Кіріспе
Шаңғы ботинкалары – шаңғы тебу кезінде шаңғышыны шаңғыға байланыстыруға арналған, шаңғыда қолданылатын аяқ киім. Шаңғы/ботинка/байланыс жиынтығы шаңғышының аяқтарынан қарға басқару импульстарын тиімді жеткізу үшін пайдаланылады.
Тарих
Шаңғы байтақтары былғарыдан жасалған қысқы аяқ киімдер болатын, олар былғары белбеулермен шаңғыға бекітілді. Шаңғы спорты маманданған сайын, шаңғы байтақтары да өзгерді, нәтижесінде тау шаңғысы және жазық шаңғыға арналған үлгілер бөлініп кетті. Қазіргі заманғы шаңғы спорты – көтерілу, түсу және жазық шаңғыдан тұратын жан-жақты спорт түріне айналды. Кабельді байлаудың енгізілуі байлау мен аяқ киімнің параллель дамуына ықпал етті. Байлау аяқ киімнің артқы бөлігіне белбеу арқылы ілмектеліп, аяқ жағындағы металл стақанға қарай итеріп ұстайтын. Аяқ киімнің артқы жағына созылған табан, кабельдің берік ұсталуын қамтамасыз ететін фланц жасау үшін жиі қолданылды, сондай-ақ өкшедегі жартылай дөңгелек ойықтар да осы мақсатта пайдаланылды. Тиімді жазық шаңғы спорты үшін аяқ киім алға қарай иілуге мүмкіндік беруі керек, сондықтан аяқ киімдер аяқтың бүйірлеріне салыстырмалы түрде берік ұстап тұратын, алға қарай иілуді қамтамасыз ететін табан бөлігінің айналасында жасалған. Аяқ киімнің жоғарғы бөлігі, яғни манжеті, салыстырмалы түрде жұмсақ, негізінен жайлылық пен жылу үшін арналған. Қазіргі заманғы жазық шаңғы байтақтары 1950 жылдан бері көбінесе өзгермеген, бірақ былғары және басқа да табиғи талшықтардың орнына заманауи материалдар қолданылады. Ски-лифттердің енгізілуі шаңғымен таудың басына жету қажеттігін жойды, соның салдарынан төмен қарай сырғанағанда шаңғыны жақсырақ басқаруға мүмкіндік беретін қатаң үлгілерге басымдық берілді. 1928 жылы кендегарлық кабельді байлаудың ойлап табылуы маңызды жаңалық болды, ол өкшені шаңғыға берік бекітіп, аяқ киімді аяқ теміріне қарай итеру үшін күшті серіппе қолданды. Бұл үшін көбінесе ағаштан жасалған тіреуге орнатылған, қатайтылған аяқ киім табаны қажет болды. Аяқ киімнің жоғарғы бөлігін қатайту үшін жаңа аяқ киімдер майға қайнатылып немесе желімге малып, илендірілетін. Бұл әдетте ыңғайсыз болды, әсіресе олар жаңа болған кезде. Иленгеннен кейін олар тез тозып, одан әрі жұмсара түсті. Жарысқа қатысушылар әдетте оларды пайдасыз болғанға дейін бірнеше апта ғана кие алатын. Аяқ пен шаңғының байланысын қатайтудың тағы бір әрекеті – "ұзын шнур", ол тік шаңғыға бекітілген, аяқтың төменгі жағына бірнеше рет оралған және содан кейін бекітілген ұзын былғары белбеу болды. Бұл басқаруды жақсартты, бірақ жазабас оқиғасында жарақат алу қаупін арттырды.
Альпілік
Қазіргі альпинисттік шаңғы аяқ киімдерінің табаны қатты болып келеді және серіппелі байланыс арқылы шаңғыға басы мен өкшесінен бекітіледі. Аяқ киім мен байланыс арасындағы интерфейс ISO 5355 стандартымен реттелген, ол аяқ киімнің басы мен өкшесіндегі қатты пластик фланцтардың мөлшері мен пішінін анықтайды. Шаңғы аяқ киімдерінің өлшемі Мондопойнт жүйесі бойынша жүзеге асырылады.
Алдыңғы кіру
Алдыңғы кіру (немесе "жоғарғы кіру", сирек "жабылу" немесе "Lange") ботиноктары тау шаңғысының тарихының көп бөлігінде басты ботинок дизайны болды. Бұл дизайн бірнеше кезеңдер арқылы былғары ботиноктан дамыды. 1956 жылы швейцариялық Henke фабрикасы Hans Martin патенттеген орталықтан иілген құлпынаштарды қолданып, құлпынаш ботиноктарын енгізді. Бұрынғы ботиноктардағы баулар жүктемені былғарыдағы көптеген тесіктерге таратып жіберсе, құлпынаштар жүктемені тек бірнеше нүктеде шоғырландырды. Бұл жүктемені қайта тарату үшін ботиноктарда C пішіндес жалақтар болды, олар баулардың орнындағы ашық жерге, құлпынаштар орналасқан жаққа дейін созылды. Бұл сонымен қатар ботиноктың алдыңғы бөлігіне қардың кірмеуіне де көмектесті. 1960 жылдардың басында Боб Ланге былғарыны пластикпен алмастырудың жолдарын іздестірді. Алғашқы үлгілерде баулы дизайн қолданылған, бірақ 1964 жылы ол Henke-ден алынған жалақ және құлпынаш жүйесімен жаңа, икемді полиуретан пластигін біріктіріп, ең алғашқы заманауи шаңғы ботиноктарын жасады. 1966 жылы өндіріске түскен үлгілер пайда болды, ал Нэнси Грин оларда жарыстарда жеңіске жеткен кезде пластик ботиноктар қажетті тауарға айналды. Былағырды пластикпен алмастыру беріктігі мен басқаруды, сондай-ақ тозуға төзімділігі мен жылуды (былғары ботиноктар суға жиі ылғалып, суық, қатып қалған аяқтарға әкелетін) едәуір жақсартты. Уақыт өте келе, аяқтың айналасындағы манжет жоғары қарай дамыды, былғары ботиноктар сияқты тек білезік үстінен басталып, 1980 жылдары тізеге дейін көтерілді. Содан бері бұл негізгі дизайнға көп өзгеріс енгізілген жоқ. Көптеген қазіргі заманғы алдыңғы кіру ботиноктары екі бөліктен тұрады: біреуі аяққа арналған, екіншісі – төменгі аяққа. Бұл бөліктер білезік тұсындағы шарнирлермен / айналмалы буындармен қосылады, бұл аяқты алға иілуге мүмкіндік береді, бірақ бүйірге иілмейді. Бұл аяқтың ең кішкентай қозғалыстарын да шаңғыға беру арқылы тамаша басқаруға мүмкіндік береді. Дегенмен, қатаң манжет оларды киюді және шешуді қиын етеді. Сонымен қатар, ботинок аяқты қысып тұрғандықтан, оның екі жағын да ішке қарай тартады, сондықтан әртүрлі пішіндегі және өлшемдегі аяқтарға сәйкес келетін бір дизайн жасау қиын. Бұл ботинокты шаңғышының аяғына сәйкес етіп созуға арналған қызметтерге әкеледі, әдетте пластикті қыздырып, орнына басады. Бұл "кеңейту" ("бұғау", "итеру") деп те аталады. Кейде ботиноктан материал алып тастап, көбірек орын жасауға болады. Бұл әдетте тек алдыңғы кіру дизайнымен қолданылады, өйткені басқа дизайн аяқ аймағында көбірек орын береді, олар аяқты қыспайды.
Арқадан кіру
Артқы жағынан кигізілетін шаңғы аяқ киімдері 1970 жылдардың басында Хансон ағайындары нарыққа шығарды. Олар дәстүрлі аяқ киімдерді кию және шешу қиындығын жоюға, сонымен қатар жалпы жақсырақ жарасуға арналған еді. 1980 жылдары артқы жағынан кигізілетін дизайн өте танымал болды, әсіресе Salomon компаниясының жарысқа бағытталған SX 91 Equipe сияқты үлгілері. Артқы жағынан кигізілетін конструкцияда бүкіл аяқ аймағы мен табан бір бөлік болып жасалған, ол тақпаққа ұқсас. Аяқ манжеті екіге бөлінген – алдыңғы және артқы бөліктері білезік тұсындағы буынға қосылады. Манжеттің артқы жартысы артқа қарай кең ашылып, оңай киюге мүмкіндік береді. Манжетті жабу үшін қозғалмалы артқы бөлік алдыңғы бөлікке бекітіліп, білезіктегі түйреуіштердің айналасында иілгіш қатты манжетті құрайды. Аяқ бөлігі бір бөліктен жасалғандықтан және реттеуге арналған тоқалардың болмауына байланысты артқы жағынан кигізілетін аяқ киімдерде "бос кеңістік" болуы мүмкін, осы мәселені шешу үшін кабельдер, пластиналар немесе көбікпен толтырылған қаптардың түрлі жүйелері қолданылды. Бұл тәсілдің артықшылығы – аяқ аймағын кеңейтіп, кез келген аяққа жарауы. 1990 жылдары жарысқа қатысушылар жақын жарасуды іздегендіктен артқы жағынан кигізілетін дизайн танымалдылығын жоғалтты. Соңғы жылдары алдыңғы және ортаңғы жағынан кигізілетін аяқ киімдердің жақсаруы, әсіресе кию және шешудің ыңғайлылығы мен жеңілдігі арқасында, демалысқа арналған аяқ киімдердің де танымалдылығын азайтты, бірақ ортаңғы деңгейдегі үлгілер жалға берілетін аяқ киім ретінде жиі қолданылады.
Үш бөліктен тұратын
Үш бөлікті (немесе "ашық мойын") ботинкілерді алғаш рет Мел Дейлбоут (шамамен 1969 жылы) жасады, ол сол жылы берік магний ботинка қабығын ұсынды (Бриксиа да сол кезде алюминий қабығымен ұқсас әрекет жасады). Басты артықшылығы – негізгі қабықтың барлық нүктесінде дөңгелек болуы, яғни оны плагин қалыпты пайдаланып оңай өндіруге болады. Қаптамалы жапсырмалы конструкциясы бар дәстүрлі ботинкілерге күрделі қалыптау процестері қажет болды. Henke, Heierling, Sanmarco және Caber компанияларының инженерлері жоғары жылдамдықты қалыптаудың пайдасын көрді, ал 1972 жылы Роланд Колломбин Henke Strato ботинкілерінде Олимпиаданың серпілісінде жеңіске жеткенде пластикалық үш бөлікті ботинкілер нарыққа шықты. Ботинка дизайнері Свен Кумер кейіннен дизайнды рифленді тілмен жақсартты, ал бұл технологияны бұрынғы шаңғышы Эрик Гизеге тиесілі Aspen, Колорадодағы Comfort Products компаниясы коммерцияландырды. Гизе Кумердің концепциясын швейцариялық Raichle Molitor компаниясына лицензиялады; компания оны 1979 жылы Flexon ботинкісі ретінде ұсынды, ол таудан түсу және могол шаңғышылары арасында кең танымал болды. Flexon кәсіби шаңғышылардың арасында, әсіресе могол және фристайл үшін өте танымал болды, бірақ 1990 жылдардың соңындағы бірқатар бизнес қателіктері Raichle компаниясын банкротқа ұшыратты. Бүгінде бірнеше компания үш бөлікті дизайнды шығарады, олар көбінесе "кабрио" ботинкілері деп аталады (кабриолет көліктерінің ашық төбесінен алынған), және олар қайтадан танымал модельдерге айналуда. Дизайн дәстүрлі алдыңғы кіреберіс дизайнына ұқсас, аяқ және тізе бөліктері білезік тұсында бекітілген. Дегенмен, осы конструкциялардың жапсырмалы қақпақтары кесіліп тасталады, ал ботинкінің алдыңғы және үстіңгі жағында тік жарық сияқты ойық қалдырылады. Ойыққа бөлек пластикалық тіл орналасады және оны бекіту үшін төмен қарай бағытталады. Ашық манжет ("мойын") ботинкіні киюді және шешуді жеңілдетеді, ал тілдің пішіні алға қарай иілуді толық бақылауға мүмкіндік береді. Бір қабық жарысқа арналған берік түрінен фристайлге арналған жұмсақ түріне дейін қажетті иілу деңгейін қамтамасыз ету үшін әртүрлі тілдермен қолданылуы мүмкін.
Гибридті былғары
1960 жылдары пластикалық шаңғы бағдалағыштарының пайда болуы бірқатар компанияларды қосымша бүйірлік беріктік үшін пластикалық кіріспелермен "гибридтік" бағдалағыштарды енгізуге итермеледі. Бұл 1960-шы жылдардың соңында кеңінен таралды, әсіресе Монтебеллунадағы итальяндық өндірушілердің үлкен коллекциясында, олар өздерінің толық пластикалық дизайндарын енгізе бастағанға дейін. Типик модельдерде пластикалық кіріспе өкше аймағын айналып, білезікке дейін созылатын, шаңғышыға аяғын бүйірге итеріп, бағананы басқаруға мүмкіндік беретін. Басқалары, атап айтқанда 1968 жылғы Raichle Fibre Jet, жұмсақ былғары бағдалағышты шыны талшықтан жасалған сыртқы қабыққа орады, бұл бүйірден кіретін конструкция ерекше табысқа жете қоймады. Гибридтік конструкциялар көбінесе бүйірден кіретін немесе үш бөліктен тұратын модельдердің элементтерін қамтиды. Мысалы, Fibre Jet Rosemount дизайнымен көптеген ортақ белгілерге ие болды.
Бүйірден кіру
1965 жылы Rosemount компаниясы ұсынған бүйірлік кіру дизайны бір жағында кесілген бөлігі бар, дерлік толығымен жабық қабықтан тұрды. Кесілген бөлік артқы жағынан ілмектелген қақпақпен жабылған, ол ашу үшін артқа қарай айналды. Аяқты салу өте оңай болды, жай ғана аяқты ашылудан бүйірге қарай сыға салатын, содан кейін қақпақты жауып, оны тығыздау үшін матамен жабатын. Үстіңгі және төменгі бөліктері ашылатындықтан, екі бөлікті механикалық түрде байланыстыру үшін бүйектерінде металл пластиналар қажет болды. Бір мәселе, боттың біріккен жері мүжілгендіктен, қардың ішке кіруіне мүмкіндік туды, бірақ жақсартулар үздіксіз жүріп тұрды. Бұл дизайн 1970-ші жылдары жоғары манжетті алдыңғы кіретін боттар кеңінен таралғандықтан қолданыстан шықты.
Сыртқы рамалар
Шаңғы ботинкасы төрт функцияны атқарады: аяқты сыртқы факторлардан қорғау, байлау орнату үшін тіреу нүктесін ұсыну және аяқ пен шаңғы арасындағы күштерді жеткізу. Теория бойынша, бұл функциялардың бір құрылымда біріктірілуі міндетті емес, және бірнеше конструкциялар осы функцияларды бөліп шығарған. Мысалы, 1980-ші жылдардағы Nava жүйесі, жұмсақ ботинканы арнайы байлауларға бекіту және аяқты қоршап, бүйірлік бақылауды қамтамасыз ету үшін артқы байлаудан жоғары созылатын механизмді пайдаланған.
Тізе биіктігі
1980 жылы төрт түрлі дизайн ұсынылды, олардың бәрі тізеден сәл төменге дейін көтерілді. Төменгі бөлігінде қалыпты шаңғы баяқтары болған, бірақ жоғары жағына әртүрлі тәсілдермен бекітілетін ұзартылған тілшесі қолданылды. Олар өте жақсы бақылау мүмкіндігін ұсынды және көптеген басқа компаниялар оларды тез көшіріп алды. 1983 жылға қарай олардың барлығы жоғалып кетті, себебі шаңғы шалбары олардың үстінен киілмейтін. Қазіргі таңда олардың ешқайсысы шығарылмайды.
Қалқанды табан
GripWalk (ISO 23223) – тарамды резеңке табаны бар, дәстүрлі тегіс табанды альпинисттік буттың модификациясы, сырғалған немесе тегіс емес беттерде жақсырақ ұстау қабілеті мен жүруге мүмкіндік береді. 2024 жылдан бастап GripWalk буттары мен байланыстары кеңінен қолжетімді.
Ел аралық және телемаркеттеу
Кросс-кантри шаңғысы аяқ киімдері, барлық солтүстік жабдықтары сияқты, әдетте тек аяқ киімнің алғы бөлігіне шаңғыға бекітіледі және қалыпты аяқ киім сияқты, аяқ басында иілуге мүмкіндік береді. Кросс-кантри аяқ киімдері әдетте төрт бекіту жүйесінің біреуін қолданады: NNN (Жаңа солтүстік нормасы), 75 мм солтүстік нормасы («үш штифт» байлауы, «75NN»), d-сақинасы немесе SNS (Salomon солтүстік жүйесі). 75NN-ге ұқсас төрт штифт байлау жүйесі бұрын КСРО-да танымал болған. Жаңа Salomon Pilot байлауы қазір жарыстарда кеңінен қолданылады, себебі ол екі қосылу нүктесін пайдаланады, бұл шаңғышыға шаңғыны басқаруда көбірек тұрақтылық пен бақылау береді. Бұл аяқ киімдер көбінесе тегіс жерлерде жүруге арналғандықтан, олар жеңіл салмақ пен қозғалыс тиімділігі үшін оңтайландырылған. Телемарк – бұл солтүстік жабдықтарымен төмен қарай бұрылыстар жасаудың нақты техникасы. Бұл төмен түсетін кезеңде жақсы нәтиже беруге арналған арнайы жабдықтардың пайда болуына әкелді. 1992 жылға дейін Телемарк аяқ киімдері негізінен 75 мм солтүстік нормасына бейімделген табанның алғы бөлігі бар ауыр былғары аяқ киімдер болды. 2007 жылы Жаңа Телемарк нормасының (NTN) енгізілуі техниканы күрт өзгертті. Содан бері пластик аяқ киімдер көбірек таралды және қазір Телемарк аяқ киімдерінің көп бөлігін құрайды. Пластик аяқ киімнің бүйірлік қатаңдығын қамтамасыз етеді, сонымен қатар, қапталды пайдалану арқылы аяқ басында иілуге мүмкіндік береді. Көбірек кросс-кантри саяхаттарына арналған аяқ киімдердің манжеттері төмен, иілгіштігі жұмсақ және салмағы жеңіл болады. Төбеден түсуге арналған аяқ киімдердің манжеттері жоғары, иілгіштігі қатты және салмағы ауыр болады. Телемарк аяқ киімдері көбінесе резеңке табанмен жабдықталады.
Альпілік туристік
Randonnée альпийлік спорт түрі саналғанымен, ол негізінен көтерілу бөлігінде шаңғымен жүруді, ал төмен түсуде дәстүрлі альпийлік техниканы біріктіреді. Жабдық жағынан қазіргі заманғы телемарк жүйелерімен жақын, қатты пластикалық бут жақсы төменгі бақылауды қамтамасыз етеді және шаңғымен жүру үшін саусақтан айналуға мүмкіндік беретін байлау жүйесімен жабдықталған. Әртүрлі модельдер жеңіл салмақты төмен түсу мүмкіндігіне қарағанда бағалайды. Оларда тауға оңай жүруге мүмкіндік беретін иілгіш, резеңке табан бар. Бұл олардың әдеттегі альпийлік байлауларына сәйкес келмейтінін білдіреді. Альпинистік шаңғы және байлау арасындағы байланыс ISO 9523 стандартымен анықталады. Басқа да бекіту әдістері бар, олардың ішінде Dynafit компаниясы TLT ретінде алғаш сатқан Tech байлаулары мен фитингтері ең танымал. Қазірге дейін бұл әдістер халықаралық стандартқа енбеген.
Сноубордтық
Төменгі тау шаңғысы, альпийлік, телемарк және сноуборд техникаларының барлығы шаңғыны немесе тақтаны шетіне бұру арқылы бұрылады. Қабырғасына ойылған қисық сызық ("sidecut") шаңғыны немесе тақтаны қисық түріне келтіреді. Алға жылжығанда, осы қисық пішін оларды бұруға себеп болады. Сноуборд аяқ киімдері мен байлаулары көбінесе тау шаңғысы аяқ киімдерінен гөрі әлдеқайда қарапайым, мысалы, босату жүйесі сирек кездеседі және тек алға және артқа бағытта механикалық қолдау көрсетуі керек. Олар әдетте L пішіндес сыртқы қаңқадан тұрады, оған сноубордист кіріп, содан кейін ботинкасының үстінен белбеулермен бекітеді. Ботинканың өзі күшті жеткізуге жауапты емес, сондықтан әдеттегі тау шаңғысы ботинкасынан гөрі әлдеқайда жұмсақ болуы мүмкін. Спорт алғаш пайда болғанда, қарапайым қысқы ботинкалар қолданылды, бірақ бүгінде жартылай қатты сноуборд ботинкаларын қолдану көбірек таралған. Кейбір арнайы салаларда тау шаңғысы жүйелеріне ұқсас қадамды байлаулары бар қатты ботинкалар қолданылады, бірақ олар осы салалардан тыс жерлерде кеңінен қолданылмайды, тіпті кейбір тау шаңғысы оқытушылары оларды қолданады, осылайша ботинкаларын ауыстырмай сноуборд немесе шаңғы сабақтары арасында ауыса алады.