Кіріспе
Шотланд астрономы және математигі Томас Хендерсон FRSE FRS FRAS (28 желтоқсан 1798 – 23 қараша 1844) – Жерге ең жақын жұлдыздық жүйенің басты құрауышы Альфа Центаврға дейінгі қашықтықты өлшеген, тұрақты жұлдыздың параллаксын анықтаған және Шотландияның алғашқы Корольдік астрономы атанған шотланд астрономы және математигі.
Thomas Henderson FRSE FRS FRAS (28 December 1798 – 23 November 1844) was a Scottish astronomer and mathematician noted for being the first person to measure the distance to Alpha Centauri, the major component of the nearest stellar system to Earth, the first to determine the parallax of a fixed star, and for being the first Astronomer Royal for Scotland.
Ерте өмір
Данди қаласында дүниеге келген ол Данди жоғары мектебінде білім алды, одан кейін заңгерлік мамандықты меңгерді, түрлі ақсүйектердің көмекшісі ретінде мансап баспалдағын басып өтті. Дегенмен, оның басты қызығушылықтары астрономия және математика болды, ал ұзындықты өлшеу үшін айдың басылуын пайдаланудың жаңа әдісін тапқаннан кейін Корольдік теңіз флотының "Теңіз альманахи" басқарушысы Томас Янгтың назарына ілікті. Янг жас Хендерсонға астрономиялық ғылымның кең әлеміне енуге көмектесті, ал оның қайтыс болғаннан кейін Адмиралтействоға жолданған хатында Хендерсон оның орнын алуы ұсынылды.
Африка
Хендерсон сол лауазымға қабылданбады, бірақ ұсынысы оған Оңтүстік Африкадағы Ізгі Үміт мүйісіндегі Корольдік обсерваторияда жұмыс істеуге жеткілікті болды. Ол 1832 жылдың сәуірінен 1833 жылдың мамырына дейін көптеген жұлдыздық бақылаулар жасады, соның ішінде ол бүгінге дейін есте сақталған бақылаулар да болды. Ост-Инд компаниясының Сент-Хеленадағы обсерваториясының Мануэль Джон Джонсон көрсеткендей, оңтүстік Альфа Центавр жұлдызының үлкен өзіндік қозғалысы бар екендігіне назар салынды, сондықтан Хендерсон оның салыстырмалы түрде жақын болуы мүмкін деген қорытындыға келді. 1830-шы жылдардағы "ғарыш жарысы" – параллакс арқылы жұлдызға дейінгі қашықтықты өлшейтін алғашқы адам болу еді, бұл жұлдыз неғұрлым жақын болса, соғұрлым оңай. Осылайша Хендерсон осы адам болуға барлық мүмкіндікке ие болды. Денсаулығының нашарлауына байланысты Ұлыбританияға оралғаннан кейін ол өзінің өлшеулерін талдауға кірісті және ақырында Альфа Центавр бір парсекке, 3,25 жарық жылынан сәл кем қашықтықта екендігіне келді. Бұл көрсеткіш 25,6% қателікпен өте жақын. Алайда Хендерсон өзінің нәтижелерін бірден жарияламады (жұлдыздық параллакс өлшемін талап етудің бұрынғы, сенімсіз әрекеттері болған), ақырында оны Фридрих Вильгельм Бессел озып кетті, ол 1838 жылы 61 Cygni үшін 10,3 жарық жылы (9,6% тым кішкентай) параллакс жариялады. Хендерсон өзінің нәтижелерін 1839 жылы жариялады, бірақ өзіне сенімсіздігінен екінші орынға жүйтіп жіберді. Кейіннен ол Томас Маклирдің растау байқауларын жариялады. Альфа Центавр 1915 жылы Роберт Т. А. Иннес Проксима Центаврды ашқанға дейін ең жақын жұлдыз болып қала берді.
Шотландия
Бұл арада оның геодезиялық өлшеу жұмыстары оны 1834 жылы Шотландияның алғашқы Корольдік астрономы етіп тағайындауға әкелді. Эдинбург университетінің астрономия кафедрасының бос орны оған премьер-министр лорд Мельбурнның кеңесі бойынша берілді. 1834 жылдан бастап ол Эдинбургтегі Қалалық обсерваторияда (кейін Колтон-Хилл обсерваториясы деп аталды) өмірінің соңына дейін жұмыс істеді. 1840 жылғы сәуір айында ол Корольдік қоғамның мүшесі болып сайланды. Хендерсон бірнеше беделді қоғамдардың мүшесі болды, оның ішінде Корольдік астрономиялық қоғам (1832) және Эдинбург Корольдік қоғамы (1834). Ол 1844 жылғы 23 қарашада Эдинбургтегі 1 Хиллсайд Крессент мекенжайында қайтыс болды және Грейфриарс Киркьярдында жерленді. Оның қабірі Александр Адидің қабірінде немесе "оның есіміне арналған" деп жазылған қабірде болуы мүмкін. Адидің қабірінде оның есімі көрсетілмеген; Адидің өзі Хендерсоннан 14 жыл кейін қайтыс болды.
Тану
Оның 1 Хиллсайд Крессенттегі үйіне көк тақта орнатылған. Онда ол "Томас Дж. А. Хендерсон" деп көрсетілген, бұл 2007 жыл шамасында Википедияға дұрыс емес қосылған орта аттарға ұқсас. Қалалық обсерваторияның сыртқы қабырғасына "Томас Хендерсон" деп аталатын үлкен ескерткіш орнатылған. 3077 Хендерсон астероиды оның құрметіне аталған.