Кіріспе

Жаңа Зеландияның Христиандық мұра партиясы (CHP, бір кезде Жаңа Зеландияның Христиандық мұрасы деп танылатын) – христиандық құндылықтарды және әлеуметтік саясатта консервативтік көзқарастарды қолдайтын Жаңа Зеландияның саяси партиясы. Ол ешқашан сайлауда орын жеңіп алмаса да, 1996 жылы Христиандық коалицияның құрамында оған жақын болды және қысқа мерзімге парламентте өкілі болды. 2006 жылдың 3 қазанында партия «Жаңа Зеландиядағы христиан саясатында жаңа мүмкіндіктер тууына» жол ашу үшін таратылатынын мәлімдеді. Бұл, партия жетекшісі Грэм Капиллдің балаларға қарсы жыныстық қылмыстар жасағаны үшін түрмеге қамалуына себеп болған, көп шу көтерген даудан кейін болды.

Саясат

Christian Heritage New Zealand-тың өзін-өзі сипаттауы бойынша, партия "некеге, отбасыларға және өмірге құрметпен қарауды қадағалайтын мәдениетті құруға бастама көтеретін көшбасшылықты қамтамасыз етуді" мақсат тұтқан. Олардың пікірінше, "келешек ұрпаққа ықпал ету үшін осы мәселелерді шешу қажет". Партия өзінің үш негізгі саясатын "Некеге құрмет көрсету, отбасыны нығайту және өмірді бағалау" деп атады, яғни бір жынысты некеге және абортқа қарсы болу, сондай-ақ заң мен тәртіпті қолдау. Партия әлеуметтік саясаттағы консервативті көзқарастарды ұстанды. Гетеросексуалдық некелерді күшейту және бір жынысты некелер мен азаматтық одақтардың алдын алу үшін заңнамалық өзгерістерді жақтады. CHP абортқа қарсы тұрды. Партияның көп бөлігінде Жаңа Зеландияда өлім жазасын қайта енгізуді қолдады (1989 жылы жойылған). Christian Heritage NZ проституцияны шектеуді, сондай-ақ теледидардағы зорлық-зомбылық пен порнографияны азайту үшін міндетті стандарттарды енгізуді қолдады. Бұл консервативтік көзқарас өнер көрмелеріне де қатысты, әсіресе Веллингтондағы Сити галереяда өткен екі көрмеге: 1995 жылы американдық Роберт Мапплторптың және 1999 жылы Кит Харингтің көрмелеріне. Партия галерея алдында "Дұрыс жолға митинг" сияқты демонстрациялар ұйымдастырды және туындыларды алып тастау туралы петициялар таратты. Сити галерея директоры Паула Савидж, "Мұрагерлік партияның" әрекеттерінен кейін Харинг көрмесіне күтілгеннен екі есе аз, 30 мың адам келгенін айтты. Экономикалық саясатта Christian Heritage орташа оңшыл саясатты қолдады және "экономикалық саясатты әлеуметтік мәселелерден бөліп қарастыруға болмайтынын" атап өтті. Білім беру саласында Christian Heritage Party ата-аналардың оқу бағдарламасына әсер етуіне және балаларының қай мектепке баратынын таңдау құқығына баса назар аударды. Партия құрбандардың құқықтарын қолдады. CHP Жаңа Зеландияның конституциялық монархиясын қолдады. Сыртқы саясатта партия Жаңа Зеландияның Австралиямен одағын және АҚШ-пен одақтасуын қайта жандандыруды қолдады. 1999 жылғы Жаңа Зеландияның жалпы сайлауынан бастап CHP Жаңа Зеландияның ядролық қаруға қарсы саясатын қолдады, ал бұрын ANZUS одағына қайта оралуды жақтаған, бірақ ядролық қарулы кемелердің қайтаруын міндетті түрде қолдамаған. CHP Вайтанги келісімін және Вайтанги трибуналының жұмысын қолдады, маори жерлерінің мәселелерін шешуге және нәсілдік келісімге қол жеткізуге шақырып отыр. Christian Heritage NZ әртүрлі протестанттық конфессиялар мен Рим-католик шіркеуінің мүшелерінен кең қолдау алды, бірақ оның көптеген бұрынғы мүшелері консервативті кальвинистік голланд иммигранттарынан тұратын Жаңа Зеландияның шағын реформаланған шіркеулеріне мүше болған көрінеді. Партия мүшелерінен өзін христиан деп жариялауды ұзақ уақыттан бері талап етеді. Кейбір сарапшылар бұл қатаң конфессиялық саясаттың партияның қолдау базасын шектеуі мүмкін екенін сынға алды.

Негізін қалау

Канаданың Христиандық мұра партиясы Жаңа Зеландияның Христиандық мұра партиясының құрылуына түрткі болды, сонымен қатар басқа да ықпалдар да болды. Партияның көптеген негіздеуші мүшелері голланд тегінен шыққан және 1888-1980 жылдар аралығында Нидерланд үкіметтерінде ықпалды саяси партия ретінде жұмыс істеген Антиреволюциялық партияның тарихымен жақсы таныс болды. Партияның көптеген негіздеуші мүшелері Жаңа Зеландияның реформаланған шіркеулеріне жатты. Дирк Вандерпил өзінің "Сенім мен бағыну" (1994) кітабында Жаңа Зеландияның көптеген реформаланған шіркеулерінің мүшелері Голландия қоғамының тар шеңберінен, Зеланд, Велуве және Оверайссель аймақтарынан шыққандығын атап өтті. Нидерландтың осы провинцияларында 1922 жылдан бері Staatkundig Gereformeerde Partij (SGP немесе ағылшын тілінде Саяси реформаланған партия) бар, ол сепаратистік реформаланған фундаменталистік саяси белсенділіктің үлгісі болды. SGP христиандық мұра партиясынан мүшелігін белгілі бір реформаланған конфессиялармен шектеу арқылы ерекшеленеді, ал христиандық мұра партиясының мүшелігі барлық евангелистік христиандарға ашық болды, бірақ бастапқыда оның көптеген лауазымды тұлғалары реформаланған шіркеулермен байланысты болды. Дегенмен, SGP тек "куәлік беру партиясы" ретінде ғана жұмыс істеді. Канаданың Христиандық мұра партиясынан шабыт алған Жаңа Зеландияның Христиандық мұра партиясы 1989 жылы саясатта "Библиялық принциптерді" ілгерілету үшін құрылды, бірақ партия басшылығы оның саясаты христиан емес адамдарға да пайдалы екенін мәлімдеді. Билл ван Риж партияны құрып, оның бірінші президенті болды, ал Джон Аллен, бұрынғы Ұлттық партияның Херетаунга округінен кандидат, партияның алғашқы басшысы атанды.

1990 жылғы сайлау

Партияның алғашқы съезі 1990 жылы өтті және партияның құрылымы белгіленді. 1991 жылы партия Жаңа Зеландияның реформацияланған шіркеулерінің пасторы Грэм Капиллді өзінің жетекшісі ретінде бекітті. 1990 жылдары кейбір реформацияланбаған евангелистік христиандар CHP партиясының бастапқы негізінен асығып өтуіне тым көп уақыт кеткеніне бірнеше рет наразылық білдірді. 1990 жылғы жалпы сайлауда Христиандық мұрагерлік партиясының 18 үміткері сайлауға түсті. Партия бірде-бір мандатқа ие бола алмады, бірақ ел бойынша 10 000-нан астам дауыс жинады. 1992 жылы партияның үміткері Клайв Томсон Тамаки округінде өткен қосымша сайлауда төртінші орынды иеленді.

1993 жылғы сайлау

1993 жылғы сайлауда Христиандық мұра партиясы 97 үміткерді тікелей ұсынды және дауыстардың жалпы санының 2,02%-ын алды, осылайша парламенттен тыс ең ірі партия атанды. Партия 1996, 1999 және 2002 жылғы жалпы сайлауларда да осы ең ірі партия статусын сақтап қалды. Христиандық мұра партиясы Жаңа Зеландияның сайлау жүйесін көпшілік дауысымен жеңгеннен аралас пропорционалдық жүйеге (ММП) өзгертуге бағытталған, нәтижесінде сәтті аяқталған науқанды қолдады. (Жаңа Зеландия 1993 жылы ММП жүйесін қабылдады және 1996 жылдан бері жалпы сайлауларда осы жүйені пайдаланып келеді.)

Христиандық коалиция және 1996 жылғы сайлау

1994 жылы Христиан мұрасы партиясы жаңа бәсекелеске тап болды, себебі Ұлттық партияның депутаты Грейм Ли Христиан демократтар партиясын құрды (бастапқыда «Біріккен прогрессивтер» деп аталған). Ли бастапқыда Христиан мұрасы партиясына қосылуды қарастырған, бірақ партияның барлық мүшелері өздерін христиан деп жариялауы керек деген талабына келіспеді. Бірақ кейін Христиан мұрасы және Христиан демократтар 1996 жылғы сайлауға бірлесіп қатысу туралы келісімге келді. Осының нәтижесінде Капилл мен Лидің тең төрағалары ретінде Христиан коалициясы құрылды. Ли парламентте орын алғандықтан, топтың «партиялық тізімінде» бірінші орынды иеленді. Сайлауға дейін Христиан коалициясы Жаңа Зеландияның аралас сайлау жүйесінде пропорционалды өкілдік алу үшін қажетті «бес пайыздық шегіне» жететін бе екені туралы көптеген болжамдар айтылды. Егер партия дауыстардың бес пайызынан астамын алса, онда ол қолдауына пропорционалды парламенттік орындарға ие болады, яғни шамамен 5-6 депутаттық мандатқа үміткер болар еді. Сайлау алдындағы сауалнамаларда коалиция 6,7%-ға дейін қолдау көрсеткенімен, соңғы нәтижеде ол 4,4% ғана дауыс жинады.

1997 1999 жылдар

1997 жылдың мамыр айында христиандық коалиция тарап, құрамына кірген екі партия жеке-жеке жолға түсті. Осы тараудың себептері әлі де талқыланып жатыр. Христиан мұрасы партиясының мәлімдемесінше, христиан демократтары одақтан шығып кеткен; алайда, басқа дереккөздер мұны жоққа шығарады (кінәні христиан мұрасына немесе екеуіне де жабады). Пікір келіспеушіліктердің бірі – коалицияға ортақ көзқарастағы христиан емес азаматтарды қаншалықты қабылдауы керек еді. Тараудан кейін христиан демократтары партияларының діни сипатын жасырып, кейіннен оны «Болашақ Жаңа Зеландия» деп атады. Содан кейін Билл ван Риж христиан мұрасы партиясынан шығып, христиан демократтарына қосылды, ол Капиллді коалицияның тарауына кінәлады. Бұрынғы төрағаның орынбасары Джефф Хаунселл бастаған христиан мұрасы партиясының бірнеше жоғары лауазымды мүшелері де қызметтен кетті немесе партиядан қуылды: олар христиан демократтарына қосылды, бірақ христиан мұрасы партиясын христиан демократтарымен біріктіруге келісім беруге тырысқандары сәтсіз аяқталды. 1998 жылғы Таранаки – Король елдігіндегі қосымша сайлауда христиан мұрасы партиясы Эвен Маккуинды кандидат ретінде тікелей ұсынды. Маккуин үлкен «Жаңа Зеландия бірінші» және «Жасыл» партияларының кандидаттарынан көп дауыс жинады. 1999 жылғы сайлауға алты ай қалғанда Альянс құрамындағы Либералды партияның жетекшісі Франк Гровер христиан мұрасы партиясына өтті, осылайша партия парламентте бір орынға ие болды. Гровер парламентке Альянс тізімі бойынша депутат ретінде сайланған еді. Сонымен қатар, 1999 жылы танымал тележүргізуші Филип Шерри де христиан мұрасы партиясына қосылып, партия тізімінде екінші орынды иеленді.

1999 жылғы сайлау

1999 жылғы жалпы сайлауда Христиандық мұра партиясы дауыстардың 2,4% -ын алды, бұл Парламентке өту үшін қажетті 5% шегінен кем болды, алайда парламенттен тыс ең ірі партия болуына жеткілікті болды.

2002 жылғы сайлау

2002 жылғы сайлауда Christian Heritage үлкен үміттерге толы болды. Олар Австралияның саяси кеңесшісі (қазір Жаңа Оңтүстік Уэльс Ассамблеясының Австралия Либералдық партиясы депутаты) Дэвид Эллиотты, Австралиядағы республикалық идеологияға қарсы күрескен белгілі тұлғаны, науқан жетекшісі етіп тағайындады. Партия стратегиялары Вайрарапа сайлау округіне назар шоғырландыру арқылы CHP-ның парламентке өтуіне және 5% шегінен өтуіне мүмкіндік болатынын күтті. Бірақ нәтиже партия тараптастары үшін көңіл көншітпеді – партияның өзі дауыстардың барлық санының 1,35%-ын ғана алды, ал Вайрарапа округінен кандидат болған вице-президент Мерепека Раукава Таит, Вайрарапа бойынша өткен сайлауда үшінші орынға ие болды. Christian Heritage-тің қолдаушылары 2000 жылы Future New Zealand (Христиан демократтарының жалғасы) және Питер Даннның United New Zealand партиясының бірігуінен құрылған United Future New Zealand саяси партиясына көшті.

2002 жылғы сайлаудың салдары

2002 жылғы сайлаудан кейін партияның орталық басшылығы мен Вайрарапа бөлімшесі арасында елеулі шиеленіс туды. Адамдар екі тараптың да қаржыны тиімсіз басқарғанын айыптап, Раукава Тайт Грэм Капиллдің партияны басқаруын сынады. Капилл өз кезегінде Раукава Тайтті сынап, оның сөздеріне қарсы шықты. Раукава Тайт және бүкіл Вайрарапа сайлау комитеті ақырында отставкаға шықты. 2002 жылғы сайлаудан кейін көп ұзамай Капилл партия басшысы лауазымынан кететінін жариялап, полиция прокуроры болып жұмысқа орналасты. 2003 жылдың тамызында Капиллдің зейнетке шығуы күшіне енген кезде партия оның орнына Эвен Маккуинды тағайындады. Партия сайлауда қатысуын жалғастыруға деген ниетін қайта растады (партиялар тізімінен шығып, лоббилік ұйымға айналудың орнына). 2003 жылы партия "Christian Heritage New Zealand" немесе CHNZ деген атауды қабылдады, ол бұрынғы "Christian Heritage Party" немесе CHP атауын алмастырды. 2004 жылдың қараша айында Грэм Капилл партияның бағыты бойынша туындаған пікір келіспеушіліктерді себеп етіп, партиядан кетті, мысалы, өлім жазасын жою туралы мәселе.

Грэхам Капилл жыныстық аңызы

2005 жылдың наурыз айында газеттер «жаңазеландиялық танымал тұлғаны» сот үйінің сыртында, Кентербери жоғарғы сотында, жыныстық қылмысқа қатысты қорғаныс кезінде «ұрып, жерге құлатқандарын» жазды. Сот шешімімен газеттер бұл адамның атын жариялай алмады. 2005 жылдың 1 сәуірінде сот атын ашуға рұқсат берді, содан кейін баспасөз бұл адамның Грэм Капилл екенін хабарлады. Капилл 2001 және 2002 жылдары сегіз жасар қызға төрт рет ұятсыз шабуыл жасағанын мойындады, ол сол кезде «Христиан мұрасы» партиясын басқарған. Одан кейін 12 жасқа дейінгі қыздарға зорлық жасау және ұятсыз шабуыл жасау (1990 жылдары жасалған) бойынша тағы да айыптаулар қойылды. Капилл өзінің саяси карьерасы бойы «сексуалдық бұрмалауды» қатаң айыптап келгендіктен, бұл айыптаулар Капиллге де, оның әрекетін тез айыптаған «Христиан мұрасы» партиясына да күшті әсер етті. Газеттер Капиллды «сексуалдық қаскөй» деп сипаттады. Сотқа дейін Капилл жақтастарына электрондық хат жіберіп, олардан жеңіл жаза беруді тіледі және жас қыздың бірімен болған қатынасты «өзара келісіммен» болған деп мәлімдеді.

2005 жылғы сайлау және оның салдары

2005 жылғы жалпы сайлауда Christian Heritage партиясының қолдауы одан әрі төмендеді. Партия бар болғаны жеті үміткерді тікелей ұсынды және алынған дауыс саны 2821 ғана болды (2 миллионнан астам дауыс тіркелгенімен), бұл жалпы дауыс берушілердің 0,2 пайызын құрады. Оның қолдауының көп бөлігі National, United Future және жаңа құрылған Destiny New Zealand партияларына ауысқан сияқты. Destiny партиясына қолдаудың азаюы күтпеген нәрсе болды, себебі Destiny партиясының негізі Петікосттік діни ұйым – Destiny Church-те жатыр, ал Маккуиннің өзінің Петікосттік байланыстары бар еді. Консервативті христиандық көзқарастарға негізделген Maxim институты ұйымдастырған "Жаңа Зеландия 2005: Дауыс беру" атты науқан, 2005 жылғы жалпы сайлауда партияның көңіл көншітпейтін нәтижелеріне ықпал еткен болуы мүмкін. Maxim институты бұл науқанды сайлаушыларды хабардар ету мақсатында жүргізілгенін мәлімдеді. Алайда, кейбір сарапшылар бұл науқанды христиан сайлаушыларын Жаңа Зеландияның Christian Heritage партиясына дауыс бермеуге итермелеу үшін жасалған сәтті әрекет деп бағалады. Сайлаудан кейін бұрынғы CHNZ саясаты директоры Марк Мунрое, Капиллді қорғап, оның жасаған педофилиялық қылмыстары "Құдай сөзіндегі зорлау анықтамасына" сәйкес келмейтінін жеке электрондық хат арқылы жазғандықтан, дау туды. Эвен Маккуин мен CHNZ Басқармасы Мунроеден отставкаға кетуін талап етті, ол да ақыры отставка берді. CHNZ партиясы 2006 жылдың мамыр айында Парламенттің Сайлау заңдары жөніндегі комитетіне ұсынған материалдарын толық баяндады. Партия, сайлау округінде өкілдігі жоқ партиялар тізімі бойынша өту үшін ММП-ның 5% шегін төмендетуге және ММП-ның бір орын/тізімдік өкілдік ережесін жоюға шақырды, бұл ереже сайлау округінде өкілдігі бар партияларға 5% шегін өтемей-ақ парламенттік өкілдік алуға мүмкіндік береді. ММП жүйесін қайта қарау нәтижесінде 5% шегін 4%-ға дейін төмендету және бір орын/тізімдік өкілдік ережесін жою парламентке ұсынылды, бірақ қазіргі күнге дейін ұсынылған өзгерістер қабылдаған жоқ.

Партияның таралуы және мұрасы

2006 жылдың 3 қазанында партия мүшелерінің 97%-ы қолдаған пошта арқылы өткен дауыс беру нәтижесінде партия жабылатыны жарияланды. Партия жетекшісі Эвен Маккуин партияны жабу арқылы жаңа христиандық партия құрылуына жағдай жасалатынын айтты. Ол партияның тарауына Капиллдің айыпталуын және оның беделінің түсуін себеп деп атады. Партияның ең маңызды жетістігі – партия қолдаған, Жаңа Зеландияның аралас пропорционалды сайлау жүйесін қабылдауы болып табылады. Бұдан өзге, партия Жаңа Зеландиядағы басқа да діни және консервативті саяси партиялардың, мысалы Христиан-демократтар партиясының құрылуына түрткі болды. Партия таратылғанына қарамастан, 2013 жылдың сәуіріне дейін қоғамдық пікір сауалнамаларында мерзімік түріде кездесіп отырды.

Сайлау нәтижесі

Сайлау Партия Партияға берілген дауыс саны Партияға берілген дауыс пайызы Жеңіп алынған орын саны Үкімет/оппозиция? 1990 Христиан мұрасы 9,591 0.53 Парламентте жоқ 1993 Христиан мұрасы 38,749 2.02 1996 жылдан бастап аралас мүше пропорционалды (MMP) сайлау жүйесі қолданылады 1996 Христиан коалициясы 89,716 4.33 Парламентте жоқ 1999 Христиан мұрасы 49,154 2.38 Парламентте жоқ 2002 Христиан мұрасы 27,492 1.35 2005 Христиан мұрасы 2,821 0.12