Кіріспе
Неміс математигі және физигі Теодор Франц Эдуард Калуза (; 9 қараша 1885 – 19 қаңтар 1954) – бес өлшемді кеңістік-уақыттағы өріс теңдеулерін қамтитын Калуза-Клейн теориясымен танымал неміс математигі және физигі. Оның негізгі күштерді қосымша өлшемдерді енгізу арқылы біріктіруге болатындығы туралы идеясы көп уақыттан кейін жота теориясы үшін қайта пайдаланылды.
Theodor Franz Eduard Kaluza (; 9 November 1885 – 19 January 1954) was a German mathematician and physicist known for the Kaluza–Klein theory, involving field equations in five dimensional space time. His idea that fundamental forces can be unified by introducing additional dimensions were reused much later for string theory.
Өмір
Калуза Германия империясының Пруссияның Силезия провинциясындағы Ратибор (қазіргі Польшадағы Рачибуж) қаласынан католик отбасында дүниеге келген. Калузаның өзі Вильгельмшталда (1899 жылы Оппельге (қазіргі Ополе) қосылған ауыл) дүниеге келген. Ол жастығын Кенигсбергте өткізді, онда оның әкесі Максимилиан "Макс" Калуза ағылшын тілінің профессоры болды. Ол Кенигсберг университетіне математиканы оқуға түсіп, Цирнхаус түрлендірулері тақырыбында докторлық диссертациясын қорғады. Калуза негізінен математик болған, бірақ салыстырмалылықты зерттей бастады. 1919 жылдың сәуір айында Калуза Альберт Эйнштейннің жалпы салыстырмалылық теориясының теңдеулерін бес өлшемді пайдаланып шешкенде, электромагнетизмнің Максвелл теңдеулерінің өзінен пайда болатынын байқады. Калуза Эйнштейнге хат жазды, ол оны жариялауға ынталандырды. Калузаның теориясы 1921 жылы "Zum Unitätsproblem der Physik" атты мақаласында, Эйнштейннің қолдауымен "Sitzungsberichte Preußische Akademie der Wissenschaften" 966–972 (1921) журналында жарияланды. Калузаның көзқарасы Калуза-Клейн теориясы ретінде сақталды (физик Оскар Клейннің есімімен де аталады). Дегенмен, бұл жұмыс көп жылдар бойы назарсыз қалды, себебі назар кванттық механикаға аударылды. Оның негізгі күштерді қосымша өлшемдермен түсіндіруге болатындығы туралы идеясы, жоғары теория (string theory) әзірленгенге дейін қайта қолданылмады. Алайда, осы жұмыстың көптеген аспектілері 1914 жылы Гуннар Нордстреммен жарияланған, бірақ оның еңбегі де назарсыз қалды және идеялар қайта қолданылғанда танылмады. Калуза өмірінің соңына дейін салыстырмалылық және атом ядросының модельдері туралы идеяларын жасауды жалғастырды. Эйнштейннің ынталандыруына қарамастан, Калуза 1929 жылға дейін Кенигсбергте (Privatdozent) қызмет етті, содан кейін Киль университетінің профессоры болып тағайындалды. 1935 жылы Геттинген университетінде толық профессор болды және 1954 жылы қайтыс болғанға дейін сол жерде жұмыс істеді. Оның ең тамаша математикалық еңбегі, Георг Йооспен бірлесіп жазылған "Höhere Mathematik für die Praktiker" оқулығы болар шама.
Жеке өмір
Калуза өте жан-жақты ғалым еді. Ол 17 тілде сөйлеп немесе жазды. Сонымен қатар, ол ерекше қарапайым мінезді болған. Ол нацистік идеологияны қабылдамады, ал Геттинген университетінің профессоры болып тағайындалуы қиындықтармен және әріптесі Хельмут Хасседің көмегі арқасында ғана мүмкін болды. Оның жеке өмірі туралы қызықты әңгімелер көп айтылды, мысалы, ол отыздан кейін жүзуді кітаптан оқып үйреніп, алғашқы рет суға түскенде-ақ сәттілікке жеткен. Калузаның ұлы (1910-1994) болды, оның есімі Теодор Калуза, ол белгілі математик еді.