Кіріспе

Гринвичтегі ғимарат, Лондон, Ұлыбритания
Гринвичтегі ғимарат, Ұлыбритания

Корольдік үй – 1616 және 1635 жылдар аралығында салынған бұрынғы патшалық резиденция. Ол қазір бұрынғы Гринвич сарайының орнында, Лондон қаласынан бірнеше шақырым төмен, Теміз өзені бойында және қазір Гринвичтің Лондон ауданында орналасқан. Бүгінде ол Ескі Корольдік теңіз колледжінің орталық бөлігін құрайды, Теміз өзеніне қарай сәнді көрініс ашылады. Корольдік үйдің сәулетшісі Иниго Джонсқа 1616 жылы Дания королевасы Анна тапсырыс берді, ал 1635 жылы үйді аяқтауды королева Генриетта Мария тапсырды. Корольдік үй Анна мен Генриеттаның жинаған және тапсырыс берген өнер туындыларын көрсету үшін салынды; оның ішінде Орацио Джентилескидің "Бейбітшілік пен өнердің аллегориясы" атты туындысы бар Ұлы залдың төбесі де бар. Корольдік үй британдық сәулет тарихындағы ең маңызды ғимараттардың бірі болып саналады, себебі ол елде салынған алғашқы саналы түрде классикалық стильдегі ғимарат. Бұл Джонстың 1613–1615 жылдардағы Италиядағы Рим, Ренессанс және Палладиан сәулетімен танысу сапарынан оралғаннан кейінгі алғашқы маңызды тапсырысы болды. Лонглит және Бергли үйі сияқты бұрынғы ағылшын ғимараттары классикалық стильден елеулі шабыт алған, бірақ олардың құрылысы классикалық үлгілерді түсінуге негізделмеген. Осы кезеңде Корольдік үй революциялық болып көрінген. Палладионың математикалық қағидаларынан ауытқуына қарамастан, Джонс Корольдік үйді салу арқылы Палладиандық стильді Ұлыбританияға енгізгені үшін мақталады. Джонстың Корольдік үйдің ерекше архитектурасы Тюльпан баспалдақтарын (өзін-өзі ұстап тұратын күрделі темір баспалдақ) және Ұлы залды (кемелді куб) қамтиды. Корольдік резиденция ретінде қысқа ғана уақыт пайдаланғаннан кейін, Корольдік үй теңізшілерге арналған Корольдік ауруханаға айналдырылды. Бүгінде ғимарат I санаттағы ескерткіш және қорғалатын ескерткіш мәртебесіне ие; бұл мәртебе 35 метрлік (115 фут) Теміз өзеніне бағытталған осьтік көріністі де қамтиды. Қазіргі уақытта үй Ұлттық теңіз мұражайының бөлігі болып табылады және оның теңіз суреттері мен портреттерінен тұратын мол коллекциясының бөлігін көрсетеді.

Ерте тарих

Queen's House Лондондағы Гринвич қаласында орналасқан. Ол Гринвичтің Тюдор сарайына қосымша ретінде салынған, ол Генри VII қайта құрудан бұрын Плаценция сарайы деп белгілі болған; Бұл жергілікті стильдегі, қызыл кірпіштен тұрғызылған, кең жайылған ғимарат еді. Бұл жаңа, ақ боялған үйге қарағанда сыртқы түрі жағынан күрт контраст тудыратын еді. Алғашқы жоспар бойынша, ғимарат сарай паркі арқылы биік қабырғалар арасында өтетін Лондон-Довер жолы үстінен көпірмен жалғастырылатын павильон ретінде салынбақ болған. Үйдің құрылысы 1616 жылы басталды, бірақ Анна ауырып, келесі жылы қайтыс болған соң 1618 жылдың сәуірінде жұмыс тоқтатылды. 1629 жылы король Карл I үйді патшайым Генриетта Марияға сыйға берген кезде құрылыс қайта жаңғыртылды. Үйдің құрылысы 1635 жылы толық аяқталды. Алайда, үйдің бастапқы мақсаты ұзаққа солмады, бар болғаны жеті жылға ғана қолданылды; 1642 жылы Англия азамат соғысы басталды және одан пайда болған сарай мәдениетін жойды. Үйдің ішкі бөлігінің кейбір элементтері, оның ішінде үш төбе және қабырға безендірулері сақталған болса да, ешқайсысы бастапқы күйінде қалған жоқ. Үйді бұзу процесі 1662 жылы басталды, сол кезде шеберлер ниша, термин фигуралары және камин алып тастады. Карл I үшін үйге тапсырыс берілген өнер туындылары қазір басқа жерлерде сақталады; Оларға Орацио Джентилескидің «Бейбітшілік пен өнердің аллегориясы» төбелік панелі (қазір Лондондағы Марлборо үйінде орналасқан), «Мұсаның табылуы» (қазір жеке коллекциядан Ұлттық галереяға, Лондонға уақытша берілген) және «Жүсіп пен Потифардың әйелі» (әлі де Корольдік жинақта) жатады. Корольдің үйі, көбінесе пайдаланылмаса да, сэр Кристофер Реннің Гринвич ауруханасының алыс фокус нүктесі болды, архитектура тарихшыларына логикалық және әсем көрінгенмен, шындығында Мэри II-нің Корольдің үйінен суға ашылатын көрініс бұзылмауы керек деген талабына байланысты болды.

Сәулет

Он жетінші ғасырда Иниго Джонс салған Корольдік үй Англияның алғашқы классикалық ғимараты болып табылады. 1616 жылы Дания королевасы Анна Иниго Джонсқа осы бірегей үйді салуды тапсырды. 1619 жылы қайтыс болған кезде үй аяқталмаған еді. Джонс 1635 жылы королева Генриетта Мария үшін үйді аяқтады. Корольдік үй сол кездегі басқа ағылшын ғимараттарымен салыстырғанда стилі мен ерекшеліктері жағынан ерекше. Джонс ғимараттың екі жартысын біріктіретін бірінші қабаттағы орталық көпірді жасады. Иниго Джонсқа итальяндық Ренессанс архитектурасы және Андреа Палладио жасаған Палладиан стилі зор әсер етті. Джонс тапсырмаға үйлесімділік, егжей-тегжейлілік және пропорция сипаттамаларын қолданды. Ол кездегі сарай сияқты дәстүрлі, қызыл кірпіштен салынған Тюдор стиліне қарағанда, үй ақ түсті және әдемі пропорцияларымен танымал. Джонс өзінің "Римдік эскиз кітабында" көрсетілген бұйрықтары арқылы сол кездегі саяси ахуалды көрсетуге тырысты. Корольдік үйдің алғашқы жобаларында Джонс сол кезде сарай архитектурасы ретінде қолданылған және "еркектік және әсері жоқ" деп есептелген Коринф ордерін қоғамдық кеңістіктерде сынап көрді. Данияның Аннасының тапсырысы бойынша екі дайын сызба сақталған. Бірінші жоспарда сыртқы жағында алты пилястрасы бар көмкерілген шаршы залға іргелес дөңгелек баспалдақпен төртбұрышты вилла бейнеленген. Екінші жоспар H әрпіндей пішінделген ғимараттан тұрады, онда бағаналы бөлімі мен балконы бар, бұл Корольдік үйдің екі фасадына сәйкес келеді. Джонс Корольдік үйдің қалған бөлігіне шабыттанғандай, Палладио жасаған пропорция ережелерін қолданды. 1619 жылы қайтыс болғанға дейін Корольдік үй аяқталмаса да, Анна Гринвич сарайын жеке галерея ретінде пайдалана алды. Джеймс I және Анна жеке галереяларға ие болды және оларды ұқсас стильде безендірді. Джемма Филд бұл кеңістіктерді саяси маңызы бар орын деп сипаттайды: "Барлық заттар мен жиһаздар Стюарттардың байлығының, танымалдығының және құрметінің белгісі ретінде бағаланды". Данияның Аннасының жобасына Даниядағы бақша ғимараттары мен аң аулау үйлері туралы білімі әсер еткен болуы мүмкін, ал оның інісі IV Кристиан Гринвичке тоғыз айға екі даниялық тас шеберін жіберді.

Королева Генриетта Мария

Генриетта Мария, Анна мен Джеймстің ұлы Карл I-нің әйелі, 1629 жылы Гринвич паркіне иелік құқығын алды. Ол Иниго Джонсқа шамамен 1629-1638 жылдар аралығында Королева үйін аяқтауды тапсырды.

Бейбітшілік пен өнердің аллегориясы (Орацио Джентилескидің төбесінде)

Карлос I сарайының сүйікті суретшісі Орацио Джентилескиге королева Генриетта Мария өзінің "Рахат үйін" безендіруді тапсырды. 1639 жылы Джентилески қайтыс болған кезде, Королева үйінде Джентилескидің Англияда салған туындыларының жартысы болды, оның ішінде 1635-1638 жылдар аралығындағы Ұлы залдың төбесі де бар. Бұл залдың орталық жұмысы – Бейбітшілік пен өнердің аллегориясы, сегіз басқа кенеппен оралып тұрған орталық тондо. Төбе король Карл I билігінің және оның бейбітшілік пен еркін өнерді қолдауын көрнекті түрде бейнелейді. Джентилески Генриетта Марияның талғамын және демеушілігін төбедегі әйелдер бейнесі арқылы көрсетеді, жиырма алты фигураның бар болғаны біреуі ғана ер адам. Олар Марлборо Хауста, Сент-Джеймсте орнатылды және оларды бүгін де көруге болады. Суретшілер сызбаны төбеге түсіру үшін, оның контурын белгілеу үшін және содан кейін алтын жапырақпен жабу үшін бірнеше тіреулермен бекітілген жазық төсектерді пайдаланды. Королева үйінің орналасуы және королева Мария II өзенге көрініс сақталуын қалауына байланысты, Реннің ауруханасының сәулеттік дизайны үйдің енімен (115 фут) бөлінген екі жұп үйлерден тұрды. Реннің Темзаға көріністі кесетін алғашқы жоспары тарихқа "Кристофер Реннің қателігі" ретінде енді. Гринвичтегі бұл тұтас ансамбль Темзадан Гринвич паркіне дейін созылатын сәулеттік көрініс құрайды және 1997 жылы ЮНЕСКО-ның "Теңіз Гринвиші" ескертілісін Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізуіне себеп болған маңызды ерекшеліктердің бірі болып табылады.

19 ғасырдағы қосымшалар

1806 жылдан бастап үй теңізшілер ұлдарына арналған Корольдік аурухана мектебінің орталығы ретінде қолданылды. Осы мақсатының өзгеруіне байланысты жаңа ғимараттар қажет болды; шығыс және батысқа қанаттар мен екі жақты үйлер қосылып, үйге колоннадалармен біріктірілді (Лондон доктарының сәулетшісі Дэниел Ашер Александр жобалаған). 1933 жылы мектеп Суффолк қаласының Холбрук ауданына көшірілді, ал оның Гринвичтегі ғимараттары, оның ішінде үй де, қайта жаңартылып, қалпына келтірілді. Олар 1934 жылы Парламент актісімен құрылған және 1937 жылы есігін ашқан Ұлттық теңіз мұражайына (NMM) айналды. Гринвич пен Мейз Хилл станциялары арасындағы жер асты туннелінің құрылысы аяқталғаннан кейін, 1870-ші жылдардың соңында үйдің солтүстігіндегі жерлер қайта жаңғыртылды. Бұл туннель Лондон мен Гринвич темір жолының жалғасы болды және 1878 жылы пайдалануға берілді.

Соңғы жылдары

2012 жылы Корольдік үйдің оңтүстігіндегі аумақ Олимпиада ойындарының ат спорты жарыстары үшін стадион ретінде пайдаланылды. Аумақ заманауи пентатлонды өткізуге қолданылды, ал Корольдік үйі әсіресе ойындар үшін VIP орталығы ретінде қызмет етті. Корольдік үйін дайындау жұмыстары ішкі кеңістікті қайта жоспарлауды және қауіпсіздік және камераларды орнату үшін қорғасын шатырды жөндеуді қамтыды. Үй 2015 жылы басталған 14 айлық толық қайта жаңартудан өтті және 2016 жылдың 11 қазанында қайта ашылды. Бұрын үй 1986-1999 жылдар аралығында жаңартылған, онда ғимаратты жаңғыртуға бағытталған заманауи элементтер қосылған. Жаңғырту, әсіресе Тернер сыйлығының иегері Ричард Райт салған бас залдың жаңа төбесіне байланысты дау тудырды. Кейбір топтарда бұл кең талқылауға түсті: 1995 жылғы қарашадағы «Бёрлингтон» журналының редакциондық мақаласында «Корольдік үйі жалған жиһаз бен камин, тозған заманауи гипстен жасалған пішіндер мен ілмелі люстралары бар ойын-сауық паркінің ішкі кеңістігіне айналдырылды» деп айтылған.

Қазіргі қолданылуы

Қазіргі уақытта үйде мұражайдың XVII-XX ғасырлардағы теңіз суреттері мен портреттерінен тұратын мол жинағы қойылған, сондай-ақ түрлі қоғамдық және жеке шаралар өткізіледі. Ол әдетте күн сайын тегін түрде, басқа мұражай галереяларымен және Ұлттық теңіз мұражайының бөлігі болып табылатын Гринвичтегі XVII ғасырлық Корольдік обсерваториямен бірге жұртшылыққа ашық. 2022 жылдың күзінде суретші Тилли Кетлдің 1768 жылғы суреті тұрақты көрмеге қойылды. Суретте Сэр Сэмюэл Корниш, 1-ші барон, Ричард Кемпенфелт және Томас Пэрри HMS Norfolk кемесінде бейнеленген, ал оны Ұлттық теңіз мұражайы Наутикалық зерттеулер қоғамының көмегімен сатып алған.