Кіріспе

XVI ғасырдағы итальяндық Ренессанс суретшісі

Жакопо Робусти (1518 жылдың қыркүйек айының соңы немесе қазан айының басында – 1594 жылдың 31 мамыры), көбінесе Тинторетто (,/t//ɪ//n//t//ə/'/r//ɛ//t//oʊ/ TINtəREToh, ,) деп танылатын, итальян суретшісі және Венеция мектебінің өкілі. Оның замандастары сурет салу жылдамдығына және оның қылқаламмен жұмысындағы бұрын-соңды болмаған батылдығына таң қалды, сонымен қатар сынға да алды. Сурет салудағы керемет энергиясы үшін оған "Манеризм" стиліне тән, денелі тұлғалары, драматикалық қимылдары және перспективаны батыл пайдалануымен сипатталады.

Үйреншік жылдары

Тинторетто 1518 жылы Венецияда дүниеге келген. Оның әкесі, Баттиста, итальян тілінде tintore, ал венециялық тілде tintor болған; сондықтан ұлы Тинторетто, «кішкентай бояушы» немесе «бояушының баласы» деген лақап ат алды. Тинтореттоның кем дегенде бір інісі, Доменико болғаны белгілі, алайда 17 ғасырдағы сенімсіз деректерде оның 22 бауыры мен інісі болғандығы айтылады. Отбасы Ломбардиядағы Брешия қаласынан шыққан деп есептеледі, ол кезде Венеция Республикасының құрамында болған. Алдыңғы зерттеулерде отбасының шығу тегі ретінде Тосканадағы Лукка қаласы көрсетілген. Тинтореттоның балалық шағы мен білімі туралы көп мәлімет жоқ. Оның алғашқы өмірбаяндарының авторлары Карло Ридольфи (1642) мен Марко Боскини (1660) бойынша, оның жалғыз ресми оқуы Тицианның шеберханасында болған, бірақ Тициан оны бірнеше күннен кейін ашуланып шығарып жіберген – Ридольфидің мәліметінше, оның өте талантты шәкірт болуына қызғаныштан, ал Боскинидің нұсқасы бойынша, мінездің қайшылығынан. Осы оқиғадан бастап екі суретшінің арақатынасы, Тицианға деген құрметіне қарамастан, шиеленіскен күйінде қала берді. Тициан да, оның ізбасарлары да Тинтореттоны сынады. Тинторетто енді ешкімнен сабақ алмады, бірақ өздігінен, еңбекқорлықпен оқыды. Ридольфидің айтуынша, ол жиһазды мифологиялық сахналармен безейтін шеберлермен бірге жұмыс істеп тәжірибе жинады, ал анатомияны тірі үлгілерді суреттеп, мәйіттерді кесу арқылы зерттеді. Ол жақсы жағдайда өмір сүрмеді, қалыптар, барельефтер мен гравюраларды жинады және олардың көмегімен жаттықты. Шамамен 1540 жылдары Тинторетто Микеланджелоның «Таң», «Күн», «Түнек» және «Түн» мүсіндерінің үлгілерін алды, оларды әртүрлі бұрыштардан жасалған көптеген суреттерде зерттеді. Одан кейін ол күндіз де, түнде де жұмыс істеді. Оның өнерге деген терең көзқарасы мен жоғары жеке амбициясы студиясының үстіне жазған жазуында көрінді: «Il disegno di Michelangelo ed il colorito di Tiziano» («Микеланджелоның суреті және Тицианның түсі»).

Алғашқы еңбектері

Жас суретші Андреа Шиавоне, Тинтореттодан төрт жас кіші, оның жанында көп уақыт өткізді. Тинторетто Шиавонеге қабырға суреттерін салуға тегін көмектесті, және көптеген жағдайларда ол да ақысыз жұмыс істеді, осылайша тапсырыстарды алуға қол жеткізді. Тинтореттоның ең алғашқы екі қабырға суреті – басқалары сияқты, ақысыз жасалған – Белшазардың тойы және кавалерия шайқасы болды. Бұл екеуі де ұзақ уақыттан бері жойылды, оның барлық фрескалары да, ерте де, кеш те. Оның қозғалыс тудырған алғашқы жұмысы – өзінің және ағасының портреттік тобы (соңғысы гитарада ойнап тұрған), түнгі әсермен; ол да жоғалды. Содан кейін Тициан мақтаған тарихи сюжеттер болды. Тинтореттоның әлі күнге дейін сақталған алғашқы суреттерінің бірі – Венециядағы Кармин шіркеуіндегі Исаның ғибадатханаға әкелуі (шамамен 1542 ж.); сондай-ақ С. Бенедеттода Аян және Самария әйелімен Мәсіх. Scuola della Trinità үшін (Венецияның scuole немесе мектептері көбінесе қайырымдылық қорына жататын бауырластықтар еді, білім беру мекемелері емес) ол Жаратылыс кітабынан төрт сюжетті суреттеді. Олардың екеуі, қазір Венециядағы Галерея dell'Accademia-да сақталған Адам мен Хауа және Абылдың өлімі, жоғары шеберлікпен жасалған құнды жұмыстар, бұл Тинтореттоның осы кезде толыққанды суретші болғанын көрсетеді – формальды білім алмаған кезде ең жоғары деңгейге жеткен сирек суретшілердің бірі. 2012 жылға дейін Киелі жердегі Әйгерімнің кемеге түсуі Шиавонеге жатқызылды. Бірақ жұмыстың жаңа талдауы оны Әйгерім және қасиетті крест туралы аңызды бейнелейтін Тинтореттоның үш картинасының бірі екенін көрсетті. Қателік Ұлыбританиядағы континенттік Еуропаның майлы бояуларын каталогтау жобасы барысында анықталды. "Әйгерімнің кемеге түсуі" 1865 жылы Виктория және Альберт мұражайына қосылды. Оның серік суреттері, Шынайы кресттің табылуы және Әйгерімнің Шынайы кресті сынауы, АҚШ галереяларында сақталған. Тинтореттоның сюжетті түсінуі айқын театрлықтығымен, ерекше түс таңдауымен және күшті орындалуымен ерекшеленеді. Сурет кейбір сыншыларға қарамастан, сәтті аяқталды. Тинтореттоның досы Пьетро Аретино жұмысты мақтады, құлдың бейнесіне ерекше назар аударды, бірақ Тинтореттоны асығыс орындаудан сақтандырды. Шамамен 1555 жылы ол Санта-Мария-деи-Крочифери шіркеуі үшін жасалған матадағы суреті – "Бейбітшілік құдайы" суретімен танымал болды. 1551 жылы Паоло Веронезе Венецияға келді және Тинторетто қалаған мәртебелі тапсырыстарды тез арада ала бастады. Жаңа қарсыласының көлеңкесінде қалуға ниеті жоқ Тинторетто өзінің махаллялық шіркеуінің басшыларына, Мадонна делл'Ортоға, тек құндық негізде екі алып сурет салу туралы ұсыныс жасады. Ол бұрыннан шіркеу үшін өзінің маңызды туындыларының бірі – "Құдайға ғибадатханада құдайдың бейнесі" (шамамен 1556 ж.) суретін салған; ол Тицианның бұрын салған сюжетін қайталайды, бірақ Тицианның классикалық теңгерімді композициясының орнына, кері қарай төмен қарайтын баспалдаққа орналастырылған фигуралардың таңғажайып визуалды драмасы бар. Тинторетто Мадонна делл'Орто үшін Ренессанс дәуірінде суреттелген ең биік екі суретті салып, сенсация туғызуды көздеді. Ол әлі күнге дейін тұрған Фондмента де Мориге қарап, шіркеудің жанындағы үйге қоныстанды. Алтын бұзауға табыну және Соңғы сотты бейнелейтін биік суреттер (екеуі де 1559-60 ж.) кеңінен бағаланды, ал Тинторетто шектеулі бюджетте ең үлкен жобаларды аяқтау қабілетімен беделге ие болды. Содан кейін Тинторетто бәсекелес суретшілермен тез және арзан суреттер жасау арқылы бәсекелесіп жүрді. Шамамен 1564 жылы Тинторетто Scuola di S. Marco үшін үш қосымша жұмыс жасады: "Иерусалимдегі Марконың денесін табу", "Иерусалимдегі Марконың денесін Венецияға әкелу" және "Иерусалимдегі Марко сараценді кеме апатынан құтқарып алу". 1560 жылы Тинторетто екінші әйелі Фаустина де Весковиге үйленді, ол Венециялық ақсүйек адамның Scuola Grande di San Marco-ның басшысының қызы болды. 1564 жылы төрт финалист – Тинторетто, Федерико Зуккаро, Джузеппе Сальвиати және Паоло Веронезе – Scuola-дан Сала делл'Альберго деп аталатын залды безендіру үшін Сент-Рок даңқы туралы төбелік сурет үшін модельдерді ұсынуға шақырылды. Эскиздің орнына Тинторетто толық көлемді сурет жасап, оны шыңға жасырын орнатып, байқау күні орындалған факт ретінде ұсынды. Содан кейін Тинторетто суретті сыйлық ретінде ұсынатынын мәлімдеді – мүмкін, қордың ережесі кез-келген сыйлықты қабылдамауды тыйым салған. Тинторетто содан кейін бүкіл scuola мен оған іргелес San Rocco шіркеуін суретке түсірді. 1577 жылдың қараша айында ол жұмысты жылдық 100 дукаттан орындауға ұсыныс жасады, әр жыл сайын үш сурет дайын болуы керек. Бұл ұсыныс қабылданды және орындалды, суретшінің өлімі ғана кейбір төбелік сюжеттерді орындауға кедері келтірді. Scuola үшін төленген барлық сома 2447 дукатты құрады. Кішкентай жұмыстарды ескермегенде, scuola мен шіркеу ең есте қаларлық 52 суретті қамтиды, оларды аяқталған суреттердің нақтылығы емес, шеберлігімен, тұманды жарты жарықта қарауға бейімделген үлкен, ұсыныстық эскиздер деп сипаттауға болады. Адам мен Хауа, Қонаққа бару, Періштелердің табынуы, Нәрестелердің қырғыны, Бақтағы қайғы, Пилат алдындағы Мәсіх, Крестін көтеріп келе жатқан Мәсіх және (тек реставрациядан зардап шеккені) Бейбітшілік құдайы – scuola-дағы маңызды мысалдар; шіркеуде – Параликті айырған Мәсіх. Ол, әдетте, 1560 жылы, Scuola di S. Rocco-да жұмысын бастаған жылы, Дож сарайындағы көптеген суреттерін салуға кіріскен болуы керек; ол Дождың портретін, Джироламо Приулиді салған. 1577 жылы сарайдағы өрттен жойылған басқа жұмыстар да болды – III Александр папасының Фридрих Барбароссаны шіркеуден шығаруы және Лепанто жеңісі. Өрттен кейін Тинторетто Паоло Веронеземен бірге жаңадан бастады. Sala dell Anticollegio-да Тинторетто төрт шедевр салған – Бакх, Ариаднаға Венера тәж кигізіп тұрғанда, Үш ізгілік және Меркурий, Минерва Марсты тастап кетеді және Вулканның ұстаханасы, олар шамамен 1578 жылы материалдарды қоспағанда, әрқайсысы 50 дукаттан салынған; Венецияның Сенат залында, Теңіз патшайымы (1581-84); колледж залында, Әйгерімнің Исаға құдайы (1581-84); Antichiesetta-да, Әйгерім, Әйгерім және ханшайым, және Иероним мен Андрей; Ұлы кеңес залында, негізінен шайқас суреттерінен тұратын тоғыз үлкен композиция (1581-84); Sala dello Scrutinio-да 1346 жылы венгрлерден Зараны басып алу, миссильдердің даулы буыны арасында (1584-87).

Бейбіт жер

Тинтореттоның өміріндегі ең маңызды туындысы – Дож сарайы үшін салған, көлемі бойынша ең үлкен сурет саналып, кенепке салған ең ірі картина болды. Бұл үлкен жұмыстың тапсырысы әлі де күтіліп, белгіленбеген кезде Тинторетто сенаторларға Құдайға осы жұмысты тапсыруды тілегенін, себебі жұмақ өзі оның өлімнен кейінгі сыйлығы болуы мүмкін екенін айтқан. Тинторетто осы құрметті тапсырыс үшін бірнеше суретшімен бәсекелесті. Ол 1577 жылы ұсынған композицияның үлкен эскизі қазір Париждегі Луврде сақтаулы. 1583 жылы ол басқа композициямен екінші эскиз жасады, ол Мадридтегі Тиссен-Борнемиза мұражайында орналасқан. Тапсырыс Паоло Веронезе мен Франческо Бассаноға бірлесіп берілді, бірақ Веронезе 1588 жылы жұмысты бастамас бұрын қайтыс болды, сосын тапсырыс Тинтореттоға қайта тапсырылды. Ол Scuola vecchia della Misericordia-да кенепті орнатып, аянбай жұмыс істеді, көптеген өзгерістер енгізіп, түрлі бас киімдер мен костюмдерді тікелей өмірден суреттеді. Сурет аяқталуға жақын келгенде, ол оны тиісті орнына апарып, көбінесе көмекшілері, оның ішінде ұлы Доменико аяқтады. Бүкіл Венеция аяқталған туындыға ризашылық білдірді; Ридольфи «барлығына көктейілген бақыттылық адамзат көзіне ашылғандай болды» деп жазды. Қазіргі заманғы өнер тарихшылары бұл туындыға онша құштарлық танытпады және, әдетте, «Жұмақ» екі эскизден де нашар деп санайды. Ол оларды жақсы зерттеп, олар оның сурет салу стиліне әсер етті.

Тұлға

Тинторетто сирек Венециядан алыс сапар шекті. Оның ерте өмірбаяндары оның зиялы қабілеті мен күшті амбициясы туралы жазады; Карло Ридольфи айтуынша, "ол әрқашан өзін әлемдегі ең батыл суретші деп таныстырудың жолдарын іздеді".

Некелер мен балалар

1560 жылы Тинторетто екінші әйелі Фаустина де Весковиге үйленді. Ол шаруашылықты ұқыпты жүргізіп, күйеуін жұбата білетін әйел болған. Фаустина оған сыртқа шыққанда венециялық азаматтың киімін киюді талап етті. Жаңбыр жауса, ол оған сырт киім кигізуге тырысты, бірақ ол қарсылық көрсетті. Ол үйден шығар алдында, ол ақшаны матаға орап беріп, қайтып келгенде есеп беруін күтер еді. Тинтореттоның әдеттегі жауабы – ол осы ақшаны кедейлерге немесе түрмедегілерге садақа ретінде жұмсады. Фаустинамен үйленбес бұрын Тинтореттоның Мариетта Робусти есімді қызы болған, оның анасы белгісіз. Ол суретші ретінде зор құрметке ие болды, өйткені Тинторетто оны өнерге баулыған, кейіннен де оның жартылай бауырлары Доменико мен Маркоға да дәл осылай оқытқан. 1594 жылы оны қатты қарны ауыртып, қызуы көтеріліп, екі апта бойы ұйықтамай, тамақ іше алмай қиналды. 1594 жылдың 31 мамырында дүние салды. Ол Мадонна делл’Орто шіркеуіне, 1590 жылы отыз жасында қайтыс болған сүйікті қызы Мариеттаның қасына жерленді. 1866 жылы Весковилердің – оның әйелінің туыстарының және Тинтореттоның қабірі ашылып, ішінде осы екі отбасының тоғыз мүшесінің сүйектері табылды. Кейін қабір хордың оң жағына, жаңа орынға көшірілді.

Стиль

Тинтореттоның сурет салу стиліне қатаң щеткамен жұмыс істеу және контурларды, жарықтарды анықтау үшін ұзақ штрихтарды қолдану тән. Оның суреттері қозғалыстағы адам денесінің күшін көрсетеді және драмалық әсерді күшейту үшін жиі шектен тыс қысқару мен перспективалық эффекттерді пайдаланады. Оқиға мазмұны кейіпкерлердің бет-әлпеті арқылы емес, олардың қимыл-қозғалысы мен динамикасы арқылы жеткізіледі. Екі тарихи картинаны екі айдың ішінде аяқтау жоспары бар – әрқайсысында жиырма тұлға, оның ішінде жеті портрет болады. Себастьяно дель Пьомбо Тинтореттоның өзі екі жылда салатынын, ол екі күнде сала алатынын айтқан; Аннибале Карраччи Тинтореттоның көптеген суреттерінде Тицианмен тең, ал кейбіреулерінде одан нашар екенін айтқан. Бұл – венециялықтардың жалпы пікірі, олар оның үш қарындашы бар деді – біреуі алтын, екіншісі күміс, үшіншісі темірден. Тинтореттоның суретшілік шеберлігі «Сент-Джордж, Сент-Луи және ханшайым» (1553) сияқты композицияларда жақсы көрінеді. Ол әдеттегі сюжетті бұзады, онда Киелі Георгий айдаһарды өлтіріп, ханшайымды құтқарады; мұнда ханшайым айдаһардың үстінде отырып, қамшы ұстап тұр. Өнер сыншысы Артур Данто бұл жағдайды «феминистік әзілдің өткірлігі» деп сипаттап, «ханшайым мәселені өз қолына алған, ал Георгий еркексіздік белгісі ретінде қолын жайып, оның сүйісі жерге түскен» деді. Бұл көрініс, әрине, білімді венециялық көрермендерді еске түсіретіндей суреттелген. Тинтореттоның соңғы «Соңғы кешкі ас» картинасы – осы тақырыптағы тоғыз белгілі картинасының бірі – Леонардо да Винчидің осы сюжетке жасаған қарастыруымен салыстырғанда, Ренессанс кезеңінде көркем стильдің қалай дамығанын көрсетеді. Леонардоның суретінде классикалық тыныштық басым. Шәкірттер Мәсіхтен математикалық симметриямен шашырап тұрады. Тинтореттоның қолында сол оқиға драмалық болып келеді, адам кейіпкерлеріне періштелер қосылады. Бұл, мүмкін, Жохан 13:14–16-дағы оқиғаға сілтеу болар. Композициясының тынышсыз динамикасы, жарықтың таңғажайып қолданылуы және перспективалық эффекттері арқылы Тинторетто өз заманынан озып кеткен барокко суретшісі сияқты көрінеді. Тинторетто өзінің мансабында Венецияның ең жемісті портрет суретшісі болды. Қазіргі сыншылар оның портреттерін әдеттегі жұмыстар деп сипаттаған, бірақ оның қарт адамдарды бейнелеу шеберлігі, мысалы, Альвизе Корнароның (1560/1565) портреті кеңінен бағаланды. Өнер тарихшылары Роберт Эколс пен Фредерик Ильчманның айтуынша, Тинторетто студиясының көптеген портреттері, негізінен көмекшілермен орындалған, оның авторлық портреттерін бағалауға кедергі келтірді, олар оның сюжеттік туындыларына қарағанда, қарапайым және күңгірт. Ол екі автопортрет салған. Біріншісі (1546–47 жж.; Филадельфия өнер мұражайы) – өзін бұрынғы автопортреттердегідей мәртебелі емес, қарапайым түрде бейнелейді. Суреттің бейресмилігі, суретшінің тікелей көзқарасы және бүкіл суретте көрінетін қалың щеткамен жұмыс жасау жаңашылдыққа ие – оны «ғасырлар бойы келген көптеген шеберлікпен тазартылмаған өзіндік бейнелердің алғашқысы» деп атады. Екінші автопортрет (1588 ж.; Лувр) – қарт суретшінің «өлімге қарап, мұңды ойға батқан» қарапайым симметриялық бейнесі. Эдуар Мане оның көшірмесін салған, оны «әлемдегі ең әдемі суреттердің бірі» деп санаған.

Мұра

2013 жылы Виктория және Альберт мұражайы "Киелі Елена Иерусалим жерінде кемеге мінген сәт" картинасы Тинторетто (бұрынғыдай ойланған Андреа Шиавоне емес) салғанын, оның Киелі Елена мен Киелі Крест туралы аңызды бейнелейтін үш картинадан тұратын сериясының бір бөлігі екенін мәлімдеді.