклонға айналды. Тропикалық дауылдың қалдықтары 18 маусымға қарай фронтальдық шекарамен сіңіріліп, ақырында 20 маусымда Ньюфаундлендтің Ресс мысығынан оңтүстікке өтіп, экстратропикалық циклон тарады. «Эллисон» туралы алғашқы ескертуді ұсынған кезде, шенеуніктер Техас штатының Сарджент қаласынан Луизиана штатының Морган қаласына дейін тропикалық дауыл туралы ескерту жариялады. Дауыл құрлыққа шыққаннан кейін, Техас штатының шығысындағы көптеген аудандар үшін жедел су тасқынына қатысты ескертулер мен ескертулер берілді. Су тасқыны кезінде Хьюстон қаласындағы Ұлттық ауа-райы қызметі 40 минуттық орташа алдын ала хабарлау мерзімімен 99 жедел су тасқыны туралы ескерту берді. Луизиана штатының Лейк-Чарльз қаласындағы Ұлттық ауа-райы қызметі 24 минуттық орташа алдын ала хабарлау мерзімімен 47 жедел су тасқыны туралы ескерту берді. Жаңа Орлеан/Батон-Руж қалаларындағы Ұлттық ауа-райы қызметі 39 минуттық орташа алдын ала хабарлау мерзімімен 87 жедел су тасқыны туралы ескерту берді, олардың 30-ы жедел су тасқынымен аяқталмады. Флорида штатының Таллахасси қаласында «Эллисонның» солтүстікке қарай жылжуынан бір күн бұрын баспана ашылды, онда жеті қызметкер 12 адамды орналастырды. Тағы екі баспана дайын күйде болды. Командалар Флорида Панаиласының тұрғындарына су тасқынының қаупі туралы хабарлады.

Луизиана

Алғаш құрлыққа шыққанда, Эллисонның кең аймағы Луизиана штатының оңтүстік-батысына нөсер жаңбыр жаудырды. Бірнеше күннен кейін Эллисон штатқа субтропикалық дауыл ретінде келді, аймаққа тағы да ауыр жаңбыр әкелді. Жауын-шашынның ең көп мөлшері Тибодо қаласында тіркелді, бұл 1989 жылы болған басқа да Тропикалық дауыл Эллисоннан бері Луизианада тропикалық циклоннан түскен ең көп жаңбыр болды. Штаттың оңтүстік-шығыс бөлігінде 10 дюймнен астам жаңбыр жауды. Эллисон алғаш құрлыққа шыққанда, қатты жаңбыр көптеген үйлер мен кәсіпорындарды су басты. Шамалы желдің күші Камерон округіндегі 10 үйдің шатырына аз зақым келтірді, ал дауылдық толқын Луизиананың 82-ші тас жолының бір бөлігін су басты. Жүйе қайта келгенде, жаңбыр мөлшері көбейді, Сент-Таммани округіндегі 1000-нан астам үйді, Сент-Бернард округіндегі 80 үйді және штаттың басқа да аймақтарындағы жүздеген үйлерді су басты. Су тасқыны Шығыс Батон-Руж округіндегі 1800 тұрғынды үйлерін тастап кетуге мәжбүр етті. Нөсер жаңбыр көптеген жолдарды жабық қалдырды, ал ағын су өзендердегі су деңгейінің күрт өсуіне әкелді. Ковингтон қаласындағы Богу Фалая өзені екі рет рекордтық деңгейге жақындап, шыңын екі рет жаңартты. Штаттың оңтүстік-батыс бөлігіндегі кейбір аймақтардағы қатты дауылдар Джордж округінде 15 үйге зақым келтірді, 10 үйді қиратты және 5 адамды жарақаттады. Миссисипи штатындағы зиян 1 миллион доллардан асты (2001 жылғы бағамен, 2012 жылғы бағамен 1.3 миллион доллар). Дауыл және жоғары қысымның салдарынан Оңтүстік Алабама жағалауында су тасқыны болды. Эллисон Оңтүстік-Батыс Мобил округінде F0 торнадосын тудырды, ол шатырларға аз зақым келтірді, ал Ковингтон округінде F0 торнадосы алты үйге және шіркеуге аз зақым келтірді. Флорида жағалауында су тасқынынан 5 адам қаза тапты. Дауылдың сыртқы жаңбыр жолақтары Флорида Панахендл аймағында бір күн ішінде қатты жаңбыр жаудырды. Таллахасси аймақтық әуежайы 24 сағат ішінде рекордтық жауын-шашын тіркеді, 1969 жылы орнатылған бұрынғы 24 сағаттық рекордты бұзды. Штат бойынша Эллисон 10 үйді қиратты және 599 үйге зақым келтірді, оның 196-сы ауыр зақымдалды, негізінен Леон округінде. Флоридада су тасқынынан және торнадодан барлығы сегіз адам қаза тапты. Дауыл сонымен қатар екі торнадо тудырды және электр сымдарын жыртып салды. Эллисон Солтүстік Каролинада жаңбырдың көп мөлшерін жаудырды, нәтижесінде Мартин округіндегі барлық жолдар жабылды және 25 үйге зақым келтірді. Су тасқыны Галифакс округінің шығысындағы көпірді қиратты және көптеген көліктерді су басты. Эллисон штатта бір торнадо тудырды. Мэриленд штатында Аллисон тропикалық депрессиясынан түскен жаңбыр Дэнтон қаласында тіркелді, он бір жолды жабып, 41 жолда су астында қалды. Мэриленд штатының шығыс жағалауында 25-50 мм жаңбыр жауды. Зыян аз болды және ешқандай қаза болған жоқ. Делавэр штатында дауылдан орташа жаңбыр жауды, ең көп жауын-шашын Гринвуд қаласында тіркелді. Зақымдар туралы хабарлама жоқ. Эллисон, алда келе жатқан фронтальдық шекарамен бірге, Пенсильвания штатының оңтүстік-шығысында қатты жаңбыр жаудырды, Бакс округінің Чалфонт қаласында және Филадельфияның кейбір аймақтарында жауын-шашынның ең көп мөлшері тіркелді. Жаңбыр өзендердің деңгейінің көтерілуіне әкелді, Лангхорн қаласындағы Нешамини өзені 5 метрге жетті. Пенсильвания штатының оңтүстік-шығысындағы бірнеше өзендер мен сағалардың деңгейі 3 метрден асты. Жаңбыр көптеген әлсіз ағаштар мен электр сымдарын құлатты, нәтижесінде дауыл кезінде 70 000 адам электр қуатынан айырылды. Су тасқыны бірнеше жолдар мен көпірлерді, соның ішінде SEPTA теміржол желілерінің бір бөлігін қиратты. Сонымен қатар, жаңбыр 241 үйді қиратты және 1386 үйге зақым келтірді. Dodge автосалонындағы су тасқыны 150 көлікке зақым келтірді. Жүздеген адамдар су тасқынынан зақымданған ғимараттардан құтқарылды. Су тасқыны Үстіңгі Морленд қалашығындағы Village Green пәтер кешенінің "А" ғимаратының жертөлесіндегі киім кептіргішті ығыстырып, табиғи газ құбырын сындырды. Газдың ағып кетуі жарылысқа және одан кейін болған өртке әкелді, алты адам қаза тапты. Өрт сөндірушілер ғимаратты су басты, сондықтан көмек көрсете алмады. Сонымен қатар, бір адам өзенге құлап, көлігімен суға батып кетті. Пенсильваниядағы зиян 215 миллион долларды құрады (2001 жылғы бағамен, 2012 жылғы бағамен 279 миллион доллар). Атлантик-Ситидегі желдің күші 13 000-нан астам адамды электр қуатынан айырды, әлсіз ағаштар мен электр сымдарын құлатты. Бірнеше адамды судан құтқаруға тура келді, бірақ штатта ешқандай қаза болған жоқ. Жалпы зиян аз болды. Тропикалық дауыл Эллисон Нью-Йорк штатында су тасқынын тудырды, бірнеше жерлерде бір сағат ішінде жаңбыр жауып, Гранит-Спрингсте ең көп жаңбыр жауды. Жаңбыр өзендерде су тасқынына әкелді, соның ішінде Махва өзені де 3,79 фут (1 метр) биіктікке жетті. Эллисонның жаңбыры 24 үйге және бірнеше дүкенге зақым келтірді, ал су тасқыны Нью-Йорк қаласы маңындағы бірнеше маңызды тас жолдарды жапты. Жалпы зиян аз болды және Эллисоннан Нью-Йорк штатында ешқандай қаза болған жоқ. Сонымен қатар, Коннектикут штатында жаңбыр Помфрет қаласында ең көп мөлшерде жауды, бірнеше жолды жабып, көптеген үйлерге аз зақым келтірді. Yantic өзені Yantic қаласында 3 метрге жетті.

Салдары

Апаттан кейін бірнеше апта ішінде президент Джордж Буш Техас, Оңтүстік Луизиана, Оңтүстік Миссисипи, Солтүстік-батыс Флорида және Оңтүстік-шығыс Пенсильвания штаттарының 75 округін апат аймақтары деп жариялады. Бұл жариялау зардап шеккен азаматтарға уақытша тұрғын үй, шұғыл үй жөндеуі және басқа да апатқа байланысты маңызды шығындар үшін көмек алуға мүмкіндік берді. Федералдық Төтенше Жағдайларды Басқару Агенттігі (FEMA) сондай-ақ қалдықтарды жоюға, апатқа байланысты шұғыл қызметтерге, жолдар, көпірлер және коммуналдық желілер сияқты зақымдалған мемлекеттік мүліктерді жөндеуге немесе ауыстыруға кеткен шығындардың 75% -ын қамтамасыз етті. Америкалық Қызыл Крест және Құтқару Армиясы үйлерінен шығарылған адамдар үшін қажеттілік шегіне жеткенде 48 баспана ашты, онда шамамен 300 000 тамақ берілді. Ұлттық Апат Медициналық Жүйе Хьюстон қаласына 88 маманнан тұратын уақытша аурухананы орналастырды, ол 500-ге жуық адамға көмек көрсетті. Техаста су тасқынынан зардап шеккендерге 35 ерікті ұйым көмек көрсетті, оның ішінде азық-түлік, киім-кешек және үйлерді жөндеуге көмектесетін еріктілер де болды. Шамамен 50 000 автомобиль суға батып бүлінгеннен кейін, көптеген адамдар автомобильдің тарихын жасыра отырып, оларды елдің әртүрлі жерлерінде сатуға тырысты. Ауыр су тасқынынан кейін масалардың саны күрт өсті, бірақ FEMA бұл мәселені бақылауға көмек көрсетті. Дауылдан кейін алты ай өткен соң, Техас штатының 120 000-ға жуық азаматы федералдық апат көмегіне өтініш берді, оның жалпы сомасы 1,05 миллиард долларды құрады (2001 жылғы АҚШ доллары). Техас штатындағыдай, Луизиана штатында да масалардың саны күрт өсті. АҚШ Қоршаған ортаны қорғау агенттігі мен АҚШ Балық және жабайы табиғат қызметі мақұлдаған пестицидтер ғана қолданылуға рұқсат етілді. FEMA қызметкерлері үй иелерін су тасқынының қауптері туралы ескертті, оның ішінде саңырауқұлақ, шірік және бактериялардың пайда болуы туралы. Дауылдан кейін үш ай өткен соң, Луизиана штатының 100 000-нан астам азаматы федералдық көмекке өтініш берді, оның жалпы сомасы 110 миллион доллардан асты (2001 жылғы АҚШ доллары, 2012 жылғы 143 миллион АҚШ доллары). Жалпы соманың 25 миллион доллары (2001 жылғы АҚШ доллары, 2012 жылғы 32 миллион АҚШ доллары) бизнеске несие беруге, ал тағы 8 миллион доллары қауымдастықтар мен мемлекеттік органдарға мемлекеттік көмек көрсетуге жұмсалды. Флорида штатында су тасқынынан зардап шеккен 750-ден астам адам мемлекеттік көмекке өтініш білдірді, оның жалпы сомасы 1,29 миллион долларды құрады (2001 жылғы АҚШ доллары, 2007 жылғы 1,5 миллион АҚШ доллары). Пенсильвания штатында су тасқынынан зардап шеккен 1670 адам федералдық көмекке өтініш берді, оның жалпы сомасы 11,5 миллион долларды құрады (2001 жылғы АҚШ доллары, 2012 жылғы 14,3 миллион АҚШ доллары). Жалпы соманың 3,4 миллион доллары (2001 жылғы АҚШ доллары, 2012 жылғы 4,4 миллион АҚШ доллары) Форт-Вашингтондағы Сэнди-Ран өзені үстіндегі SEPTA теміржол көпірін ауыстыруға жұмсалды.

Зейнеткерлік

Дауылдың салдарынан болған ауыр зақымдар мен қаза болғандықтан, 2002 жылдың көктемінде Дүниежүзілік метеорологиялық ұйым Атлантика мұхитында "Аллисон" атауын болашақта қолданудан шығарып тастады. Аталған атау 2007 жылғы маусымда "Андреа" деп өзгертілді. "Аллисон" тропикалық даулы – қатты дауылға дейін күші жетпей, атын жоғалтқан алғашқы Атлантика мұхитының тропикалық даулы болды.