Еуропа және одан тыс елдердегі орта ғасыр өнері

Кіріспе

Еуропада және одан тыс аймақтардағы Орта ғасыр өнері

Батыс әлемінің орта ғасырлық өнері Еуропадағы 1000 жылдан астам өнерді, сондай-ақ кейбір кезеңдерде Батыс Азия мен Солтүстік Африкадағы өнерді қамтиды. Ол негізгі өнер қозғалыстары мен кезеңдерін, ұлттық және аймақтық өнерді, жанрларды, қайта жандануларды, суретшілердің шеберлігін және суретшілердің өзінің еңбектерін қамтиды. Өнер тарихшылары орта ғасырлық өнерді негізгі кезеңдер мен стильдерге жіктеуге тырысады, көбінесе қиындықтарға тап болады. Көптеген тараптар қабылдаған жіктеуге ерте христиан өнерінің соңғы кезеңдері, көшпенділер кезеңінің өнері, Византия өнері, аралдық өнер, романға дейінгі өнер, романдық өнер және готикалық өнер, сондай-ақ осы негізгі стильдердегі көптеген басқа кезеңдер кіреді. Сонымен қатар, әр аймақта, көбінесе ұлттар мен мәдениеттер қалыптасу процесінде болған кезеңде, англосаксон өнері немесе викинг өнері сияқты өзіндік көркемдік стиль болды. Орта ғасырлық өнер көптеген материалдарда жасалды, мүсін, әсем жазылған қолжазбалар, боялған шыны, металл бұйымдары мен мозаика сияқты көптеген жұмыстар сақталған. Фрескалық қабырға суреттері, қымбат металдардан жасалған бұйымдар немесе маталар, оның ішінде гобелендер сияқты басқа материалдарға қарағанда олардың сақталу деңгейі жоғары. Әсіресе кезеңнің басында металл бұйымдары, азу тісінен жасалған өнер, шыны эмаль және қымбат металдармен кестеленген туындылар сияқты «ерекше өнер» немесе сәндік өнердің жұмыстары суреттерге немесе монументалды мүсіндерге қарағанда жоғары бағаланған. Еуропадағы орта ғасырлық өнер Рим империясының көркемдік мұрасынан және ерте христиан шіркеуінің иконографиялық дәстүрлерінен өркендеді. Бұл көздер Солтүстік Еуропаның күшті «варварлық» көркем мәдениетімен бірігіп, ерекше көркем мұраны құрады. Шындығында, орта ғасырлық өнер тарихын классикалық, ерте христиандық және «варварлық» өнер элементтерінің өзара әрекеттесуінің тарихы ретінде қарастыруға болады. Классицизмнің формальды аспектілерінен басқа, Византия өнерінде осы кезең бойы сақталған заттардың реалистік бейнелеуінің үздіксіз дәстүрі болды, ал Батыста ол үзілістермен пайда болып, Батыс Еуропада дамыған жаңа экспрессионистік мүмкіндіктермен және солтүстік мұрасымен үйлесіп, кейде бәсекелестікке түсті. Бұл кезең классикалық өнердің дағдылары мен құндылықтарын қайта жаңартуға ұмтылыспен аяқталды, ал орта ғасырлардың көркемдік мұрасы бірнеше ғасыр бойы сыни қаралды. 19 ғасырда оған қызығушылық пен түсінік қайта оянғаннан бері ол кейінгі Батыс өнерінің дамуына негіз болған зор жетістіктердің кезеңі ретінде қарастырылуда.

The medieval art of the Western world covers a vast scope of time and place, with over 1000 years of art in Europe, and at certain periods in Western Asia and Northern Africa. It includes major art movements and periods, national and regional art, genres, revivals, the artists' crafts, and the artists themselves. Art historians attempt to classify medieval art into major periods and styles, often with some difficulty. A generally accepted scheme includes the later phases of Early Christian art, Migration Period art, Byzantine art, Insular art, Pre Romanesque, Romanesque art, and Gothic art, as well as many other periods within these central styles. In addition, each region, mostly during the period in the process of becoming nations or cultures, had its own distinct artistic style, such as Anglo Saxon art or Viking art. Medieval art was produced in many media, and works survive in large numbers in sculpture, illuminated manuscripts, stained glass, metalwork and mosaics, all of which have had a higher survival rate than other media such as fresco wall paintings, work in precious metals or textiles, including tapestry. Especially in the early part of the period, works in the so called "minor arts" or decorative arts, such as metalwork, ivory carving, vitreous enamel and embroidery using precious metals, were probably more highly valued than paintings or monumental sculpture. Medieval art in Europe grew out of the artistic heritage of the Roman Empire and the iconographic traditions of the early Christian church. These sources were mixed with the vigorous "barbarian" artistic culture of Northern Europe to produce a remarkable artistic legacy. Indeed, the history of medieval art can be seen as the history of the interplay between the elements of classical, early Christian and "barbarian" art. Apart from the formal aspects of classicism, there was a continuous tradition of realistic depiction of objects that survived in Byzantine art throughout the period, while in the West it appears intermittently, combining and sometimes competing with new expressionist possibilities developed in Western Europe and the Northern legacy of energetic decorative elements. The period ended with the self perceived Renaissance recovery of the skills and values of classical art, and the artistic legacy of the Middle Ages was then disparaged for some centuries. Since a revival of interest and understanding in the 19th century it has been seen as a period of enormous achievement that underlies the development of later Western art.

Шолу

Еуропадағы Орта ғасырлардың алғашқы ғасырлары – шамамен 800 жылға дейін – өркендеудің, тұрақтылықтың және халық санының азаюымен сипатталды, одан кейін 1350 жылға жуық Қара өлімге дейін салыстырмалы түрде тұрақты және жалпы өсім болды. Бұл оқиға Еуропаның халқының кемінде үштен бір бөлігін құрбан болды деп есептеледі. Көптеген аймақтарда халық саны 17 ғасырға дейін бұрынғы деңгейіне жетпеді. Еуропа халқының саны 650 жылы шамамен 18 миллионға төмендеген, 1000 жылы екі есеге өскен және 1340 жылы, Қара өлімге дейін 70 миллионнан асып кеткен. 1450 жылы ол 50 миллионды құрады. Солтүстік Еуропа, әсіресе Ұлыбритания, осы көрсеткіштерге салыстырмалы түрде аз үлес қосты, ал Оңтүстік Еуропа, Францияны қоса алғанда, үлес көбірек болды. Қара өлімнен аман қалғандардың өркендеуі бұл оқиғадан әлдеқайда аз әсер көрді. 11 ғасырға дейін Еуропаның көп бөлігінде ауыл шаруашылығы жұмыс күші жетіспеді, көптеген жерлер игерілмеген күйде қалды, ал Орта ғасырлардың жылы кезеңі 1315 жылға дейін ауыл шаруашылығына пайда келтірді. Орта ғасырлардың аяқталуымен бірінші мыңжылдыққа тән сыртқы шабуылдар мен басып алулар тоқтады. 7-8 ғасырлардағы исламдық жаулап алулар Солтүстік Африканы Батыс әлемінен кенеттен және түпкілікті түрде алып тастады, ал кезеңнің қалған бөлігінде исламдық халықтар біртіндеп Византия империясын басып алды, Орта ғасырлардың соңына дейін, католик Еуропасы оңтүстік-батыстағы Иберия түбегін қайтадан иеленгеннен кейін, оңтүстік-шығыстан мұсылмандық қауіпке тап болды. Орта ғасырдың басындағы маңызды өнер туындылары өте сирек және қымбат заттар болып саналды, олар әдетте әйгілі адамдармен, монастырлармен немесе ірі шіркеулермен байланысты болды, ал діни болған жағдайда, көбінесе монахтар жасаған. Орта ғасырдың соңына қарай көркемдік қызығушылықты тудыратын туындыларды шағын ауылдарда және қалалардағы буржуазиялық үйлерде табуға болады, ал олардың өндірісі көптеген жерлерде маңызды жергілікті өнеркәсіпке айналды, дін қызметкерлері енді ерекшелік құрады. Алайда, Сент-Бенедикт ережесі монастырлардың өнер туындыларын сатуға рұқсат берді және кезең бойы монахтар коммерциялық мақсатта, тіпті зайырлы туындыларды да жасауы мүмкін екендігі және монастырлар қажет болған жағдайда жалдамалы мамандарды тартатыны анық болды. Сақталған туындылардың әсерінен ортағасырлық өнердің барлығы дерлік діни сипатта болған деген ой тууы мүмкін. Бұл жағдайдан мүлдем алыс; шіркеу Орта ғасырларда өте байып, кейде өнерге жомарт түрде жұмсағанмен, сонымен қатар, тозу, жоғалу және жойылған деңгейі әлдеқайда жоғары болған көптеген зайырлы өнерлер де болды. Орта ғасырлардағы өнер көбінесе ескі туындыларды олардың қасиеттіліктеріне немесе негізін қалаушы тұлғалармен байланысына қарағанда, көркемдік құндылығы үшін сақтау тұжырымдамасын жоққа шығарды, ал Ренессанс және Барокко кезеңдері ортағасырлық өнерді кемсітуге бейім болды. Ерте Орта ғасырдың көптеген сәнді жарықтандырылған қолжазбаларында асыл металл, пил сүйегі және зергерлік бұйымдардан жасалған байлықпен байланған кітап мұқабалары болды; қайта байланған беттер мен мұқабалар үшін пил сүйегінен жасалған рельефтер толық мұқабаларға қарағанда әлдеқайда көп санда сақталған, олардың көпшілігі құнды материалдары үшін белгілі бір уақытта алынып тасталған. Көптеген шіркеулер қайтадан салынды, көбінесе бірнеше рет, бірақ ортағасырлық сарайлар мен үлкен үйлер әлдеқайда көп мөлшерде жоғалды, бұл олардың жабдықтары мен безендіруіне де қатысты. Англияда шіркеулер 7 ғасырдан бері әр ғасырдан аман қалған, ал кейінгілер үшін едәуір көп – жалғыз Норвич қаласында ортағасырлық 40 шіркеу бар, бірақ ондаған патша сарайларының ешқайсысы 11 ғасырдан бұрын сақталмаған, ал қалған кезеңнен қалғандар аз. Еуропаның көп бөлігінде жағдай ұқсас, бірақ Авиньондағы 14 ғасырлық Пап сарайы негізінен сақталған. Жеке жұмыстардың күні мен шығу тегі туралы ең ұзақ уақытқа созылған ғылыми даулардың көбі зайырлы бұйымдарға қатысты, өйткені олар өте сирек кездеседі. Англо-саксондық Фуллер брошасын Британдық музей жалған деп қабылдамады, ал шағын еркін тұрмыстық қола мүсіндер өте сирек кездеседі, сондықтан екі ең жақсы мысалдың күні, шығу тегі және тіпті дәлдігі ондаған жылдар бойы айтылып келеді. Бағалы материалдарды қолдану ортағасырлық өнерде тұрақты болып табылады; кезеңнің соңына дейін, тіпті егер олар өз міндеттерін орындайтын монахтар болмаса да, суретшілерге ақы төлеуге қарағанда, оларды сатып алуға көбірек ақша жұмсалды. Алтын шіркеулер мен сарайлар үшін, жеке зергерлік бұйымдар мен киімдердің безендірулері үшін, сондай-ақ мозаикалар үшін шыны мозаикалардың арт жағына жабыстырылған қатты фон ретінде немесе қолжазбалар мен панельдік суреттердегі миниатюраларға алтын жапырақ түрінде қолданылды. Көптеген асыл металдардан жасалған заттар олардың металл құндылығы болашақта жүзеге асырылатынын ескере отырып жасалды, тек кезеңнің соңына жақын ғана ақшаны жылжымайтын мүлікке инвестициялаудан басқа, үлкен тәуекелсіз немесе өсімділікке берілмейінше инвестициялауға болады. Көбінесе Ауғанстаннан ғана алуға болатын ұнтақталған лазуриттен жасалған, тіпті қымбат пигмент ультрамарин готикалық кезеңде кеңінен қолданылды, көбінесе Әмір Марияның дәстүрлі көк мантиясын бояу үшін, аспан үшін емес. Пил сүйегі, көбінесе боялған, кезеңнің соңына дейін маңызды материал болды, сәнді өнердің зайырлы туындыларға қарай ығысуын көрсетеді; кезеңнің басында көптеген қолданыстар консулдық диптихтерден кітап мұқабалары, реликвиялар және скипетрлер сияқты діни заттарға ауысты, бірақ готикалық кезеңде айналардың қораптары, сандықтар және әшекейленген тарақтар байлар арасында кең таралды. Жұқа пил сүйегінен жасалған рельефті панельдерді басқа жұмыстар үшін қайта өңдеуге сирек болғандықтан, сақталғандардың саны салыстырмалы түрде жоғары – осылай қолжазба беттеріне де қатысты, бірақ олар көбінесе сырып тастау арқылы қайта өңделді, осылайша палимпсестке айналды. Тіпті осы қарапайым материалдар да қымбат болды: Англо-саксондық Монвеамут-Жарро аббаттығы 692 жылы Библияның үш данасын жасауды жоспарлағанда – олардың бірі Codex Amiatinus ретінде сақталған – алғашқы қадам 1600 бұзаудың терісін алу үшін мал өсіруді жоспарлау болды. Қағаз кезеңнің соңғы ғасырларында қол жетімді болды, бірақ бүгінгі стандарттармен де өте қымбат болды; қасиетті орындардағы қарапайым паломниктерге сатылатын ксилографиялар спичка қорабының мөлшерінен де кішкентай болды. Қазіргі дендрохронология 15 ғасырдың Бас Нидерланд суретінде қолданылған еменнің көп бөлігі Польшадағы Висла бассейнінде кесілгенін көрсетті, одан ол өзен арқылы және Балтық және Солтүстік теңіздер арқылы Фландрия порттарына тасымалданды, содан кейін бірнеше жыл бойы кептірілді. Орта ғасырлардағы өнер – кең тақырып және өнер тарихшылары оны дәстүрлі түрде бірнеше ірі масштабты кезеңдерге, стильдерге немесе кезеңдерге бөледі. Орта ғасырлардың кезеңі ешқандай нақты датада немесе барлық аймақтарда бір уақытта әдемі түрде басталып немесе аяқталмайды, сонымен қатар кезең ішіндегі өнердің негізгі кезеңдеріне де қатысты. Негізгі кезеңдер төмендегі бөлімдерде қарастырылады.

The first several centuries of the Middle Ages in Europe — up to about 800 AD saw a decrease in prosperity, stability, and population, followed by a fairly steady and general increase until the massive setback of the Black Death around 1350, which is estimated to have killed at least a third of the overall population in Europe, with generally higher rates in the south and lower in the north. Many regions did not regain their former population levels until the 17th century. The population of Europe is estimated to have reached a low point of about 18 million in 650, to have doubled around the year 1000, and to have reached over 70 million by 1340, just before the Black Death. In 1450 it was still only 50 million. To these figures, Northern Europe, especially Britain, contributed a lower proportion than today, and Southern Europe, including France, a higher one. The increase in prosperity, for those who survived, was much less affected by the Black Death. Until about the 11th century most of Europe was short of agricultural labour, with large amounts of unused land, and the Medieval Warm Period benefited agriculture until about 1315. The medieval period eventually saw the falling away of the invasions and incursions from outside the area that characterised the first millennium. The Islamic conquests of the 7th and 8th centuries suddenly and permanently removed all of North Africa from the Western world, and over the rest of the period Islamic peoples gradually took over the Byzantine Empire, until the end of the Middle Ages when Catholic Europe, having regained the Iberian peninsula in the southwest, was once again under Muslim threat from the southeast. At the start of the medieval period most significant works of art were very rare and costly objects associated with secular elites, monasteries or major churches and, if religious, largely produced by monks. By the end of the Middle Ages works of considerable artistic interest could be found in small villages and significant numbers of bourgeois homes in towns, and their production was in many places an important local industry, with artists from the clergy now the exception. However the Rule of St Benedict permitted the sale of works of art by monasteries, and it is clear that throughout the period monks might produce art, including secular works, commercially for a lay market, and monasteries would equally hire lay specialists where necessary. The impression may be left by the surviving works that almost all medieval art was religious. This is far from the case; though the church became very wealthy over the Middle Ages and was prepared at times to spend lavishly on art, there was also much secular art of equivalent quality which has suffered from a far higher rate of wear and tear, loss and destruction. The Middle Ages generally lacked the concept of preserving older works for their artistic merit, as opposed to their association with a saint or founder figure, and the following periods of the Renaissance and Baroque tended to disparage medieval art. Most luxury illuminated manuscripts of the Early Middle Ages had lavish treasure binding book covers in precious metal, ivory and jewels; the re bound pages and ivory reliefs for the covers have survived in far greater numbers than complete covers, which have mostly been stripped off for their valuable materials at some point. Most churches have been rebuilt, often several times, but medieval palaces and large houses have been lost at a far greater rate, which is also true of their fittings and decoration. In England, churches survive largely intact from every century since the 7th, and in considerable numbers for the later ones—the city of Norwich alone has 40 medieval churches—but of the dozens of royal palaces none survive from earlier than the 11th century, and only a handful of remnants from the rest of the period. The situation is similar in most of Europe, though the 14th century Palais des Papes in Avignon survives largely intact. Many of the longest running scholarly disputes over the date and origin of individual works relate to secular pieces, because they are so much rarer the Anglo Saxon Fuller Brooch was refused by the British Museum as an implausible fake, and small free standing secular bronze sculptures are so rare that the date, origin and even authenticity of both of the two best examples has been argued over for decades. The use of valuable materials is a constant in medieval art; until the end of the period, far more was typically spent on buying them than on paying the artists, even if these were not monks performing their duties. Gold was used for objects for churches and palaces, personal jewellery and the fittings of clothes, and—fixed to the back of glass tesserae—as a solid background for mosaics, or applied as gold leaf to miniatures in manuscripts and panel paintings. Many objects using precious metals were made in the knowledge that their bullion value might be realised at a future point—only near the end of the period could money be invested other than in real estate, except at great risk or by committing usury. The even more expensive pigment ultramarine, made from ground lapis lazuli obtainable only from Afghanistan, was used lavishly in the Gothic period, more often for the traditional blue outer mantle of the Virgin Mary than for skies. Ivory, often painted, was an important material until the very end of the period, well illustrating the shift in luxury art to secular works; at the beginning of the period most uses were shifting from consular diptychs to religious objects such as book covers, reliquaries and croziers, but in the Gothic period secular mirror cases, caskets and decorated combs become common among the well off. As thin ivory panels carved in relief could rarely be recycled for another work, the number of survivals is relatively high—the same is true of manuscript pages, although these were often re cycled by scraping, whereupon they become palimpsests. Even these basic materials were costly: when the Anglo Saxon Monkwearmouth Jarrow Abbey planned to create three copies of the bible in 692—of which one survives as the Codex Amiatinus—the first step necessary was to plan to breed the cattle to supply the 1,600 calves to give the skin for the vellum required. Paper became available in the last centuries of the period, but was also extremely expensive by today's standards; woodcuts sold to ordinary pilgrims at shrines were often matchbook size or smaller. Modern dendrochronology has revealed that most of the oak for panels used in Early Netherlandish painting of the 15th century was felled in the Vistula basin in Poland, from where it was shipped down the river and across the Baltic and North Seas to Flemish ports, before being seasoned for several years. Art in the Middle Ages is a broad subject and art historians traditionally divide it in several large scale phases, styles or periods. The period of the Middle Ages neither begins nor ends neatly at any particular date, nor at the same time in all regions, and the same is true for the major phases of art within the period. The major phases are covered in the following sections.

Византия өнері

Византия өнері – Рим империясының шығыс және батыс бөліктерге бөлінуінен кейін құрылған, грек тілінде сөйлейтін Византия империясының өнері, кейде Византия билігінде болған Италияның аймақтарын да қамтиды. Бұл өнер 500 жыл шамасындағы Көп Ежелгі дәуірден пайда болды және тез арада Католик Еуропасынан ерекшеленетін, бірақ оған зор ықпал еткен өзіндік дәстүр қалыптастырды. Ерте орта ғасырлардағы ең жақсы Византия өнері, көбінесе ірі императорлық шеберханалардан шыққан туындылар, еуропалық тапсырыс берушілердің еліктеуге тырысқан күрделілігі мен шеберлігінің үлгісі болды. 730-843 жылдардағы Византия иконоборлық кезеңінде иконалардың (әдетте ағашқа салынған қасиетті бейнелер) көп бөлігі жойылды, сондықтан бүгінде қалғандары өте аз, кез келген жаңа жаңалық жаңа түсініктер береді, ал қалған туындылардың көпшілігі Италияда (Рим, Равенна және т.б.) немесе Мысырдағы Әйя Екатерина монастырында сақталған. Византия өнері діни және мәдени себептерге байланысты өте консервативті болды, бірақ грек реализмінің үнемі дамып келе жатқан дәстүрін сақтап, күшті антиреалистік және иератикалық ұмтылыстармен күресті. 843 жылдан 1453 жылға дейін икона жасау қайта жанданғаннан бастап Византия өнер дәстүрі империяның баяу құлдырауына қарамастан немесе оның салдарынан салыстырмалы түрде аз өзгерістермен жалғасты. 10 ғасылдың сарай өнерінде классикалық стильдің қайта жаңғыруы байқалды, мысалы, Париж псалтыры. Кезең бойы қолжазбаларды безендіруде параллель стильдер кездеседі, көбінесе бір суретшінің жұмысы, рамкаланған миниатюралардағы қасиетті бейнелер және мәтіннің шетіндегі реалистік стильдегі шағын көріністер немесе бейнелер. Фигуралы монументальді мүсін Византия өнерінде сирек кездесетін нәрсе болды, ерекше жағдайлар туралы мәлімет жоқ. Бірақ піл сүйегінен жасалған шағын рельефтер, олардың көпшілігі бейнелі стильде жасалған (Харбавилл триптихы Париж псалтырымен шамалас кезеңде жасалған, бірақ стиль жөнінен өте ерекше), ыдыстар мен басқа металл бұйымдарын безендіруде кең таралған. Византия империясы орта ғасыр өнерінің ең жақсы туындыларын материалдың сапасы және шеберлігі тұрғысынан жасады, сарай өндірісі Константинопольде шоғырланды, бірақ кейбір өнер тарихшылары әлі де жиі айтылатын, ең жақсы сапалы туындылардың барлығы астанада жасалғаны туралы пікірге күмәнмен қарайды. Византия өнерінің ең үлкен жетістігі – күмбезді шіркеулердің ішіндегі монументальді фрескалар мен мозаикалар, олардың көпшілігі табиғи апаттар мен шіркеулердің мешіттерге айналуы салдарынан сақталмаған. Византия өнері Батыс Еуропа өнеріне үздіксіз әсер етті, ал Византия сарайы мен монастырларының сән-салтанаты, тіпті империяның соңында да, Батыс билеушілері мен дін және әлеуметтік тапсырыс берушілер үшін үлгі болды. Мысалы, Византия жібек маталары, көбінесе жануарлар мен адамдардың суреттерімен тоқылған немесе кестеленген, ал бұрынғылары көбінесе шығыстан келген дәстүрлерді бейнелейтін, империяның соңына дейін христиан әлемінде теңдесі жоқ болды. Бұл туындылар, бірақ толыққанды емес, Константинопольдегі императорлық шеберханаларда жасалды, олардың жұмысы туралы біз көп нәрсе білмейміз, басқа өнер салалары үшін де ұқсас шеберханалар болған деген болжамдар жиі айтылады, бірақ оны растайтын дәлелдер өте аз. Мозаикадағы, иконалардағы және қолжазбалардағы алтын түсті стиль готика дәуірінде бүкіл Еуропаға тарады. Басқа да декоративтік өнер салалары аз дамыған, Византия керамикасы ежелгі грек мұрасы мен Осман дәуіріндегі Изник тауарлары және басқа да қыш бұйымдарына қарамастан, тартымды халық өнерінің деңгейінен жоғары көтерілмейді. Армения, Сирия, Грузия және басқа жерлердегі жергілікті дәстүрлер көбінесе аз күрделі болды, бірақ Константинополь өнерінен көбірек күшті болды, кейде, әсіресе сәулет өнерінде, тіпті Батыс Еуропаға әсер еткен сияқты. Мысалы, шіркеулердің сыртындағы бейнелі монументальді мүсіндер Батыста одан бірнеше ғасыр бұрын пайда болды.

Byzantine art is the art of the Greek speaking Byzantine Empire formed after the division of the Roman Empire between Eastern and Western halves, and sometimes of parts of Italy under Byzantine rule. It emerges from Late Antiquity in about 500 CE and soon formed a tradition distinct from that of Catholic Europe but with great influence over it. In the early medieval period the best Byzantine art, often from the large Imperial workshops, represented an ideal of sophistication and technique which European patrons tried to emulate. During the period of Byzantine iconoclasm in 730 843 the vast majority of icons (sacred images usually painted on wood) were destroyed; so little remains that today any discovery sheds new understanding, and most remaining works are in Italy (Rome and Ravenna etc. ), or Egypt at Saint Catherine's Monastery. Byzantine art was extremely conservative, for religious and cultural reasons, but retained a continuous tradition of Greek realism, which contended with a strong anti realist and hieratic impulse. After the resumption of icon production in 843 until 1453 the Byzantine art tradition continued with relatively few changes, despite, or because of, the slow decline of the Empire. There was a notable revival of classical style in works of 10th century court art like the Paris Psalter, and throughout the period manuscript illumination shows parallel styles, often used by the same artist, for iconic figures in framed miniatures and more informal small scenes or figures added unframed in the margins of the text in a much more realist style. Monumental sculpture with figures remained a taboo in Byzantine art; hardly any exceptions are known. But small ivory reliefs, almost all in the iconic mode (the Harbaville Triptych is of similar date to the Paris Psalter, but very different in style), were a speciality, as was relief decoration on bowls and other metal objects. The Byzantine Empire produced much of the finest art of the Middle Ages in terms of quality of material and workmanship, with court production centred on Constantinople, although some art historians have questioned the assumption, still commonly made, that all work of the best quality with no indication as to origin was produced in the capital. Byzantine art's crowning achievement were the monumental frescos and mosaics inside domed churches, most of which have not survived due to natural disasters and the appropriation of churches to mosques. Byzantine art exercised a continuous trickle of influence on Western European art, and the splendours of the Byzantine court and monasteries, even at the end of the Empire, provided a model for Western rulers and secular and clerical patrons. For example, Byzantine silk textiles, often woven or embroidered with designs of both animal and human figures, the former often reflecting traditions originating much further east, were unexcelled in the Christian world until almost the end of the Empire. These were produced, but probably not entirely so, in Imperial workshops in Constantinople, about whose operations we know next to nothing—similar workshops are often conjectured for other arts, with even less evidence. The gold ground style in mosaics, icons and manuscript miniatures was common across Europe by the Gothic period. Some other decorative arts were less developed; Byzantine ceramics rarely rise above the level of attractive folk art, despite the Ancient Greek heritage and the impressive future in the Ottoman period of İznik wares and other types of pottery. Other local traditions in Armenia, Syria, Georgia and elsewhere showed generally less sophistication, but often more vigour than the art of Constantinople, and sometimes, especially in architecture, seem to have had influence even in Western Europe. For example, figurative monumental sculpture on the outside of churches appears here some centuries before it is seen in the West.

Африканың ортағасырлық өнері

Орта ғасыр өнерін зерттеуде Африка құрлығының туындылары көбінесе ескерілмей қалады. Олардың ішінде Мысыр, Нубия және Эфиопия өнерлері бар. Африка шіркеулері Халкидон кеңесін қабылдамай, Шығыс православие шіркеулеріне біріккеннен кейін, олардың өнері Византиямен байланысты болғанымен, одан ерекше жаңа бағыттарда дамыды. Копт өнері жергілікті мысырлық көзқарастар негізінде пайда болды, реалистік емес стильде, көбінесе үлкен көзді тұлғалар боялмаған фонда бейнеленген. Копт әшекейлеуінде күрделі геометриялық өрнектер қолданылды, кейіннен ислам өнерінде де осы өрнектер пайда болды. Мысырлық зираттардың өте жақсы сақталғандығының арқасында, Мысырдағы қарапайым халықтың қолданған маталары туралы басқа жерлерге қарағанда көбірек мәліметке иеміз. Бұл маталар көбінесе бейнелі және өрнектік суреттермен әсем безендірілген. Эфиопия өнері Аксум империясының маңызды бөлігі болды, оның маңызды мысалы – Гарима Ілванжілі, әлемдегі ең ерте суреттелген Киелі кітап қолжазбаларының бірі. Әсіресе, Құдай ана туралы шығармалар суреттелген, мысалы, 1300 жылдардың соңында жасалған EMML 9002 атты патшалық қолжазбада көрсетілген. Осы Құдай ананың кейбір суреттерін Принстонның Эфиопия, Эритрея және Мысыр Құдай ананың ғажайыптары жобасынан көруге болады.

Христиандыққа айналу кезеңіндегі көші-қон

Көші-қон кезеңінің өнері – бұл шамамен 300-700 жылдар аралығында Рим империясының бұрынғы аумағында көшіп-қонып, сосын қоныстанған "жабайы" герман және Шығыс Еуропа халықтарының өнері. Бұл жалпы терминге ерте англосаксон өнері, визигот өнері, викинг өнері және меровинг өнері сияқты түрлі этникалық немесе аймақтық стильдер кіреді. Олардың барлығы классикалық өнерден алынған геометриялық мотивтермен қатар, жануарлар стилін пайдаланды. Осы кезеңде жануарлар стилі бұрынғы скиф өнерінен немесе Ла Тене стилінен гөрі әлдеқайда абстрактілі формаға жетті. Көптеген өнер туындылары кішкентай және көшіруге ыңғайлы болды, ал сақталғандарының көпшілігі – зергерлік және металл бұйымдары. Олар геометриялық немесе схемалық суреттерде бейнеленген, әдемі ойластырылып жасалған, адам бейнелері азырақ және реализмге ұмтылмаған. Саттон-Худан табылған ерте англосаксон қабірлерінің заттары осы өнердің ең жақсы мысалдарының бірі. "Жабайы" халықтар христиан дініне өткен кезде, бұл ықпалдар классикалықтан кейінгі Жерорта теңізі христиандық өнер дәстүрімен қатар келіп, жарықтандырылған қолжазбалар және рим провинциялық монеталары мен Византия үлгілерін еліктеуге тырысқан монеталар сияқты жаңа формалардың пайда болуына әкелді. Мысалы, "сцеат" сияқты ерте монеталардың дизайндағылары профильде бас бейнелеуде тәжірибесі жоқ екенін көрсетеді және олар осы мәселені әртүрлі жолдармен шешуге тырысқан. Ал үлкен шығармаларға келетін болсақ, англосаксон ағаштан жасалған пұтқа табынушылық мүсіндері туралы мәліметтер бар, олардың барлығы қазір жоғалып кеткен. Сондай-ақ, викинг өнерінде христиан дініне өткеннен кейін де рундық тастарды ойып жасау дәстүрі сақталған. Шотландияның кельт пиктілері де христиан дініне өткенге дейін және кейін тастарды ойып жасады, ал ерекше англосаксон және ирландтық дәстүрдегі үлкен сыртқы ойып жасалған кресттер бұрынғы пұтқа табынушылық туындыларын бейнелейтін болса керек. Скандинавия мен Британ аралдарындағы кейінгі ғасырлардағы викинг өнерінде пұтқа табынушылық және христиандық негіздері бар, және бұл кең стильдер тобының соңғы гүлденуінің бірі болды.

Ислам өнерінің ықпалы

Орта ғасырлардағы ислам өнері осы мақаланың шеңберіне кірмейді, бірақ ол еуропалық элиталар тарапынан кеңінен импортталды және оған үлкен қызығушылық танылды, сондықтан оның ықпалын атап өту қажет. Ислам өнері каллиграфия, суреттелген қолжазбалар, тоқыма, керамика, металл өңдеу және шыны сияқты алуан түрлі өнер салаларын қамтиды және Жакын Шығыстағы мұсылман елдерінің, исламдық Испания мен Солтүстік Африканың өнерін білдіреді, бірақ мұнда әрқашан мұсылман суретшілері мен шеберлері болғаны жайлы айтуға болмайды. Мысалы, шыны өндірісі кезең бойына еврейлердің мамандығы болып қала берді, ал христиан өнері, мысалы копт Египетінде, әсіресе ерте ғасырларда Еуропамен байланысын сақтап келді. 600-900 жылдар аралығында өнердің қалыптасу кезеңі болды, ал 900 жылдан бастап аймақтық стильдер дами бастады. Ерте ислам өнерінде византиялық және копт дәстүрлерінде тәлім алған мозаика шеберлері мен мүсіншілер жұмыс істеді. Қабырға суреттерінің орнына ислам өнерінде 862 жылдан бастап (қазіргі Тунис мемлекетіндегі Қайрауанның Ұлы мешітінде) боялған плиткалар қолданылды, олар Еуропаға да тарады. Джон Раскиннің айтуынша, Венециядағы Дож сарайында «бірдей пропорцияда үш элемент бар: римдік, ломбардтық және араб. Бұл әлемнің орталық ғимараты. Готикалық сәулет тарихы – солтүстік жұмыстарының оның ықпалымен тазартылуы мен руханилануының тарихы». Ислам билеушілері әртүрлі уақыттарда Оңтүстік Италияның бір бөлігін, қазіргі Испания мен Португалияның көп бөлігін, сондай-ақ Балқан аймағын бақылады, олардың барлығында ірі христиан халқы тұрды. Христиан крестшілері де ислам халқын биледі. Крестшілер өнері көбінесе католик және византиялық стильдердің қосындысы болып табылады, исламдық ықпалы шамалы, бірақ Аль-Андалустағы христиандардың мосараб өнері ислам өнерінен айқын ықпал көрсетеді, бірақ нәтижелер заманауи исламдық туындылардан өзгеше. Исламның ықпалын Батыс ортағасырлық өнерінің бағытында да табуға болады, мысалы Францияның оңтүстігіндегі Мойсак қаласындағы романдық порталда, онда ол есік айнасының шеттері, жоғарыдағы дөңгелек безендірулер сияқты декоративтік элементтерде де, сондай-ақ Мәсіхтің музыканттармен қоршалған патшалық бейнесінде де көрінеді, бұл Батыс аспан көріністерінің кең таралған ерекшелігіне айналды және, мүмкін, ислам патшаларының дивандарындағы бейнелерінен туындады. Каллиграфия, орнамент және сәндік өнер Батысқа қарағанда маңыздырақ болды. Испанияның испано-мавр қыш ыдыстары алғаш рет Аль-Андалуста өндірілді, бірақ мұсылман қыш шеберлері христиандық Валенсия аймағына көшіп, Еуропаның христиан элитасына экспортталған жұмыстар жасады. Исламдық сән-салтанат тауарларының басқа түрлері, әсіресе жібек маталар мен кілемдер, көбінесе байырақ Шығыс ислам әлемінен келді (Нилдің батысындағы Еуропаға исламдық арналар байырақ емес еді), олардың көп бөлігі Венеция арқылы өтті. Алайда, көбінесе сарай мәдениетінің тауарлары, мысалы жібек, піл сүйегі, асыл тастар мен зергерлік бұйымдар Еуропаға аяқталмаған күйде әкелінетін және жергілікті ортағасырлық шеберлермен «шығыс» деп белгіленген соңғы өнімге айналдырылатын. Олар діни көріністерді бейнелеуден бос болды және әдетте әшекейлермен безендірілді, бұл оларды Батыста қабылдауды жеңілдетті, шындығында орта ғасырдың соңына қарай Батыс өнерінде сәндік мақсатта қолданылатын араб жазуының жалған Куфик еліктемелері модаға айналды.

Islamic art during the Middle Ages falls outside the scope of this article, but it was widely imported and admired by European elites, and its influence needs mention. Islamic art covers a wide variety of media including calligraphy, illustrated manuscripts, textiles, ceramics, metalwork and glass, and refers to the art of Muslim countries in the Near East, Islamic Spain, and Northern Africa, though by no means always Muslim artists or craftsmen. Glass production, for example, remained a Jewish speciality throughout the period, and Christian art, as in Coptic Egypt continued, especially during the earlier centuries, keeping some contacts with Europe. There was an early formative stage from 600 900 and the development of regional styles from 900 onwards. Early Islamic art used mosaic artists and sculptors trained in the Byzantine and Coptic traditions. Instead of wall paintings, Islamic art used painted tiles, from as early as 862 3 (at the Great Mosque of Kairouan in modern Tunisia), which also spread to Europe. According to John Ruskin, the Doge's Palace in Venice contains "three elements in exactly equal proportions — the Roman, the Lombard, and Arab. It is the central building of the world. the history of Gothic architecture is the history of the refinement and spiritualisation of Northern work under its influence". Islamic rulers controlled at various points parts of Southern Italy and most of modern Spain and Portugal, as well as the Balkans, all of which retained large Christian populations. The Christian Crusaders equally ruled Islamic populations. Crusader art is mainly a hybrid of Catholic and Byzantine styles, with little Islamic influence, but the Mozarabic art of Christians in Al Andaluz seems to show considerable influence from Islamic art, though the results are little like contemporary Islamic works. Islamic influence can also be traced in the mainstream of Western medieval art, for example in the Romanesque portal at Moissac in southern France, where it shows in both decorative elements, like the scalloped edges to the doorway, the circular decorations on the lintel above, and also in having Christ in Majesty surrounded by musicians, which was to become a common feature of Western heavenly scenes, and probably derives from images of Islamic kings on their diwan. Calligraphy, ornament and the decorative arts generally were more important than in the West. The Hispano Moresque pottery wares of Spain were first produced in Al Andaluz, but Muslim potters then seem to have emigrated to the area of Christian Valencia, where they produced work that was exported to Christian elites across Europe; other types of Islamic luxury goods, notably silk textiles and carpets, came from the generally wealthier eastern Islamic world itself (the Islamic conduits to Europe west of the Nile were, however, not wealthier), with many passing through Venice. However, for the most part luxury products of the court culture such as silks, ivory, precious stones and jewels were imported to Europe only in an unfinished form and manufactured into the end product labelled as "eastern" by local medieval artisans. They were free from depictions of religious scenes and normally decorated with ornament, which made them easy to accept in the West, indeed by the late Middle Ages there was a fashion for pseudo Kufic imitations of Arabic script used decoratively in Western art.

Романға дейінгі өнер

Пре-романск – архитектураға қатысты термин, сонымен қатар белгілі бір деңгейде кескіндеме және көшпелі өнерді қамтиды. Бұл стиль алғаш рет Оңтүстік Еуропада (Испания, Италия және Оңтүстік Франция) Соңғы Антикалық дәуірден бастап 11 ғасырдағы роман стилінің пайда болуына дейін кездеседі. Солтүстік Еуропа өнері христианды қабылдағаннан кейін, классикалық емес стильдерді сіңіріп алып, бірте-бірте осы қозғалыстың бір бөлігіне айналды. Франк империясының каролингтік өнері, әсіресе қазіргі Франция мен Германияда, шамамен 780-900 жылдар аралығында Шарль Великийден ат алды. Бұл стиль императорлық қолдаумен дамыған сарай шеңбері мен бірнеше монастырь орталықтарының өнері болып табылады. Олар жаңа Батыс империясына лайық "Римдік" стильдер мен стандарттарды жаңғыртуға тырысты. Каролингтік өнердің кейбір орталықтары, мысалы, Утрехт псалмы және Эббо Евангелиясы сияқты туындыларында экспрессивтік стильдерді дамытты. Христиандық монументалды мүсіндер алғаш рет жазылып алынды, ал адам бейнесін оқиғалар бойынша бейнелеу Солтүстік өнерінде алғаш рет сенімділікке ие болды. Каролингтік сәулет Рим дәуірінен бері көрінбеген үлкен ғимараттарды, батыс бөлігін және басқа да жаңашылықтарды жасады. Династия құлағаннан кейін Германияда Отон өнерінің қайта жандануына дейін үзіліс болды. Бұл стиль тағы да сарай мен монастырьлерге негізделген, қарапайым формалар арқылы монументалдылыққа қол жеткізе отырып, өте экспрессивтік болды. Бұған мысал – Рехенау мектебінің туындылары, соның ішінде II Генрихтің Перкоптары (1002–1012). Кейінірек Англиядағы англосаксон өнері, шамамен 900 жылдан бастап, өте ерекше көркемдікке ие болды. Ондағы қозғалған бейнелер мен тіпті киімдер, әсіресе қолжазбалардағы көптеген қаламмен салынған суреттерде жақсы көрінеді. Христиандық Испанияның мосараб өнерінде исламдық әсер күшті болды және жарқын түсті миниатюраларында реализмге деген қызығушылық мүлдем болмады. Фигуралар толығымен жазық пішіндер ретінде бейнеленді. Осы екі стиль Францияда роман стилінің қалыптасуына әсер етті.

Pre Romanesque is a term for architecture and to some extent pictorial and portable art found initially in Southern Europe (Spain, Italy and Southern France) between the Late Antique period to the start of the Romanesque period in the 11th century. Northern European art gradually forms part of the movement after Christianisation as it assimilates post classical styles. The Carolingian art of the Frankish Empire, especially modern France and Germany, from roughly 780 900 takes its name from Charlemagne and is an art of the court circle and a few monastic centres under Imperial patronage, that consciously sought to revive "Roman" styles and standards as befitted the new Empire of the West. Some centres of Carolingian production also pioneered expressive styles in works like the Utrecht Psalter and Ebbo Gospels. Christian monumental sculpture is recorded for the first time, and depiction of the human figure in narrative scenes became confident for the first time in Northern art. Carolingian architecture produced larger buildings than had been seen since Roman times, and the westwork and other innovations. After the collapse of the dynasty there was a hiatus before a new dynasty brought a revival in Germany with Ottonian art, again centred on the court and monasteries, with art that moved towards great expressiveness through simple forms that achieve monumentality even in small works like ivory reliefs and manuscript miniatures, above all those of the Reichenau School, such as the Pericopes of Henry II (1002–1012). Later Anglo Saxon art in England, from about 900, was expressive in a very different way, with agitated figures and even drapery perhaps best shown in the many pen drawings in manuscripts. The Mozarabic art of Christian Spain had strong Islamic influence, and a complete lack of interest in realism in its brilliantly coloured miniatures, where figures are presented as entirely flat patterns. Both of these were to influence the formation in France of the Romanesque style.

Романдық өнер

Романдық өнер шамамен 1000 жылдан бастап, 12 ғасырда готикалық өнердің пайда болуына дейін, Батыс Еуропадағы монахтықтардың өркендеуімен байланысты дамыды. Бұл стиль бастапқыда Францияда қалыптасты, бірақ христиандық Испанияға, Англияға, Фландрияға, Германияға, Италияға және басқа да жерлерге таралып, аймақтық ерекшеліктеріне қарамастан, бүкіл Еуропа бойынша таралған алғашқы ортағасырлық стильге айналды. Стильдің пайда болуы шіркеулер салудың және соборлар мен ірі шіркеулердің көлемінің артуымен бірге жүрді; олардың көптегені кейінгі кезеңдерде қайта салынды, бірақ романдық дәуірде қазіргі көлеміне жетті. Романдық сәулетте қалың қабырғалар, біртұтас органикалық форма ретінде құрылған ірі құрылымдар, күмбезді шатырлар және дөңгелек терезелер мен аркалар басым. Бейнелі мүсіндер, бастапқыда түрлі-түсті боялған, осы ғимараттарда, бағаналардың бас жағында, сондай-ақ әдеттегідей негізгі есіктердің үстіндегі тимпанға бағытталған әсерлі порталдардың айналасында маңызды рөл атқарады, мысалы, Везелай аббаттығы мен Отун соборында. Тас мүсіндерге қарағанда рельефтер көбірек таралған, бірақ романдық рельеф әлдеқайда жоғары болды, кейбір элементтері артқы қабырғадан толық ажыратылды. Үлкен ою-өрнектер де маңызды болды, әсіресе кезеңнің басынан бастап Геро кресі сияқты ағаштан жасалған кресттер мен Эссеннің Алтын Мадоннасы сияқты Мариям қызының мүсіндері. Патшалар мен жоғары діни лауазымдағы тұлғалар қабір ескерткіштеріне өмірлік өлшемдегі мүсіндерді тапсыра бастады. Кейбір шіркеулерде Гнезно есіктері немесе Хильдесхаймдегідей, "Рим дәуірінен бастап Батыста бір бөліктен құйылған алғашқы сәнді қола есіктер" және Ренессансқа дейінгі ең жақсы есіктер саналды, баяндау рельефті панельдермен безендірілген қола есіктердің үлкен жұбы болды. Көптеген шіркеулер фрескалармен боялған; әдеттегі схемада шығыс (алта) жағында Ұлылықтағы Мәсіх, есіктердің батыс жағында Соңғы Сот және Киелі кітаптың Ескі Келісімдегі оқиғаларымен типологиялық сәйкестіктей түсетін Мәсіхтің өмірінен көріністер бейнеленген. "Романдық стиліндегі қабырға суреттерінің ең үлкен сақталған ескерткіші" Пуатьеге жақын жердегі Сент-Савин-сюр-Гартемпе аббат шіркеуінде орналасқан. Гректерден білім алған итальяндық суретшілердің Капуадағы Сант-Анджело-ин-Формистегі ұқсас цикл Италияның көп бөлігінде Византия стилінің үстемдігін сақтайтынын көрсетеді. Романдық мүсін мен сурет салу көбінесе күшті және көркем, сондай-ақ иконография, таңдалған тақырыптар мен олардың бейнеленуі тұрғысынан өнертапқыштыққа толы. Классикалық өнерден алынған көптеген ерекшеліктер романдық стильге енгенімен, романдық суретшілер классикалық әсерге жетуді сирек көздеді, мүмкін Мосан өнерінен басқа. Көркем өнерді халықтың кең бөлігі көруіне байланысты және жаңа ерестердің сын-қатерлерінен туындаған нәрсеге байланысты, өнер көбірек дидактикалық болды, ал жергілікті шіркеу "Кедейдің Киелі кітабына" айналды. Сонымен қатар, сұмдық аңдар мен жындылар, олармен немесе олардың арасындағы күрес, діни мағыналармен еркін байланыстырылатын танымал тақырыптар болды, бірақ бұл монастырлардағы мұндай алаңдатуларды айыптаған Клерволық Бернардты таң қалдырмады: Бірақ монастырда, оқыған монахтардың көз алдында, мұндай күлкілі жәндіктердің, таңғажайып пішінсіздіктің мәні неде? Неге осы сұмдық маймылдар, неге осы қатыгез арыстандар, неге қорқынышты кентаврлар, неге жартылай адамдар, неге жолбарыстар, неге шайқасатын сарбаздар, неге керней тартқан аңшылар? Қысқасы, әр жерде таңғажайып пішіндердің сан алуандығы бар, сондықтан кітаптардан гөрі түйіршіктерді оқығанды жөн көруіміз мүмкін. Ол сол жақтағы миниатюраны білген болуы мүмкін, ол 1115 жылы жас Бернардты сол жерден көшірмей тұрып, Ситео аббаттығында жасалған. Осы кезеңде типология теологиялық әдебиет пен өнерде Киелі кітапты түсіндіруге басым көзқарас болды, Ескі Келісімдегі оқиғалар Мәсіхтің өмірінің аспектілерінің алдын ала бейнелері ретінде қарастырылды және олардың сәйкес Жаңа Келісімдегі оқиғаларымен жұптастырылды. Жаңа Келісімнің бейнелері көбінесе ежелгі дәуірден бастау алған дәстүрлер мен үлгілерге негізделген, бірақ Ескі Келісімнің бейнелері осы кезеңде, бұрынғы үлгілердің болмауына байланысты, ойлап табуға тура келді. Осылайша, Құдай Әкеге қатысты бейнелер көбірек қабылданды. Қазіргі таңда сақталған өнердің басым бөлігі діни. Мозандық өнер ерекше тазартылған аймақтық стиль болды, көптеген тамаша металл бұйымдары сақталған, көбінесе эмальмен үйлесімде, және романдық өнерде сирек кездесетін классицизм элементтері бар, мысалы, Льеж қаласындағы Сен-Бартелеми шіркеуіндегі крещение тағы немесе Кельндегі Үш патшаның қасиетті қалдықтары сақталатын табыт, Николас Вердунның көптеген жұмыстарының бірі, оның қызметіне Солтүстік-Батыс Еуропа бойынша сұраныс болды. Витраж өнер осы кезеңде маңызды рөл атқарды, бірақ романдық шынының аз бөлігі ғана сақталған. Жазбалы қолжазбаларда Киелі кітап жаңа безендіру ошағына айналды, псальтер де маңыздылығын сақтап қалды. Мәсіхтің және басқа да қасиетті тұлғалардың азапталуына баса назар аудару Батыс өнеріне осы кезеңде енді, бұл орта ғасырлардың соңына дейін және одан әрі Византиялық және классикалық өнерден анық ерекшеленетін ерекшелік. 965-970 жылдарға жасалған Геро кресі Оттониандық және романдық өнердің шектерінде тұрған алғашқы туынды деп есептеледі. Романдық дәуірдің соңында теологияда, әдебиетте және өнерде Мариям қызына деген қызығушылық күрт артты, бұл готикалық дәуірде толыққанды дамыды.

Romanesque art developed in the period between about 1000 to the rise of Gothic art in the 12th century, in conjunction with the rise of monasticism in Western Europe. The style developed initially in France, but spread to Christian Spain, England, Flanders, Germany, Italy, and elsewhere to become the first medieval style found all over Europe, though with regional differences. The arrival of the style coincided with a great increase in church building, and in the size of cathedrals and larger churches; many of these were rebuilt in subsequent periods, but often reached roughly their present size in the Romanesque period. Romanesque architecture is dominated by thick walls, massive structures conceived as a single organic form, with vaulted roofs and round headed windows and arches. Figurative sculpture, originally colourfully painted, plays an integral and important part in these buildings, in the capitals of columns, as well as around impressive portals, usually centred on a tympanum above the main doors, as at Vézelay Abbey and Autun Cathedral. Reliefs are much more common than free standing statues in stone, but Romanesque relief became much higher, with some elements fully detached from the wall behind. Large carvings also became important, especially painted wooden crucifixes like the Gero Cross from the very start of the period, and figures of the Virgin Mary like the Golden Madonna of Essen. Royalty and the higher clergy began to commission life size effigies for tomb monuments. Some churches had massive pairs of bronze doors decorated with narrative relief panels, like the Gniezno Doors or those at Hildesheim, "the first decorated bronze doors cast in one piece in the West since Roman times", and arguably the finest before the Renaissance. Most churches were extensively frescoed; a typical scheme had Christ in Majesty at the east (altar) end, a Last Judgement at the west end over the doors, and scenes from the Life of Christ facing typologically matching Old Testament scenes on the nave walls. The "greatest surviving monument of Romanesque wall painting", much reduced from what was originally there, is in the Abbey Church of Saint Savin sur Gartempe near Poitiers, where the rounded barrel vault of the nave, the crypt, portico and other areas retain most of their paintings. An equivalent cycle in Sant'Angelo in Formis at Capua in southern Italy by Italian painters trained by Greeks illustrates the continuing predominance of Byzantine style in much of Italy. Romanesque sculpture and painting is often vigorous and expressive, and inventive in terms of iconography—the subjects chosen and their treatment. Though many features absorbed from classical art form part of the Romanesque style, Romanesque artists rarely intended to achieve any sort of classical effect, except perhaps in Mosan art. As art became seen by a wider section of the population, and because of challenges from new heresies, art became more didactic, and the local church the "Poor Man's Bible". At the same time grotesque beasts and monsters, and fights with or between them, were popular themes, to which religious meanings might be loosely attached, although this did not impress St Bernard of Clairvaux, who famously denounced such distractions in monasteries:

But in the cloister, in the sight of the reading monks, what is the point of such ridiculous monstrosity, the strange kind of shapely shapelessness? Why these unsightly monkeys, why these fierce lions, why the monstrous centaurs, why semi humans, why spotted tigers, why fighting soldiers, why trumpeting huntsmen? In short there is such a variety and such a diversity of strange shapes everywhere that we may prefer to read the marbles rather than the books. He might well have known the miniature at left, which was produced at Cîteaux Abbey before the young Bernard was transferred from there in 1115. During the period typology became the dominant approach in theological literature and art to interpreting the bible, with Old Testament incidents seen as pre figurations of aspects of the life of Christ, and shown paired with their corresponding New Testament episode. Often the iconography of the New Testament scene was based on traditions and models originating in Late Antiquity, but the iconography of the Old Testament episode had to be invented in this period, for lack of precedents. New themes such as the Tree of Jesse were devised, and representations of God the Father became more acceptable. The vast majority of surviving art is religious. Mosan art was an especially refined regional style, with much superb metalwork surviving, often combined with enamel, and elements of classicism rare in Romanesque art, as in the Baptismal font at St Bartholomew's Church, Liège, or the Shrine of the Three Kings at Cologne, one of a number of surviving works by Nicholas of Verdun, whose services were sought across north western Europe. Stained glass became a significant art form in the period, though little Romanesque glass survives. In illuminated manuscripts the bible became a new focus of intensive decoration, with the psalter also remaining important. The strong emphasis on the suffering of Christ and other sacred figures entered Western art in this period, a feature that strongly distinguishes it from both Byzantine and classical art for the remainder of the Middle Ages and beyond. The Gero Cross of 965 970, at the cusp of Ottonian and Romanesque art, has been called the first work to exhibit this. The end of the Romanesque period saw the start of the greatly increased emphasis on the Virgin Mary in theology, literature and so also art that was to reach its full extent in the Gothic period.

Кейінгі беделі

Ортағасырлық өнердің өзінің өнер тарихына деген сезімі аз болды, және бұл бейжайлық кейінгі кезеңдерде де жалғасты. Ренессанс оны «қара ғасырлардың» «жабайы» өнімі деп есептеді, ал «готика» термині әдейілеген түрде жеңілтектеу мағынада ойлап табылды, суретші Рафаэль 1519 жылы жазған хатында классикалық өнердің құлдырауы мен Ренессанстағы оның «қайта жаралуы» арасындағының бәрін сипаттау үшін алғаш рет қолданды. Кейіннен бұл терминді 16 ғасырдың ортасында флоренциялық суретші және тарихшы Джорджо Вазари қабылдап, танымал етті, ол оны Солтүстік Еуропа сәулет өнерін жалпылай қорлау үшін пайдаланды. Жарықтандырылған қолжазбалар антикварлардың жинағында болды немесе монастырь немесе патшалық кітапханаларда назарсыз қалды, бірақ суреттер көбінесе тарихи тұрғыдан патшалармен немесе басқаларымен байланысты болса ғана қызығушылық тудыратын. Вестминстер аббаттығының Вестминстер ретаблисіне ұзақ уақыт бойы дұрыс қарау көрсетілмеуі соның мысалы; 19 ғасырға дейін ол тек пайдалы ағаш бөлігі ретінде қарастырылды. Дегенмен, Ричард II-нің үлкен портреті, сондай-ақ Вилтон диптихін (жоғарыда суреттелгендей) жақсы күтімде ұстады. Орта ғасырларда болғандай, басқа да заттар көбінесе олар қасиетті реліквиялар саналғандықтан сақталды. Германияда, Англияда және Скандинавияда стиль ақыры жойылғаннан кейін, сәулетте кездесетін «готикалық тіршілік» сияқты, кескіндеме өнерінде оған теңдес болған ештеңе болған жоқ, ал готикалық қайта жаралу көбінесе өнерге емес, готикалық сәулетке назар аударды. Стильдердің қатарынан өту туралы түсінік әлі де нашар болды, бұл Томас Рикманның ағылшын сәулеті туралы пионерлік кітабының тақырыбынан көрінеді: «Ағылшын сәулетінің стильдерін жаулап алудан Реформацияға дейін ажыратуға талпыныс» (1817). Бұл 19 ғасырдың ортасында өзгере бастады, ортағасырлық мүсін және оның «примитивтер» деп аталатын итальяндық немесе фламандтық суреттерін бағалау Джон Раскин, Эжен Виолет-ле-Дюк және Пюжин сияқты жазушылардың ықпалымен, сондай-ақ сэр Уолтер Скотттың «Иванхое» (1819) және Виктор Гюгоның «Нотр-Дамның қисық мүсіні» (1831) сияқты әдеби шығармалардың романтикалық ортағасырлықтарымен сәнге енді. «Примитивтердің» алғашқы коллекционерлері, сол кезде әлі де салыстырмалы түрде арзан болған, арасында Альберт ханзадасы да болды. Суретшілер арасында 1809 жылдан бері неміс назарет қозғалысы және 1848 жылдан бері ағылшын прерафаэлиттік бауырластығы кем дегенде кейінгі Ренессанстың құндылықтарын қабылдамады, бірақ іс жүзінде, және кейде ортағасырлық көріністерді бейнелегенімен, олардың жұмыстары көбінесе готикалық немесе одан бұрынғы кезеңдерден гөрі ерте Ренессанстан әсер алады. Джон Миллестің ерте графикалық жұмысы ерекше жағдай. Уильям Моррис, сондай-ақ ортағасырлық өнердің саралаушы коллекционері, Уильям Берджес сияқты ортағасырлық стильді өз жұмысына толығырақ сіңірді. 19 ғасырдың соңында көптеген кітап иллюстраторлары мен әр түрлі сәндік өнер өндірушілері осы мақсат үшін құрылған Виктория және Альберт мұражайы сияқты жаңа мұражайлардан ортағасырлық стильдерді сәтті пайдалануға үйренді. Сонымен қатар, Германия мен Франция басымдық еткен өнер тарихының жаңа академиялық саласы ортағасырлық өнерге көп көңіл бөлді және көп ұзамай сақталған туындыларды каталогтауға және мерзімдеуге, ортағасырлық стильдер мен иконографияның дамуын талдауға өте жемісті болды. Франц Теодор Куглер 1837 жылы Каролинг өнерін алғаш рет атады және сипаттады; сол кезеңнің көптеген өнер тарихшылары сияқты, ол өнер тарихында өз ұлтының ұлттық рухын табуға және насихаттауға тырысты, бұл іздестіруді 18 ғасырда Иоганн Готфрид Гердер бастады. Куглердің шәкірті, швейцариялық өнер тарихшысы Якоб Буркхардт, ортағасырлық өнердің маманы деп есептелмесе де, оны түсінуде маңызды рөл атқарды. Ортағасырлық өнер қазір мұражайлар мен Джордж Солтинг, Ротшильдтер отбасы және Джон Пирпонт Морган сияқты жеке коллекционерлер жинады. Готикалық қайта жаралудың төмендеуінен және кельт қайта жаралуының аралдық стильдерін пайдалануынан кейін, ортағасырлық өнердің антиреалистік және экспрессивті элементтері әлі де көптеген заманауи суретшілерге шабыт көзі болды. Неміс тіліндегі өнер тарихшылары Эмиль Мале (1862–1954) және Анри Фокильон (1881–1943) сияқты тұлғаларға қарамастан, нацистік кезеңге дейін ортағасырлық өнер тарихында басымдықты сақтап келді, онда көптеген маңызды тұлғалар, көбінесе Ұлыбританияға немесе Америкаға көшіп кетті, онда өнер тарихының академиялық зерттеуі дамып келе жатқан еді. Олардың арасында қарт Адольф Гольдшмидт және жас Николаус Певснер, Эрнст Кицингер, Эрвин Панофский, Курт Вейцманн, Рихард Краутхаймер және тағы да көптеген адамдар болды. Мейер Шапиро 1907 жылы бала кезінде эмиграциялады.

Medieval art had little sense of its own art history, and this disinterest was continued in later periods. The Renaissance generally dismissed it as a "barbarous" product of the "Dark Ages", and the term "Gothic" was invented as a deliberately pejorative one, first used by the painter Raphael in a letter of 1519 to characterise all that had come between the demise of Classical art and its supposed 'rebirth' in the Renaissance. The term was subsequently adopted and popularised in the mid 16th century by the Florentine artist and historian, Giorgio Vasari, who used it to denigrate northern European architecture generally. Illuminated manuscripts continued to be collected by antiquarians, or sit unregarded in monastic or royal libraries, but paintings were mostly of interest if they had historical associations with royalty or others. The long period of mistreatment of the Westminster Retable by Westminster Abbey is an example; until the 19th century it was only regarded as a useful piece of timber. But their large portrait of Richard II of England was well looked after, like another portrait of Richard, the Wilton Diptych (illustrated above). As in the Middle Ages themselves, other objects have often survived mainly because they were considered to be relics. There was no equivalent for pictorial art of the "Gothic survival" found in architecture, once the style had finally died off in Germany, England and Scandinavia, and the Gothic Revival long focused on Gothic Architecture rather than art. The understanding of the succession of styles was still very weak, as suggested by the title of Thomas Rickman's pioneering book on English architecture: An Attempt to discriminate the Styles of English Architecture from the Conquest to the Reformation (1817). This began to change with a vengeance by the mid 19th century, as appreciation of medieval sculpture and its painting, known as Italian or Flemish "Primitives", became fashionable under the influence of writers including John Ruskin, Eugène Viollet le Duc, and Pugin, as well as the romantic medievalism of literary works like Sir Walter Scott's Ivanhoe (1819) and Victor Hugo's The Hunchback of Notre Dame (1831). Early collectors of the "Primitives", then still relatively cheap, included Prince Albert. Among artists the German Nazarene movement from 1809 and English Pre Raphaelite Brotherhood from 1848 both rejected the values of at least the later Renaissance, but in practice, and despite sometimes depicting medieval scenes, their work draws its influences mostly from the Early Renaissance rather than the Gothic or earlier periods the early graphic work of John Millais being something of an exception. William Morris, also a discriminating collector of medieval art, absorbed medieval style more thoroughly into his work, as did William Burges. By the later 19th century many book illustrators and producers of decorative art of various kinds had learned to use medieval styles successfully from the new museums like the Victoria & Albert Museum set up for this purpose. At the same time the new academic field of art history, dominated by Germany and France, concentrated heavily on medieval art and was soon very productive in cataloguing and dating the surviving works, and analysing the development of medieval styles and iconography; though the Late Antique and pre Carolingian period remained a less explored "no man's land" until the 20th century. Franz Theodor Kugler was the first to name and describe Carolingian art in 1837; like many art historians of the period he sought to find and promote the national spirit of his own nation in art history, a search begun by Johann Gottfried Herder in the 18th century. Kugler's pupil, the great Swiss art historian Jacob Burckhardt, though he could not be called a specialist in medieval art, was an important figure in developing the understanding of it. Medieval art was now heavily collected, both by museums and private collectors like George Salting, the Rothschild family and John Pierpont Morgan. After the decline of the Gothic Revival, and the Celtic Revival use of Insular styles, the anti realist and expressive elements of medieval art have still proved an inspiration for many modern artists. German speaking art historians continued to dominate medieval art history, despite figures like Émile Mâle (1862–1954) and Henri Focillon (1881–1943), until the Nazi period, when a large number of important figures emigrated, mostly to Britain or America, where the academic study of art history was still developing. These included the elderly Adolph Goldschmidt and younger figures including Nikolaus Pevsner, Ernst Kitzinger, Erwin Panofsky, Kurt Weitzmann, Richard Krautheimer and many others. Meyer Schapiro had immigrated as a child in 1907.

Ортағасырлық христиан өнеріндегі яһуди бейнелері

Орта ғасырлардағы көптеген суреттерде Киелі кітаптан алынған оқиғалар бейнеленген. Көбінесе суреттердегі адамдардың көпшілігі еврейлер болған. Бірақ олардың бейнеленуінде бұл мәселе әртүрлі дәрежеде көрсетілген. Орта ғасырларда христиан өнері кейде әртүрлі пікірлерді, жиі теріс көзқарастарды білдіру үшін қолданылды. 5-15 ғасырлардағы Еуропада көптеген христиандар түрлі себептермен еврейлерді жау және шеттен келген адамдар деп қарады. Олар оларды мәдени және діни ерекшеліктері үшін, сондай-ақ еврей халқына қатысты жағымсыз көзқарастарды ұстанып, антихристті еврей ретінде бейнелеген діни тұжырымдар үшін жек көреді. Еврейлердің ақша қарыздары ретіндегі экономикалық жағдайы және оларға берілген патшалық қорғау еврейлер мен христиандар арасындағы қарым-қатынасты шиеленістірді. Бұл шиеленіс түрлі жолдармен көрінді, оның бірі – еврейлер мен олардың діни сенімдерін жоққа шығаруға, сондай-ақ осы сенімдерді қоғамға одан әрі таратуға бағытталған антисемиттік және антииудаизм өнері мен насихатты жасау болды. Кейінгі орта ғасырлардағы Экклесия мен Синагога бейнелері христиандық ілімді көрсетті, яғни Жаңа келісім Еврейлердің Мұса келісімін алмастырды. Сара Липтон кейбір бейнелердің, мысалы, Исаның алдындағы еврейлердің соқырлығын бейнелеудің, еврейлерге қарсы тікелей болмаған, өзіндік талдау құралы ретінде қызмет етуге арналғанын айтты. 2013 жылы жарық көрген «Сарациндер, Демондар және Еврейлер» атты кітабында Дебра Хиггс Стрикленд орта ғасырлық өнердегі еврейлердің жағымсыз бейнелерін үш санатқа бөлуге болатынын айтады: физикалық сипаттамаларға назар аударатын өнер, құлдырау белгілерін көрсететін өнер және еврейлерді монстр ретінде бейнелейтін суреттер. Орта ғасырлық христиан өнеріндегі еврейлердің бейнесі көбінесе сүйкімсіздік символы ретінде және еврейлерді христиандардан ажырату үшін өткір түйінмен және ұзын сақалмен көрсетілген. Бұл бейне уақыт өте келе күшейе түсті, бірақ орта ғасырлық христиан өнерінде еврей әйелдерінің ұқсас ерекше физикалық сипаттамалары болған жоқ. Еврейлерді құлдырау белгілері бар көріністерде бейнелеу еврейлердің Христиан Исаны өлтіруге жауапты деген христиандық сенімнен туындады, бұл кейбір суреттерде еврейлердің Исаны айқышқа шегелегенін көрсетуге әкелді. Еврейлер христиандық басымдықтың үстемдігіндегі қоғамда шеттен келген адамдар ретінде қарастырылды, Стриклендтың айтуынша, бұл еврейлердің варварлар екендігіне деген сенімге айналды, бұл соңында еврейлердің «нағыз сенімді» жоққа шығарған монстрлар екендігі туралы ойға ұласты. Осы кезеңдегі кейбір өнер осы ұғымдарды біріктіріп, стереотиптік еврей сақалын және өткір шляпа бейнесін монстрлермен біріктірді, еврейді монстрмен теңестіретін өнер тудырды. Еврейлер мен христиандар арасындағы шиеленіс көбінесе жоғары болды, бұл еврейлер туралы әртүрлі стереотиптердің қалыптасуына және олардың көркем бейнеленуінде кең таралғанына себеп болды. Суреттерде еврейлерді христиандардан ерекшелейтін белгілерге өткір шляпалар, ілгек мұрын және ұзын сақал жатты. Осы белгілерді еврейлердің бейнесіне енгізу арқылы христиандар еврейлерді одан әрі «басқа» етіп, оларды жалпы халықтан оқшаулап, бөліп көрсетті. Бұл белгілер еврей халқының бейнесіне қосылғаннан басқа, олар Мәсіхті өлтіргендігі және Мәсіхті мессия ретінде қабылдамағаны үшін зұлым және қорқынышты ретінде бейнеленді. Бұл, олардың негізінен аралдық топтарда өмір сүруі оларды христиан көршілерінен қатты бөліп, орта ғасырлық өнерде көрініс тапқан топтар арасындағы тұрақты ажырымды тудырды.

The great majority of narrative religious medieval art depicted events from the Bible, where the majority of persons shown had been Jewish. But the extent to which this was emphasised in their depictions varied greatly. During the Middle Ages some Christian art was used as a way to express prejudices and commonly held negative views. In Medieval Europe between the 5th and 15th century many Christians viewed Jews as enemies and outsiders due to a variety of factors. They also tended to hate them for being both culturally and religiously different as well as because of religious teachings that held negative views of Jewish people such as portrayals of the Antichrist as Jewish. The Jewish people's economic position as moneylenders, coupled with royal protections that were given to them, created a strained relationship between Jews and Christians. This strain manifested itself in several ways, one of which was through the creation of antisemitic and anti Judaism art and propaganda that served the purpose of discrediting both Jews and their religious beliefs as well as spreading these beliefs even further into society. Late medieval images of Ecclesia and Synagoga represented the Christian doctrine of supersessionism, whereby the Christian New Covenant had replaced the Jewish Mosaic covenant Sara Lipton has argued that some portrayals, such as depictions of Jewish blindness in the presence of Jesus, were meant to serve as a form of self reflection rather than be explicitly anti Semitic. In her 2013 book Saracens, Demons, and Jews, Debra Higgs Strickland argues that negative portrayals of Jews in medieval art can be divided into three categories: art that focused on physical descriptions, art that featured signs of damnation, and images that depicted Jews as monsters. Physical depictions of Jewish people in medieval Christian art were often men with pointed Jewish hats and long beards, which was done as a derogatory symbol and to separate Jews from Christians in a clear manner. This portrayal would grow more virulent over time, however Jewish women lacked similar distinctive physical descriptions in high medieval Christian art. Art that depicted Jewish people in scenes that featured signs of damnation is believed to have stemmed from the Christian belief that Jews were responsible for the murder of Christ, which has led to some artistic representations featured Jews crucifying Christ. Jewish people were sometimes seen as outsiders in Christian dominated societies, which Strickland states developed into the belief that Jews were barbarians, which eventually expanded into the idea that Jewish people were monsters that rejected the "True Faith". Some art from this time period combined these concepts and morphed the stereotypical Jewish beard and pointed hat imagery with that of monsters, creating art that made the Jew synonymous with a monster. Tensions between Jews and Christians were often high and this caused various stereotypes about Jews to form and become commonplace in their artistic depiction. Some of the attributes seen distinguishing Jews from their Christian counterparts in pieces of art are pointed hats, hooked and crooked noses, and long beards. By including these attributes in the portrayal of Jews in art, Christians succeeded in 'othering' Jews more than they already were and made them seem even more ostracised and segregated from the general population than they already were. Not only were these attributes added into depictions of Jewish People, they were generally portrayed as villainous and monstrous because of their supposed murder of Christ as well their rejection of Christ as the messiah. This, coupled with the fact that they lived in largely insular groups separated them greatly from their Christian neighbours and caused a lasting rift between the groups that are reflected in the medieval art.