Кіріспе
Ерзац тауары – нақты тауардың орнына қолданылатын, әсіресе одан сапасы төмен саналатын тауар. Бұл термин көбінесе соғыс кезінде пайдаланумен байланысты.
An ersatz good is a substitute good, especially one that is considered inferior to the good it replaces. It has particular connotations of wartime usage.
Этимология
Ерзац – неміс тіліндегі сөз, мағынасы тікелей «орнына қою» немесе «ауыстыру». Ағылшын тілінде ол сын есім ретінде қолданылса, неміс тілінде есімдік болып табылады. Неміс тілінің орфографиясында құралған есімдік тіркестер көбінесе бір сөзбен жазылады, мысалы, Ersatzteile («қосалқы бөлшектер») немесе Ersatzspieler («қордағы ойыншы») сияқты күрделі есімдіктер пайда болады. Ағылшын тілінде «ersatz» әдетте ауыстырудың «нағыз нәрсеге» қарағанда қанағаттандырмас немесе нашар сапалы екенін білдірсе, неміс тілінде мұндай мағына жоқ: мысалы, Ersatzteile («қосалқы бөлшектер») – сапаға қатысты ешқандай түсініксіз техникалық термин, Kaffeeersatz («кофе орнына қою») – кофе дәнінен басқа нәрседен жасалған сусын, ал Ersatzzug («ауыстыру поезді») – сол қызметті атқарады. Ал неміс тілінде нашар сапалы ауыстыруды білдіретін термин – Surrogat, ол ағылшын тіліндегі «surrogate» сөзімен туыс.
Екінші дүниежүзілік соғыс
Екінші дүниежүзілік соғыста картоп крахмалынан жасалған Ersatzbrot (ауыстырғыш нан), көбінесе арақ шаң сияқты қоспалармен араластырылып, солдаттарға Kommissbrot ретінде берілді. Kommissbrot – қара бидай және басқа ұннан пісірілген қара неміс наны, ол әскери рациондар үшін қолданылды, сондай-ақ соғыс тұтқындарына да ұсынылды. Берлиндегі азық-түлікпен қамтамасыз ету министрлігінде табылған, "Құпия. Берлин 24. X1 1941" деп белгіленген бір рецептте 50% көгерген қара бидай, 20% кесілген қант қызылшасы, 20% "ағаш ұны" (ағаш арақ шаңы), және 10% ұсақталған жапырақтар мен сабан болған. Осының нәтижесінде, "ерзац" сөзі орыс және басқа славян тілдеріне бұзық нәрсе деген мағынада енген. Ұлыбританияда бұл сөз, екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Еуропа операциялар театрында тұтқынға алынған мыңдаған АҚШ, британдық және басқа ағылшын тілді әскери қызметкерлер, әсіресе авиаторлардың тәжірибесінен кейін, қосымша сөз ретінде кеңінен танымал болды. Бұл одақтас соғыс тұтқындарына "ерзац" тауарлары, мысалы, Ersatzkaffee, сапасы төмен Getreidekaffee немесе "астық кофе" берілді, ол кофе орнына неміс тұтқындаушылары тарапынан ұсынылды.
Шығыс блогы
Шығыс блокта шай, кофе, жаңғақ және цитрус жемістері сияқты көптеген ауыл шаруашылығы тауарларын ішкі өндірісте шығару мүмкін болмады. Бұл тауарлар көбінесе шетелден импортталып, шетел валютасының аз қорларына жұмсалды, немесе нашар сапалы алмастырғыштар ішкі өндірісте жасалды. 1977 жылы Шығыс Германиядағы кофе дағдарысы көптеген кофе алмастырғыштарының енгізілуіне әкелді, бірақ олар халықтың көпшілігі тарапынан қабылданбады. Апельсин және сукаданың орнына қандырылған морковь пен жасыл қызанақтар қолданылды.
Басқа
Америка Құрама Штаттарындағы Азамат соғысы кезінде Оңтүстік Штаттардағы жағдайды зерттеу «Конфедерациядағы есімдер» деп аталады.
Тиімділігі
Ерзат таңдауымен кездескенде, мүлдем басқа өнімге қарағанда, танымал брендтің қарапайым нұсқасын таңдауға көбірек бейімделеді. Әсіресе, түпнұсқаға ең жақын келіп, сол мақсатқа жететін нұсқаны. Мысалы, дәмі жоғары шоколад іздейтін адам, басқа тәтті тағам немесе сыйлықтың орнына, арзан шоколадты таңдауға көбірек дайын. Дегенмен, мұндай «санат ішіндегі» алмастырғыштарды қалаған өніммен салыстыру оңай болғандықтан, олардың сапасы нашар болса, бірдей мақсатқа қол жеткізетін «санаттан тыс» алмастырғыштарға қарағанда тиімсіз болады. Адамдар оларды тұтыну кезінде кемшіліктерін анық байқайды, бұл оларды әртүрлі таксономиялық санаттарға жататын, мақсатқа бағытталған алмастырғыштардан кем қанағаттандырады. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германия мен Австрия-Мажарстанда адамдар ерзат тауарларын тұтынудан ауруға шалдықты. Австрияда, нашар тамақтану туберкулез эпидемиясына себеп болғаннан кейін «Вена ауруы» деген термин пайда болды (10 000 жағдай тіркелді). Германияда 1916 жылы принцесса Блюхер тұмауға шалдықты, бұл оның «ерзат ауруынан» зардап шеккенін көрсетеді. Ол былай деп жазады: «Барлығы қонақүй тағамындағы химиялық заттардың көптігінен ауырып жатыр. Германия аштықтан қырыла қоймас, бірақ бұл алмастырғыштармен уланып, құлайды».