Кіріспе
Каминальюй (/k/æ/m/i/n/æ/l/'/h/uː//j/uː/; Kʼicheʼʼ, "Өлілер төбесі") – Гватемала қаласында орналасқан майя өркениетінің Колумбияға дейінгі ескерткіші. Бастысы 1500 ж.б.д. – 1200 ж.б. аралығында пайда болған, ол Жаңа әлемдегі маңызды археологиялық орындардың бірі саналады, бірақ қазіргі қалдықтары көңіл көтермейді. Оның мөлшері, интеграциясы және Гватемала аңғары мен Оңтүстік Майя аймағындағы рөлі туралы пікірталас әлі де жалғасуда. Каминальюй алғаш ғылыми түрде картаға түсірілген кезде 200-ге жуық платформа мен пирамидалық үйінділерден тұрды. Бұл жердің көп бөлігі жылжымайтын мүлікпен салынып кеткен. Классикалық кезеңнің орталығының бір бөлігі сақталған, ол бастапқы қираған жердің шамамен 5 км² болатын 0,5 км² паркінің бір бөлігін құрайды. Он жыл өткен соң, жергілікті футбол клубы жаттығу алаңын кеңейту үшін екі көзге түспейтін үйіндінің шеттерін кесіп тастағанда, осы орынның маңыздылығы анықталды. Гватемала қаласының Халыққа білім беру министрі Ж. Антонио Виллакорта С. археологтар Альфред Киддер, Джесси Дженнингс және Эдвин Шукты зерттеуге шақырды. Виллакорта осы орынға "ата-бабалардың үйінділері" деген мағына беретін киче сөзінен ат қойды. 1930 жылдардан бастап ондаған жылдар бойы Е. М. Шок осы орынды ғылыми түрде картаға түсірді, оның кем дегенде жартысы Классикалық кезеңнен бұрынғы (б.з.д. 250 ж.) пайда болған. Киддер, Дженнингс және Шоктың Вашингтонның Карнеги институтынан шыққан монографиясы – майя тану тарихындағы ең маңызды археологиялық зерттеулердің бірі – ғалымдардың SMA-ға қызығушылығын арттырды. Бұл қызығушылық Оңтүстіктегі жоғары әлеуметтік және мәдени дамудың басымдығы туралы консенсусқа айналды, өйткені Шок пен Киддер Е III 3 үйіндісі туралы есебін жариялады, ол "Мирафлорес" үйіндісі және осы уақытқа дейін орыннан табылған ең үлкені, және онда уақыт өте келе бір-біріне қабаттасқан жеті құрылым болды. Ғимараттардың ішінде екі өте бай патша қабірі табылған, олар Каминальюйдің "Мирафлорес" классикалық дәуірінде бірінен соң бірі келген билеушілерді көрсетеді. 1950 жылдардың басында Генрих Берлин қаланың ежелгі классикалық ядросында үлкен үйіндіні қазып шығарды. 1960 жылдары Пенсильвания мемлекеттік университеті Уильям Т. Сандерс пен Джозеф В. Мичелс басшылығымен Каминальюйда кең көлемді қазба жұмыстарын жүргізді. Пенсильвания штатының жобасының процессуалистік және бір желілі мәдени эволюциялық теориялық бағыты Карнегидің бұрынғы жұмысына және төменгі Майя зерттеулерінің тарихи, мәдени тарихи, кейде эпиграфиялық және өнер тарихи парадигмасына қарама-қайшы болды. 1990 жылдары Марион Попено де Хатч пен Хуан Антонио Вальдес орынның оңтүстік аудандарында қазба жұмыстарын жүргізді, ал жапондық команда қазіргі археологиялық паркқа жақын үлкен үйіндіні зерттеді. 1970 жылдардан бері классикалық майя иероглифтеріне және солтүстік Петендегі маңызды орындардың ашылуына баса назар аударғандықтан, SMA-ға назар аударылмады, және майя өркениетінің Майя төмендіктерінен бастау алғанын жақтаушылардың билік құрған ұзақ кезеңі болды. Соңғы кезде бұл пікірталасқа Мексика мен Гватемаланың Тынық мұхитының оңтүстік жағалауында табылған, төмендіктерде пайда болған оқиғалардан әлдеқайда бұрынғы жаңалықтар қосылды.
Kaminaljuyu (pronounced /k//æ//m//i//n//æ//l/'/h//uː//j//uː/; from Kʼicheʼʼ, "The Hill of the Dead") is a Pre Columbian site of the Maya civilization located in Guatemala City. Primarily occupied from 1500 BC to 1200 AD, it has been described as one of the greatest archaeological sites in the New Worldalthough the extant remains are distinctly unimpressive. Debate continues about its size, integration, and role in the surrounding Valley of Guatemala and the Southern Maya area. Kaminaljuyu, when first mapped scientifically, comprised some 200 platforms and pyramidal mounds. The site was largely swallowed up by real estate developments. A portion of the Classic Period center is preserved as a 0.5 square km parka fraction of the original ruins field size of around 5 km. A decade later, the importance of the site was confirmed when a local football club began cutting away the edges of two inconspicuous mounds to lengthen their practice field, discovering an impressive buried structure. Lic. J. Antonio Villacorta C., the Minister of Public Education in Guatemala City, requested archaeologists Alfred Kidder, Jesse Jennings and Edwin Shook to investigate. Villacorta gave the site its name from a Kʼicheʼ word meaning "mounds of the ancestors." When first mapped scientifically by E. M. Shook over a period of decades from the 1930s on, at least half of which were from before the end of the Preclassic period (250 AD). Kidder, Jennings, and Shook's monograph, published by the Carnegie Institution of Washington – one of the most important archaeological research entities in the history of Maya scholarship – brought excited attention by scholars to the significance of the SMA. This excitement turned to consensus about the priority of high social and cultural developments in the South when Shook and Kidder published their report on Mound E III 3, a "Miraflores" mound and the largest known thus far from the site, and which contained seven structures built onion skin fashion over and around each other through time. Two extraordinarily rich royal tombs were found within the edifices, probably representing consecutive rulers during the "Miraflores" Preclassic apogee of Kaminaljuyu. In the early 1950s Heinrich Berlin excavated a large mound in the ancient Preclassic core of the city. In the 1960s Pennsylvania State University undertook extensive excavations at Kaminaljuyu, under the direction of William T. Sanders and Joseph W. Michels. The processualist and unilineal cultural evolutionary theoretical orientation of the Penn State project were in sharp contrast to the Carnegie work before and to the historical, cultural historical, sometimes epigraphy and art historically driven paradigm of Lowland Maya research after. In the 1990s, Marion Popenoe de Hatch and Juan Antonio Valdés conducted excavations in the southern districts of the site, and a Japanese team investigated a large mound near the modern archaeological park. Emphases since the 1970s on Classic Maya hieroglyphic texts and discoveries of great sites in the northern Petén turned attention away from the SMA, and a long period ensued during which proponents of a Maya Lowlands origins for Maya civilization held sway. More recently, the debate was rejoined with discoveries along the southern Pacific coast of Mexico and in Guatemala that greatly antedate developments in the Lowlands.
Жұмыс өтілі
Каминальюйдің белгілі бөліктері қазіргі Гватемала қаласының шамамен батыс үштен бір бөлігінің астындағы кең жазықта орналасқан. Топырақ жиі болатын жанартау шығарулардың арқасында құнарлы. Қатырылған туф түріндегі жанартау күлі Каминальюйдің ішінде және айналасында бірнеше жүз метрге дейін жетеді, ал терең жарықтар немесе барранкостар ландшафтында көзге түседі. Каминальюйдің көлемі мен ауқымынан басқа, көптеген құпиялар бар, оларға жауап алу мүмкін емес. Бұл сұрақтар негізінен қаланың Солтүстік Майя аймағының (SMA) ең ірі орталығы ретіндегі рөліне, әсіресе Мирафлорес кезеңінде, шамамен б.з.д. 400–100 жылдары қатысты. SMA-ның Майя өркениетінің дамуындағы маңызды рөлі ұзақ жылдар бойы белгілі болып келген.
Аревало және Лас-Шаркас мәдениеттері
Киддер, Дженнингс және Шук Каминальююдің артефактілерін олар "Орталық мәдениет" деп атаған нәрсенің өкілі ретінде сипаттады, және олардың пікірінше, бұл Мезоамерикадағы күрделі әлеуметтік және мәдени дамудың ең алғашқы кезеңін көрсетеді. Бұл олардың Каминальююдағы дамудың өте ерте екені жөніндегі қорытындысын және Каминальюю мәдени және әлеуметтік жаңалықтары үшін маңызды орын болды деген сенімін көрсетеді. Олардың жұмысынан кейін, Жаңа Дүние археологиялық қорының Мексиканың оңтүстік Тынық мұхиты жағалауындағы ғалымдары жүргізген зерттеулер бұл көзқарасты өзгертіп, Мезоамерикадағы күрделі әлеуметтік және мәдени құбылыстардың басталуын ертерекке жылжытты. Осы кезеңдегі мәдениеттер тұрақты егіншілікпен айналысқан қауымдастықтар болып ұйымдастырылған, бәлкім, қарапайым басшылықта. Шук пен Киддер көп жылдар бойы Каминальююдің керамикалық тізбесін жасады, және ол, Шук пен Марион Попено де Хатч жасаған түзетулермен, Мезоамерикадағы ең сенімді және дәл керамикалық хронологиялардың бірі болып қалады, бірақ радиокөміртектік зерттеулердің жетіспеуіне байланысты абсолютті мерзімдерге қатысты күмәндер сақталады (Иномата және т.б. жасаған қайта қарау, Байес талдауына негізделген, керамикалық кезеңдерді 300 жылға дейін ертерекке жылжытады, Мирафлорес өркендеуінің уақытын б.з.д. 100 – б.з. 100 жылдарына белгілейді). Иномата және т.б. жасаған қайта қарауды ескере отырып, алғашқы маңызды қоныс Аревало кезеңіне, шамамен б.з.д. 900–800 жылдарына жатады, б.з.д. 400 жылға дейін тығыз халық болғандығының белгілері бар. Лас-Чаркас мәдениетінің соңына қарай (б.з.д. 800–350 жылдары), Каминальюю "діни және азаматтық институттарды" дамытып жатқан. Гватемала алқабындағы Лас-Шаркас қалдықтары Эль-Наранхо сияқты жерлерде аймақтың кең аумақты игеруін көрсетеді; осы соңғы жерде, сондай-ақ солтүстікке қарай 50 шақырымдағы Эль-Портон және батысқа қарай 130 шақырымдағы Такалик Абажда төменгі жазықта, ойылмаған тік тас тіреулер, стелалар деп аталатын, уақыт санау культінің алғашқы пайда болуын көрсетеді, ол майя патшалығы институтының негізі болды. Орта классикалық құрылыстардың сәулеті кейіннен жоғарылатылған платформалар мен пирамидалық ғибадатханалардың негізі ретінде пайдаланылған қатайтылған кесек кірпіштерден тұрады. Қазба жұмыстары орта классикалық кезеңнің басында қауымның көп мөлшерде қоқыс жинауға жететінін көрсетеді. Жүгерімен қатар мақта да өсірілді; палеоботаникалық зерттеулер аннона, авокадо, какао, қара бұршақ, пальма жаңғағы, шабдалы және саподилла (ақ запоте) сияқты өсімдіктерді анықтады. Ағаш өсіру дамыды – егістік ағаштарының алқаптары үлкен шатқалдардың жиектеріне дейін терассалармен өсірілді. Шеберлер тоқыма тоқумен айналысты және саз сырлауда сараптар болды. Ежелгі қаланың маңында обсидианнан құрал жасау үшін үлкен шеберханалар ашылды. Мезоамерикада кейіннен дамыған діни амалдар Каминальююдағы ерте орта классикалық кезеңде, соның ішінде кішкентай киіз үйлер немесе жерлеу/әкімшілік ғибадатханалар үшін негіздер қызмет ететін үйінділерді орнату, құдайлардың күрделі пантеонының дамуы (бәлкім, Попол Вух фрагментін қамтитын, бастапқы мифология мен космологияға негізделген), эухемеризм, құрбандыққа шалу үшін тұтқындарды алу үшін соғыс, өрт сөндіру және стела культі дамыды. Лас-Шаркастан жерлеумен байланысты емес көптеген артефактілер шұңқырлардан табылған. Негізінен екі типті шұңқырлар болды: беткейі жасыл, ыдыс тәрізді шұңқырлар және бөтелке пішіндес шұңқырлар. Беткейі жасыл шұңқырлар, мүмкін, құрылыс үшін және кейін қоқыс жинау үшін саз қазуға пайдаланылған. Бөтелке пішіндес шұңқырларда көмірленген авокадо тұқымдары, жүгері қабықтары, матаның қалдықтары, себет, кілем және арқан сынықтары табылған. Бұл шұңқырлар тамақ пісіру, сақтау және қоқыс жинау үшін пайдаланылған деп есептеледі. Лас-Шаркас мәдениетінің ерекшелігі - қолмен жасалған қыш әйел мүсіндері. Каминальююдан табылған мүсіндер әдетте қызғылт қоңыр саздан жасалған, ал кейбіреулерінде ақ қаптама бар. Әйел мүсіндері көбінесе жүктілікті бейнелейді және олар егістіктердегі құнарлылықты арттыру үшін сыйлық ретінде ұсынылған деп есептеледі. Әдетте, фигуралардың қолдары мен аяқтары жай ғана түйірлер болып табылады, бірақ нақты дене пішінін жасауға әрекет жасалған. Басына ең көп көңіл бөлінген. Мұрын сазға тығылып, мұрын тесіктері сазды тығыздау арқылы жасалды. Көздері мен аузы стратегиялық түрде орналастырылған түйірлерден жасалған. Көбінесе құлаққаптар бар.
"Мирфлорлар"
Каминальююдағы алғашқы дамудың шыңы ғалымдардың "Мирафлорес" кезеңі деп атаған кезеңде болды – бұл бір кезде Кейінгі алғашқы дәуір керамикалық фазасының атауы болған, бірақ қазір Вербена мен Аренал деп екіге бөлінген. Каминальююда алғашқы дәуірге қатысты қалдықтар, әсіресе осы кезеңге, өте көп; Шоук пен Киддер E III 3 үйіндісінде «соңғы сатысында бір куб метрге орташа есеппен 200 сынық табылғанын, оның көлемі шамамен 75 000 куб метрді құрағанын» атап өтті, бұл шамамен 15 000 000 фрагментті құрайды. Егер 30 сынық бір ыдысты білдірсе – алғашқы дәуірдегі кішкентай тостағандардың көптігін ескерсек, бұл жоғары орташа көрсеткіш, кем дегенде 500 000 толық ыдыс қолданылып, сындырылған және олардың сынықтары осы үйіндінің құрамына енген. Киддер, Дженнингс және Шоук Орта мәдениеттер деп атаған нәрсе қазір б.з.д. 1000 жылдан 400 жылға дейінгі Орта алғашқы дәуір және б.з.д. 400 жылдан 250 жылға дейінгі Кейінгі алғашқы дәуір деп түсініледі. "Мирафлорес" гүлденген кезінде қаланың төңірегінде, алаңдарда, платформалар мен храмдардың алдында өте әртүрлі мүсіндер орналастырылды. Ғимараттардың қабырғаларында жарқын түстермен суреттер мен алып маскалар бейнеленген. Ескерткіштерге бақалар, жартарғанаттар, сұлулар, яғуарлар және жыландар бейнеленген; әсіресе патшалықтың иконографиясында жиі кездесетін аспан құдайының символы болған Бас құс құдайы маңызды болды. Сонымен қатар, жүгері құдайы, Батыр егіздер және саудагер құдай сияқты кейінгі классикалық майя құдайларының алғашқы нұсқалары бейнеленген. Мүсіндік әртүрлілік – Каминальююдің алғашқы дәуірдегі космополиттік және «халықаралық» сипатының тағы бір белгісі, классикалық дәуірде мәдени дәстүрлердің және, мүмкін, этникалық байланыстардың үлкен өзгерісіне қарамастан, «сауда порты» немесе «қақпа» рөлі сақталды.
Киелі патшалық
Зор тақтар мен стелалар "Мирафлор" Каминальююдің күші мен сұлулығына куәлік етеді. 10-шы стела, алып тақтың бөлігі, бас кесу сахнасын бейнелейді: бетперде киген және әлем асты ягуар құдайының рөлін сомдаған билеуші, тізе бүгіп отырған тұтқынның үстінде кремний балға ұстап тұр. Билеушінің/басты кейіпкердің оң жағында ягуар құдайының басы бейнеленген, ол құрбандық табақтағы қанды жағу арқылы шақырылған. Сол сияқты алып 65-ші монументінің ал жағында үш отырған, таққа отырған билеуші бейнеленген, әрқайсысы екі байланған, тізе бүгіп, жалаңаш тұтқынмен қоршалған. Әр билеуші және оның жұптасқан құрбандары төменгі, орталық және жоғарғы қатарда тік орналасқан. Гватемала қаласында бұрынғы өте үлкен мүсіндік ескерткіштердің сынықтары жыл сайын, көбінесе реттелмеген қалалық бұзу және құрылыс жұмыстары кезінде табылады. Көптеген ескерткіштерге Классикалық дәуірге дейінгі иероглифтік мәтіндер қашалған (Kaplan 2011), бұл, Коудың айтуынша, "[Каминальюю] элитасы басқа майялар жазудың бар екенін білуге асыққан кезде толық сауатты болған".
Гидравлика
Соңғы жиырма жылда археологтар "Мирафлорес" Каминальююдің оңтүстік бөліктеріндегі күрделі су басқару жүйелерін зерттеді, бұл жүйелерді қадағалау және күтіп ұстау үшін кең ауқымды бюрократия және осыған сәйкес әлеуметтік иерархия болғанын көрсетеді. Бұл жүйелер "Мирафлорес" кезеңінде салынған және Преклассикалық дәуірдің соңына дейін қолданылған.
Эсперанса мәдениеттері мен Теотиуаканның кірігуі?
Киддер, Дженнингс және Шоук қазған екі ірі үйіндіде Эсперанса дәуіріндегі билеушілерді бейнелейтін қабірлер табылған. А үйіндісіндегі қабір шұңқырмен байланысты. Шұңқырдың бастапқы толтыруынан қалғандары – тозған магмалық тастар, көптеген ірі сынықтар және қабірді қазу кезінде кесілген адам бас сүйегінің бөліктері. Қабірде сегіз адамның қалдықтары бар. Бір мәйіт ерекше құрметпен көмілген, мұны оның қасында табылған әшекейлер мен сыйлықтардың көптігі көрсетеді. Мәйіттер маталық төсеніштерге немесе жануар терілеріне оралған күйі қабірге әкелінген, олардың тек іздері ғана сақталған. Қабірден табылған сыйлықтардың арасында екі мәйіттің мойнындағы жаде моншақтар, бір қаңқаның мойнындағы дискі тәрізді қабықтан жасалған әшекей, жаде құлаққаптар, көптеген қабықтар, өте сапалы обсидиан пышақ, тасбақа қабығы, диірмен тастар және әртүрлі әсем керамикалық бұйымдар, оның ішінде сыбызғылы құмыра және ою-өрнектелген үш аяқты ыдыс бар. Қабір қабырғасына үйілген бірнеше қоңыр ыдыстар, әлдебір өлгендердің өмірден кейінгі сапары үшін дайындалған тамақтарды қамтитын болса керек. А және В үйінділеріндегі Эсперанса қабірлері ерекше Теотиуакан стиліндегі керамикалық ыдыстардың элиталық қолданысқа ие болуымен ерекшеленеді. Теотиуакан – Орталық Мексикада орналасқан және Мезоамерикадағы ең үлкен ежелгі қала, оның гегемониялық ықпалы зор болған. Майя әлеміндегі ерте классикалық кезеңде өнер мен артефакттар, сондай-ақ иероглифтер Тикаль, Пьедрас-Неграс және Копан сияқты төмендіктердегі ірі қалаларда Теотиуаканның тікелей араласуы мен ықпалына куәлік етеді, бірақ осы қатысудың нақты сипаты әлі де даулы. Теотиуакан, кейінгі ацтек империясы сияқты, оңтүстік аймаққа, әрине, оның бай обсидиан және какао ресурстарына тартылған. Эсперанса дәуірінен бастап классикалық кезеңге дейін он екі доп алаңы табылған, бұл қақтығыстарды соғыс емес, ырымдық ойын арқылы шешуге басымдық берілгенін көрсетеді, бұл Каминальююдің күшті шетелдік күштер арасындағы байланыс пен делдалдық және діни "қажылық" орны ретіндегі рөлін көрсетеді.
Экономика
Гватемала қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 20 шақырым жерде жатқан және "обсидиан" деген мағынаны білдіретін какчикель мая тілінде Эль Чайал деп аталатын үлкен обсидиан кен орындары, Каминальджуйудің SMA аймағындағы ең ірі мемлекет ретінде дамуының және Классикалық кезеңде Оңтүстік Майя аймағындағы басты қала статусын сақтауының маңызды материалдық негізі болды деп ұзақ уақыттан бері есептеледі. Ерекше қара түсті, Төмендіктер мен Оңтүстік Майя аймағындағы қазбаларда табылған Чаяль кен орындарынан алынған обсидиан осы пікірді қолдайды. Алайда, бақылаудың нақты сипаты – Каминальджуйудің тікелей билігінде болғандығы немесе қалаға географиялық жақындығына пропорционалды байлық әкелген маңызды материалдық ресурс болғандығы әлі де болжаулар деңгейінде қалуда. Чаяль обсидианынан өзге, Каминальджуйудің Тынық мұхитының жағалауы, пидмонт және Майя Төмендіктері арасындағы сауда орталығы ретіндегі стратегиялық орны – жағалаудан тұз, балық, қабықшалар, пидмонттан какао және басқа да ауыл шаруашылығы өнімдері, ал Төмендіктердің ормандарынан ягуар терілері, қауырсындар және басқа да тауарлар – Каминальджуйудің Майя әлеміндегі байлығы мен ықпалының негізін құрады.