Кіріспе

Америка Тәуелсіздік соғысы кезінде 1775 жылдың 10 мамырында болған шайқас

Лексингтон мен Конкорд шайқастарынан кейін, қоршаудағы Бостон қаласынан хат жазған Гейдж, Квебек губернаторы генерал Гай Карлтонға Тикондерога мен Крон-Пойнттағы бекіністерді қайта жабдықтау және нығайтуды бұйырды. Карлтон бұл хатты қамал басылып алынғаннан кейін, 19 мамырда ғана алды. Бенедикт Арнольд қамал маңындағы аймақты жиі аралап, оның жағдайымен, гарнизонымен және қару-жарағымен жақсы таныс болған. 19 сәуірдегі оқиғалар туралы хабарды естіп, Бостонға жолға шыққанда, ол Силас Диннің жасағының мүшелеріне қамалдың жай-күйін айтты. Коннектикут штатының хат алмасу комитеті осы ақпаратқа сәйкес әрекет етті; провинциялық қазынадан ақша "қарызға" алынды, және штаттың солтүстік-батысындағы Коннектикут, Массачусетс штатының батысы және Нью-Гэмпшир гранттарына (қазіргі Вермонт штаты) фортқа шабуыл үшін еріктілерді жинауға жіберілді. Питтсфилд, Массачусетс қаласынан келген американдық тыңшы Джон Браун, Бостон аймағындағы революциялық комитеттер мен Монреальдегі патриоттар арасында хат алмасуды жүргізіп, қамалдың стратегиялық маңызын жақсы білген. Коннектикут колониясының жұмылдыру шараларына дейін ол қандай да бір әрекет жасады ма, әлде бастама көтерді ме, әзірге белгісіз. Браун наурыз айында Массачусетс қауіпсіздік комитетіне Тикондероганы "Король әскерлері соғыс ашса, мүмкіндігінше тезірек басып алу керек" деген пікірін білдірген. Арнольд Бостонға келгенде, Массачусетс қауіпсіздік комитетіне нашар қорғалған қамалдағы оқ-дәрілер мен басқа да әскери жабдықтар туралы хабарлады. 3 мамырда Комитет Арнольдқа полковник шені берді және оған "құпия тапсырманы" басқаруға уәкілеттік берді, ол – қамалды басып алу. Оған 100 фунт стерлинг, оқ-дәрі, қару-жарақ және жылқылар берілді, сондай-ақ 400-ге дейін адам жинап, қамалға шабуыл жасап, Массачусетке пайдалы деп санаған нәрсені қайтарып әкелуге бұйрық берілді.

Колониялық күштер жиналды

Арнольд нұсқау алғаннан кейін дереу жолға шықты. Оған екі капитан, Элезер Освальд және Джонатан Браун еріп, қажетті адамдарды жинауға міндеттелді. Арнольд 6 мамырда Массачусетс пен Грант арасындағы шекараға жетті, онда Коннектикут комитетінің адамдар жинап жатқанын және Итан Аллен мен Грин Маунтин Бойз солтүстікке қарай бет алғанын білді. Жылдамдықпен солтүстікке (кейіннен аты өлтірілді) аттанған ол келесі күні Бенингтондағы Алленнің штабына жетті. Келген соң, Алленнің солтүстікке қарай 80 шақырым жердегі Кастелтон қаласында азық-түлік пен қосымша күш күтіп тұрғанын естіді. Сондай-ақ, Алленнің әрекетіне ресми рұқсат болмаса да, оның адамдары ешкімге бағынбайтыны туралы ескертілді. Ертесіне шығып, Арнольд Кастелтонға соғыс кеңесіне қатысу үшін келді, онда Массачусетс комитетінен алған ресми өкілеттігіне сүйене отырып, экспедицияны басқаруды ұсынды. Аллен Кастелтонда 100-ге жуық Грин Маунтин Бойлары, Питтсфилдте Джеймс Истон мен Джон Браун жинаған 40 шақты адам және Коннектикуттан келген тағы 20 адамды жинаған еді. Аллен полковник болып сайланды, ал Истон мен Сет Уорнер лейтенанттар болды. Ол бұл ақпаратты Алленге жеткізді, содан кейін таңертеңгі шабуылды жоспарлады. Грин Маунтин Бойларының 83 адамы Б. Арнольд пен Э. Алленмен бірге алғашқы өткелді жасады, ал майор Аса Дуглас қалғандарын әкелу үшін кері қайтты. Уақытты кешіктіру үшін Фельтем фортқа кіруге қандай құқықпен кіріп жатқанын сұрады. Аллен кейіннен бұл сөзді капитан Делапласқа айтқанын мәлімдеді, ол: "Ұлы Жохаваның және Континенталдық Конгрестің атынан!" деп жауап берді. Делаплас соңында өз бөлмесінен шықты (Аллен кейіннен айтқандай, "шалбары қолында емес", толық киінген күйінде) және қылышын тапсырды. Ол күзетшінің штығынан жеңіл жарақат алды. Ақырында, фортқа 400-ге жуық адам келді және оны арақ-шарап және басқа да азық-түлік үшін тонады. Арнольдтың билігін Грин Маунтин Бойлары мойындамады, сондықтан ол тонауды тоқтатуға тырыспады. Көңілі қалған Арнольд капитанның бөлмесіне барып, өзі жинаған күштерді күтіп отырды және Массачусетс провинциялық конгресіне Аллен мен оның адамдары фортта "ерік-қалауынша билік жүргізіп жатқанын" және фортты тонау және Бостонға қару-жарақ жіберу жоспары қауіпті екенін хабарлады. Делаплас жеке арақ қоймаларын тәркілеуге наразылық білдірген кезде, Аллен оған қоймаларға қолхат берді, оны кейін Коннектикутқа төлем үшін жіберді. Арнольдтың Алленмен және оның тәртіпсіз адамымен араздасуы соншалықты күшті болды, кейде Алленнің адамдары қаруын көтерді. Арнольд келесі бірнеше күн бойы Тикондерога мен Краун Пойнттағы әскери жабдықтарды тізімдеумен айналысты, бірақ кейбір қару-жарақтардың қабырғалары құлағандықтан бұл жұмыс қиын болды.

Крон Пойнт және Сен-Жан фортына шабуыл

Сет Уорнер көлді бойлап жасақ жіберіп, жанындағы Король Пойнт бекінісін басып алды, онда бар болғаны тоғыз сарбаз қызмет ететін. Бұл шабуыл 10 мамырда болғаны көпке белгілі, себебі Арнольд 11 мамырда Массачусетс қауіпсіздік комитетіне жазған хатында, Краун Пойнтқа қарай жүзуге тырысқанда қарсы желдің кедергісінен мүлт кеткенін мәлімдеген. Дегенмен, Уорнер 12 мамыр күні "Краун Пойнт штабынан" жазған хатында, ол "осы гарнизонды иеленгенін" күні бұрын жасағанын айтқан. Кішкентай күш Джордж көліндегі Форт-Джорджты басып алуға да жіберілді, онда тек екі сарбаз болды. Арнольдтың капитандығымен жиналған әскерлер келіп, кейбіреулері Филип Скиннің "Кэтрин" шхунасын және Скенсбородан бірнеше қайықтарды басып алғаннан кейін келді. Арнольд шхунаны "Либерти" деп атады. Тұтқындар Шамплейн көліндегі жалғыз британдық соғыс кемесінің Ришелье өзенінің солтүстігіндегі Форт-Сен-Жанда екенін хабарлады. Арнольд Тикондероганың басып алынғаны туралы хабар Сен-Жанға жеткен-жетпегенін білмеді, сондықтан кемеге шабуыл жасауға шешім қабылдады. Ол "Либертиді" қару-жарақпен жабдықтады және 14 мамырда 50 адамымен солтүстікке қарай жүзіп кетті. Аллен Арнольдтың осы шабуыл үшін толық даңқ алуын қаламады, сондықтан ол өзінің бір бөлігімен қайықпен одан кейін ілесіп келді, бірақ Арнольдтың кішкентай флотының желкендерінің арқасында, Алленнің қайықтарынан оқшауланып кетті. 17 мамырға қарай Арнольдтың кішкентай флоты көлдің солтүстік жағына жетті. Ақпарат алу үшін Арнольд Форт-Сен-Жандағы жағдайды барлауға бір адамды жіберді. Барлаушы сол күні қайтып келіп, британдықтардың Тикондерога мен Краун Пойнттың құлауын білгенін және әскерлер Сен-Жанға қарай жылжып бара жатқанын хабарлады. Арнольд дереу әрекет етуге шешім қабылдады. Арнольд пен оның 35 адамы түн бойы қайықпен қамалға жақындады. Ұзақ соқпай, олар форттағы шағын гарнизонды тосып алып, ондағы 70 тонналық соғыс шлюпымен бірге азық-түлік пен жабдықтарды қолға түсірді. Тұтқындардан Шемблиден бірнеше рота келе жатқаны туралы ескертіліп, олар ең құнды заттар мен зеңбіректерді "Джорджқа" тиеді, оны Арнольд "Энтерпрайз" деп атады. Ала алмаған қайықтарды суға батырып, кеңейтілген флот Шамплейн көліне қайтып келді. 15 шақырымдай қашықтықта Арнольдтың флоты солтүстікке қарай бет алған Алленнің флотымен кездесті. Арнольд өзінің қоймаларын ашып, Алленнің жасағын тамақпен қамтамасыз етті, олар ашық суда 161 километрдей (100 миль) қайықпен ешқандай азықсыз жүрген еді. Аллен Сен-Жан бекінісін басып алып, ұстап тұра алатынына сеніп, солтүстікке қарай жалғастырды, ал Арнольд оңтүстікке қайтып кетті. Аллен 19 мамырда Сен-Жанға келді, онда британдық әскерлердің жақындап келе жатқаны туралы Монреальдің жанашыр саудагері ескертті, ол сол әскерлердің алдында жылқымен шапқан. Аллен Монреаль тұрғындарына жеткізу үшін саудагерге хабар жазып бергеннен кейін, 21 мамырда Тикондерогаға оралды, Сен-Жанды британдық әскерлер келгенде тастап кетті. Алленнің келген әскерлерден қашуға асыққан үш адамы артта қалды; біреуі тұтқынға алынды, ал қалған екеуі құрлық арқылы оңтүстікке қайтып келді.

Салдары

Итан Аллен мен оның адамдары ақырында Тикондерогадан алыстады, әсіресе алкоголь біте бастаған соң, ал Арнольд істі негізінен Краун-Пойнттағы базадан басқарды. Ол екі үлкен кеменің жабдықталуын қадағалап, тәжірибелі теңізшілердің жетіспеуіне байланысты «Энтерпрайз» кемесінің командасын өз мойнына алды. Оның әскері Тикондероганың казармаларын қайта жаңартуға кірісіп, екі бекіністің қираған қалдықтарынан қару-жарақтарды шығарып, оларға шанақтар жасады. Массачусетс комитеті ақырында Тикондерогаға өкілдер делегациясын жіберді. 22 маусымда олар Арнольдқа Хинманның басшылығында қызмет ететінін жеткізді. Арнольд екі күн ойланып, қолбасшылығын таратып, лауазымынан қанағаттанды, үйіне қайтты, ал бұл бекіністі басып алуға кеткен шығыны 1000 фунттан асты. Конгресс оқиға туралы хабар алғаннан кейін, Квебек тұрғындарына екінші хат жазды, ол маусым айында Джеймс Прайспен бірге солтүстікке жіберілді, ол Монреальдің тағы бір жанашыр саудагері еді. Бұл хат және Нью-Йорк Конгресінің басқа да хабарламалары, сондай-ақ белсенді американдық жақтастардың әрекеттері 1775 жылдың жазында Квебек халқын қоздырды. Тикондероганың құлауы туралы жаңалық Англияға жеткенде, лорд Дартмут бұл «өте қайғылы, шынымен де өте қайғылы» деп жазды.

Квебектегі әсері

Тикондерога және Крон-Пойнт қалаларының алынуы, әсіресе Форт-Сен-Жанға жасалған шабуылдар Квебек халқын дүрліктірді. Монреаль гарнизонының командирі полковник Дадли Темплер 19 мамырда қаланы қорғау үшін жасақ құруға шақырды және жақын жерде тұратын үндістерден де қару алып, қатысуды өтінді. Монреаль және оның төңірегінде негізінен француз тілінде сөйлейтін, жер иелері мен кішігірім ақсүйектерден құралған 50 шақты адам жиналды, олар Сент-Жанға жіберілді; бірақ ешбір үнді есімдері көмекке келмеді. Темплер сондай-ақ, Алленнің хатына жауап ретінде американдықтарға көңіл білдіретін саудагерлердің оңтүстікке жабдық жіберуіне бөгет қойды. Генерал Карлтон 20 мамырда Хазеннен оқиғалар туралы хабар алған соң, Монреаль және Трой-Ривьер гарнизондарына Сен-Жанды нығайтуға дереу бұйрық берді. Кейбір әскерлер Квебекке де жіберілді. Қалған Квебек әскерлерінің көп бөлігі Сент-Лоуренс өзені бойындағы әртүрлі бекеттерге, батысқа қарай Освегатчиге дейін, ықтимал шапқыншылықтан қорғану үшін жіберілді. Карлтон провинцияның қорғанысын қадағалау үшін Монреальге сапарлап, Квебек қаласын вице-губернатор Гектор Крамахеге тапсырды. Кету алдында Карлтон Квебек епископы Жан Оливье Брианды провинциялық қорғанысты қолдау үшін қаруға шақыру жариялауға көндірді, ол негізінен Монреаль және Трой-Ривьер аймақтарында таралды.

Тикондерога маңындағы кейінгі әрекеттер

1775 жылдың шілдесінде генерал Филипп Шкайлер фортты Квебекке шабуыл жасауға дайындық үшін, тамыз айының соңында басталған операцияның бастапқы орны ретінде пайдалана бастады. 1775–1776 жылдардың қысында Генри Нокс Тикондерогадан Бостонға қару-жарақтарды тасымалдауды ұйымдастырды. Ол қарулар қоршалған қала мен порттағы британдық кемелерге бағытталған Дорчестер биіктігіне орналастырылды, бұл 1776 жылғы наурыз айында британдықтарды әскерлерін және олардың жақтастарын қаладан шығаруға мәжбүр етті. Бенедикт Арнольд Валькур аралы шайқасында кемелер флотын қайтадан басқарды және 1776 жылы фортты қайтарып алуға жасалған британдықтардың тырысып-ақ талқандауға бағытталған маңызды шаралар қабылдады. Британдықтар 1777 жылдың шілдесінде Саратога науқаны барысында фортты қайта басып алды, бірақ Саратогада Бургойнның жеңіліске ұшырағаннан кейін қараша айына дейін оны тастап кетті.

Байланыс бұзылды

Тикондерога форты сол кезде маңызды әскери бекет болмаса да, оны басып алу бірнеше маңызды нәтижелерге әкелді. Көтерілісшілердің аймақты бақылауы Квебектегі британдық әскерлер мен Бостон және кейін Нью-Йорктегілер арасындағы құрлықтағы байланыс және жабдықтау жолдарын үзіп, британдық әскери басшылығының командалық құрылымын өзгертуіне себеп болды. Солтүстік Америкадағы британдық күштердің бұрын бір қолбасшыға бағынышты болған басқаруы екіге бөлінді. Генерал Карлтонға Квебек және солтүстік шекарадағы күштердің тәуелсіз басқаруы берілді, ал генерал Уильям Хоу Атлантикалық жағалаудағы күштердің Бас қолбасшысы болып тағайындалды – бұл тәртіп француз және үнді соғысында генералдар Вулф пен Амхерст арасында тиімді жұмыс істеген еді. Бірақ осы соғыста екі күштің арасындағы ынтымақтастық қиындықтар туғызды және 1777 жылғы Саратога науқанының сәтсіздігіне ықпал етті, себебі генерал Хоу келісілген солтүстік стратегиясынан бас тартып, генерал Джон Бургойнды сол науқанда оңтүстік қолдаусыз қалдырды.

Аллен мен Арнольд арасындағы сөз соғысы

Фортты басып алған күннен бастап Аллен мен Арнольд сөз соғысын бастады, әрқайсысы операцияның ең көп мақтауын алуға тырысты. Арнольд Аллен мен оның адамдарына ешқандай билік ете алмады, сол себепті оқиғалар мен іс-әрекеттердің күнделігін жүргізе бастады, онда Алленді қатты сынға алып, оны жеңілтексіз қарады. Смит (1907) Истонның Арнольдтың басқаруын өзіне иемденуге ниеттенген болуы мүмкін екенін көрсетеді. Истон мен Арнольдтың арасында ешқандай жақсылық болмағаны анық. Аллен мен Истон 10 маусымда Краун-Пойнтқа оралып, Арнольд көлдегі флотта болғанда соғыс кеңесін шақырды, бұл әскери тәртіптің айқын бұзушылығы еді. Арнольд өзінің билігін бекіткен кезде, Истон Арнольдты қорлады, ол Истонды дуэльге шақырды. Арнольд кейінірек былай деп хабарлады: "Ол джентльменше қаруын суырудан бас тартып, жанында [қылышы] және қалтасында зарядталған пистолеттері болғандықтан, мен оны қатты тепкілеп, Пойнттан кетуге бұйрық бердім".