Кіріспе
Оқшауланған, көбінесе тік, кейде тік жартасты беткейлері және салыстырмалы түрде жазық, кішкентай төбесі бар төбе. Геоморфологияда, бутта (/b//juː//t/) – тік беткейлері бар, көбінесе тік жартасты және кішкентай, салыстырмалы түрде жазық төбесі бар оқшауланған төбе. Бутталар – мезалар, платолар және үстірттерге қарағанда кішірек жер бедері нысандары. "Бутта" сөзі француз тілінен келген, "төбе" (кез келген мөлшерде) деген мағынаны білдіреді; оның қолданылуы АҚШ-тың батыс бөлігінде, әсіресе оңтүстік-батысында кең таралған, онда "меса" (испан тілінде "үстел") үлкен жер бедері үшін қолданылады. Ерекше пішіндеріне байланысты, бутталар жазықтар мен таулы аймақтарда жиі көзге түсетін нысан болып табылады. Географтар екі жер бедері нысанын ажырату үшін эмпирикалық ереже қолданады: мезаның төбесі оның биіктігінен кең болса, буттаның төбесі биіктігінен тар болады.
NOTOC
In geomorphology, a butte (/b//juː//t/) is an isolated hill with steep, often vertical sides and a small, relatively flat top; buttes are smaller landforms than mesas, plateaus, and tablelands. The word butte comes from the French word butte, meaning knoll (but of any size); its use is prevalent in the Western United States, including the southwest where mesa (Spanish for "table") is used for the larger landform. Due to their distinctive shapes, buttes are frequently landmarks in plains and mountainous areas. To differentiate the two landforms, geographers use the rule of thumb that a mesa has a top that is wider than its height, while a butte has a top that is narrower than its height.
Құрылу
Беттер ауа райы мен эрозия нәтижесінде пайда болады, мықты қабатты тау жынысы, ыдырайтын, оған төзімділігі төмен тау жынысы қабатының үстіне орналасқанда. Беттің үстіндегі мықты тау жынысы эрозияға қарсы тұрады. Қабатты тау жынысы төмендегі нашар төзімді тау жынысын желдің әсерінен тозудан қорғайды, осылайша оны жеке тұрған күйде сақтайды. Жоғарғы бөлігі тозу мен ауа райының әсерінен одан әрі эрозияланғанда, түсіп қалған артық материал негіздің айналасындағы қиыршық тас немесе құмдақты еңіске қосылады. Осыған ұқсас процесс кішкентай масштабта қызыл құмдақтарды (һудуларды) қалыптастырады.
Белгілі төбелер
Юта мен Аризона штаттарының шекарасындағы Монумент Долындағы Миттен Бютс – ең ерекше және кеңінен танылған екі төбе. Монумент Долыны мен Миттенс көптеген батыс тақырыбындағы фильмдердің, соның ішінде Джон Фордтың жеті фильмінің түсірілімдерінде фон ретінде пайдаланылды. Солтүстік Аризонадағы тағы бір өте танымал және жиі суретке түсірілетін төбе – Прескотт қаласына көз тіккен және аймақтағы ең көрнекті және ерекше геологиялық нысан. Солтүстік-шығыс Вайомингтегі Дьявол мұнарасы – құмтас, әктас немесе басқа шөгінді тау жыныстарынан емес, магмалық тау жыныстарынан тұратын лаколиттік төбе. «Бют» термині кейде жалпақ емес, тік немесе тік беткейлі, ұшты немесе қиыр тастардан тұратын оқшауланған төбелерге де қолданылады. Үш атақты құрылым, олар «бют» деп аталған немесе формальды географтардың ережесіне сәйкес келмесе де, бюттер деп саналады: Небраскадағы Скоттс Блуф – бес блуфтің жиынтығы, Колорадодағы Крестед Бют – 3709 метр (12168 фут) биіктіктегі тау және Нью-Мексикодағы Элефант Бют – қазір Элефант Бют су қоймасындағы арал. АҚШ-тағы жалпақ емес төбелі бюттердің арасында Оңтүстік Дакотадағы Bear Butte, Орегондағы Black Butte және Калифорниядағы Sutter Buttes бар. Көп жағдайларда, бюттерге «бют» сөзін қолданбайтын басқа да атаулар берілген, мысалы, Небраскадағы Courthouse Rock. Сондай-ақ, техникалық тұрғыдан бют емес кейбір үлкен төбелердің атында бұл сөз қолданылады, мысалы, Вашингтон штатындағы Камиак Бют, Челан Бют және Степто Бют.