Кіріспе

Телефон кабинасы, телефон киоскі, телефон қоңыраулар жәшігі немесе қоғамдық телефон – телефонмен қосылуға арналған, төлемді телефонмен жабдықталған шағын құрылым. Әдетте, адам кабинаға кіріп, телефонды пайдалану кезінде есігін жабады. АҚШ және Канадада мұндай құрылымды "телефон кабинасы" (немесе "телефондық орын") деп атайды, ал Ұлттар Достастығында (әсіресе Ұлыбритания мен Австралияда) – "телефондық қорап". Мұндай кабинада әдетте жарық, жекелену үшін есік және кабина қолданылып жатыр ма екенін білуге мүмкіндік беретін терезелер болады. Кабинада жергілікті телефон нөмірлерінің тізімі орналасуы мүмкін, ал қонақүй сияқты ресми орында қағаз, қалам және тіпті отыруға орындық болуы мүмкін. Сыртқы кабиналар ауа райының қолайсыздығына және жиі пайдалануға төтеп беру үшін металл мен пластиктен жасалған, ал ішкі кабиналар (бұрынғысы "үнсіз кабина" деп аталған) әдетте әсем архитектуралық шешімдермен және жиһазбен жабдықталған. Көптеген сыртқы кабиналарда телефон операторының логотипі мен атауы көрсетілген.

Тарих

"Fernsprechkiosk" деп аталатын әлемдегі алғашқы телефон кабинасы 1881 жылдың 12 қаңтарында Берлиндегі Потсдамер-Плац алаңында ашылды. Оны пайдалану үшін "Телефон билеті" деп аталатын қағаз билеттерді сатып алу қажет еді, олар бірнеше минут сөйлесуге мүмкіндік берді. 1899 жылы оның орнына монетамен жұмыс істейтін телефон қойылды. Уильям Грей 1889 жылы АҚШ-та монеталық телефонды ойлап тапқан деп саналады, ал Джордж А. Лонг оны жетілдірді. Лондон, Англиядағы алғашқы телефон будкасы, шамасы, 1903 жылдың мамыр айында Хай-Холборндағы "Стейпл-Инн" қонақ үйінің жанына орнатылған. Ұлыбританияда телефон кабиналарының ұлттық желісін құру 1920 жылы бетоннан жасалған K1 моделінен басталды; алайда, Кингстон-апон-Халл қаласы өзінің жеке телефон қызметі – "Кингстон Коммуникациялар" компаниясымен ерекшеленеді, олардың телефон кабиналары Британияның қалған бөлігіндегі классикалық патша қызыл түсіне қарағанда, крем түсті болды. Сонымен қатар, почта мекемесі табиғи және архитектуралық сұлулығымен ерекшеленетін аймақтар үшін қызыл жиектері бар ақшыл сұр схеманы қолдануға мәжбүр болды. Қызығы, телефон кабиналарын сақтап қалған кейбір аймақтар қазір оларды қызыл түске бояп жатыр.

Дизайн

1970 жылдардан бастап Америка Құрама Штаттарында ақылы телефондарды будкаларға орнату азайды. Бұрын көп кездесетін көптеген қалаларда телефон будкаларының орнына ашық ақылы телефондар толықтай дерлік ауыстырылды. АҚШ-та бұл өзгерістің себебі, кем дегенде, мүгедектерге ақылы телефондарды қолжетімді ету әрекеті болды. Алайда, Ұлыбританияда телефондарды будкаларда орнату, ашық түрде орнатуға қарағанда жиірек кездесті. Телефон будкалары әлі де кең таралған болғанымен, Ұлыбританияда 1990 жылдардың соңынан бері ұялы телефондардың кең таралғанына байланысты олардың саны күрт азайды. Көптеген орындарда ақылы телефондарды будкалардың орнына киосктерге орнатады – мұндай жеке өмір мен жайлылықтың жетіспеуі әуежайлар сияқты сұраныс жоғары жерлерде ұзақ қоңырау шалуға кедерес келтіреді. Кейбір телефон будкаларында арнайы жабдықтар орнатылған, ол телефон шалушыға компьютер, портативті факс машинасы немесе есту қабілеті бұзылғандарға арналған телекоммуникациялық құрылғыны пайдалануға мүмкіндік береді. Jabbrrbox, ашық кеңселерге орнатуға арналған жабық құрылым, телефон будкасынан шабыт алды. 1965–1970 жылдарғы «Get Smart» телесериалында телефон будкасы, басқа құрылғылармен қатар, CONTROL штаб-пәтеріне кірудің қауіпсіз тәсілі ретінде қолданылды. 2002 жылғы «Телефон будкасы» фильмі көбінесе телефон будкасында өтеді; 2023 жылғы ретроспективті мақалада «фильмнің ескіруі оның артықшылығына айналады» делінген. 1986 жылғы комедиялық фильмде Джон Клиз кейіпкері телефонның істен шығуынан кейін ашуланып, будкадағы телефонды қиратып жібереді. Бұл көрініс сол кездегі Ұлыбританияда телефон будкаларының жиі істен шығып тұратыны туралы халықтың пікірін бейнеледі.

Құпиялылық

Телефон кабиналары құқық қорғау органдарының сымсыз бақылауына түскен. Мысалы, АҚШ Жоғарғы Сотының «Кацке қарсы АҚШ» ісі Федералды тергеу бюросының (ФБР) кабинаның сыртына тыңдау құрылғысын орнату құқығын Конституциялық тұрғыдан қарастырды.

Сымсыз қызметтер

Ұялы телефондарды қолданудың артуы қоғамдық телефондарға деген сұраныстың төмендеуіне алып келді, бірақ ноутбуктерді қолданудың өсуі жаңа түрлі қызметтерге жол ашты. 2003 жылы Verizon компаниясы Манхэттендегі телефон будкаларының жанында сымсыз компьютерлік байланыс ұсына бастайтынын хабарлады. 2006 жылдан бастап Verizon Wi Fi телефон будкасы қызметі, Verizon Wireless-тің көбірек тұратын EVDO жүйесінің пайдасына тоқтатылды. Бұл компьютер пайдаланушысына будка ішінде орналасқан жақын қашықтықтағы құрылғы арқылы қашықтан компьютерлік қызметтерге қосылуға мүмкіндік береді. Абонент пайдалану үшін компьютерде сақталған алдын ала келісілген есептік код арқылы төлем жасайды. Сымсыз байланыс телефон компанияларын дәстүрлі түрде телефон будкалары орналасқан жерлерге сымсыз станцияларды орналастыруға ынталандырып отыр, бірақ станциялар кітапханалар, кафелер және пойыз сияқты жаңа орындарда да пайда болуда. Телефон будкалары 1973 жылы ұялы телефонның пайда болуынан бері бірте-бірте жоғалып барады.

Вандализм

Вандализмнің өршуі бірнеше компанияны ең мінсіз телефон кабиналарын жасауға түрткі болды.

Қызметтерді тоқтату

Ұялы телефон пайдаланушылар өздерінің телефондары істен шыққанда, ұрланғанда немесе басқа да төтенше жағдайларда телефон кабиналарынан пайдалануы мүмкін. Мұндай жағдайлар телефон кабиналарының жақын арада толық жойылу мүмкіндігін азайтуы мүмкін.

Австралия

Универсалды қызмет міндеттемесіне сәйкес, үкімет Telstra компаниясына стандартты телефон қызметтері мен қоғамдық телефондардың Австралиядағы барлық адамдарға «нақты қолжетімді болуын» заңмен талап етеді. Кейбір азаматтар, әсіресе шалғай аймақтарда, қоғамдық телефондарға және ұялы телефоны жоқ адамдарға сенеді. 1990 жылдардың басында елі бойынша 80 000-нан астам қоғамдық телефон кабинасы болған. 2016 жылдың 30 маусымына қарай ACMA деректері бойынша Австралияда шамамен 24 000 қоғамдық телефон болды. 2021 жылдың 3 тамызында, Австралияда 15 000 қоғамдық телефон қалғанда, Telstra компаниясы қоғамдық телефондардан Австралиядағы стационарлық және ұялы телефондарға жасалатын барлық қоңыраулардың тегін болатынын және қоғамдық телефондарды одан әрі жою жоспарлары жоқ екенін хабарлады.

Бельгия

Бельгияда мемлекеттік бақылаудағы телекоммуникация операторы Belgacom 2015 жылдың 1 маусымында соңғы телефон орталықтарын тоқтатты.

Чехия

2021 жылдың 17 маусымында Чехиядағы соңғы телефон кабинасы жабылып, таратылды.

Дания

2017 жылдың 13 желтоқсанында Даниядағы соңғы үш қоғамдық телефон кабинасынан телефондары алынып тасталды. Олар Орхус қаласында орналасқан еді.

Финляндия

2007 жылға қарай Finnet компаниялары мен TeliaSonera Finland қоғамдық телефондарын қолдануды тоқтатты, ал соңғы қалған оператор Elisa Oyj сол жылдың басында мұны істеді.

Франция

Orange компаниясының бас директоры Стефан Ричардтың мәлімдемесіне сәйкес, 2021 жылы Францияда бар болғаны 26 қоғамдық телефон кабинасы қызмет етеді. 2015 жылғы «Макрон заңы» Orange компаниясын қоғамдық телефон кабиналары желісін міндетті түрде күтіп-ұстаудан босатты, олардың қолданыстан түсуіне ұялы телефондардың пайда болуы себеп болды. Заң бойынша, бұл кабиналар ұялы байланыс қызметі жоқ ауылдық жерлерде сақталады. Осылайша, аймақ кем дегенде бір ұялы байланыс операторының желісімен толық қамтылғаннан кейін олар алынып тасталады.

Иордания

2004 жылы Иордания әлемде телефон кабиналары кеңінен қолжетімді емес алғашқы ел болды. Бұл елде ұялы телефонның таралуы соншалықты жоғары, тіпті телефон кабиналары жылдар бойы дерлік пайдаланылмады. ALO және JPP деп аталатын екі жеке төлемді телефон қызметі көрсету компаниясы жабылды және қазіргі таңдағыда мұндай қызмет жоқ.

Норвегия

Норвегиядағы соңғы жұмыс істейтін телефон кабинасы 2016 жылдың маусым айында пайдаланудан тоқтатылды. Дегенмен, ел бойынша 100 телефон кабинасы сақталған және мәдени мұра заңдарымен қорғалады.

Швеция

Швецияда алғашқы телефон будкасы 1890 жылы орнатылды. 1981 жылы олардың саны 44 000-ға жетті, бірақ 2013 жылы олардың саны 1200-ге дейін азайды, ал соңғысы 2015 жылы алынып тасталды. 2013 жылы жасалған сауалнама көрсеткендей, Швеция халқының тек 1%-ы ғана өткен жылы осы будкалардан пайдаланды. BT компаниясы Ұлыбритания көшелерінен қоғамдық телефон будкаларын тұрақты түрде алып жатыр. Егер жаяу арақашықтықта тағы бір будка болса, кеңеспей-ақ алып тастауға болады. Әйтпесе, жергілікті билік органдарымен келісе отырып, Ofcom ережелерін сақтау қажет. Кейбір алынып тасталған қызыл телефон будкалары BT Group-тың рұқсатымен кішкентай қоғамдық кітапханаларға немесе автоматты сыртқы дефибрилляторларға айналдырылды.

Америка Құрама Штаттары

1990 жылдардан бастап көптеген ірі қалалар төлемді телефондардың қайда орналастырылуына шектеулер қоя бастады, олар қылмысты жеңілдетуге мүмкіндік береді деген сеніммен. 2018 жылы олардың бар болғаны 5% жұмыс істеді. 2015 жылы Арканзас штатының Прери Гроув қаласындағы телефон будкасы Ұлттық тарихи орындар тізіміне енгізілді. Жаңа телефон будкаларын орнату жалғасуда, оның ішінде Итон Рапид қалалық әкімдігінде телефон будкасы орнатылды. 2018 жылы FCC мәліметтері бойынша, АҚШ-тағы қалған 100 000 төлемді телефонның шамамен бестен бірі Нью-Йоркте орналасқан. 2022 жылы соңғы телефон будкасы алынып тасталды.

Темекі шегуге тыйым салу

2007 жылы Англияда темекі шегуге тыйым салынғанда, қызыл телефон кабиналарында (K2-ден K8-ге дейінгі типтерінде) темекі шегу заңсыз болды, себебі олар толығымен жабық. Тыйым иелерінен темекі шегуге тыйым салынған белгілерді ілуді талап етеді, сондықтан BT телефон кабиналарын "ғимараттар" деп атап, "темекі шегуге тыйым салынған" деген жапсырмаларды орналастырды. Қызыл телефон кабиналарында темекі шегуге тыйым салынғанмен, басқа телефон кабиналарында темекі шегуге рұқсат етіледі, өйткені олар толығымен жабық емес.

Жарнама

Ұлыбританиядағы көптеген телефондық будкалар JCDecaux компаниясының "StreetTalk" әзірлемесі арқылы жарнамалық плакаттар ілінетін орындарға айналды. Бұл 2007 жылы енгізілген ST6 үлкен қоғамдық телефонына қосымша, ол бір жағынан телефон, ал екінші жағынан JCDecaux-қа тиесілі жарнамалық алаңды ұсынады. Жарнамадан түскен қаражат телефонның жұмыс істеу шығындарын жабады. 2018 жылы Ұлыбританияның Жергілікті Өкіметтер Ассоциациясы "Троян" телефондық будкаларына назар салды. Бұл телефондық будкалардың басты мақсаты – жарнама тарату. Жоспарлау заңнамасындағы олқылық оларды құрылыс рұқсатысыз орнатуға мүмкіндік береді және Ассоциация осы олқылықты жабуға тырысуда.

Телефон кабиналарының алмастыру құралдары

ХХ ғасырдың соңғы үштен бір бөлігінде қабырғаға немесе киоскілерге орнатылған төлемді телефондар жиі кездесе бастады, көбінесе ескі телефон кабиналарының орнын басты.