Кіріспе
Жаңа Зеландия Коммунистік партиясы (ЖЗКП) – 1921 жылдан 1994 жылға дейін болған Жаңа Зеландиядағы коммунистік партия. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Совет Ресейіндегі оқиғаларға байланысты құрылғанмен, партияның тамыры бұрынғы революциялық социалистік және синдикалистік ұйымдарда, әсіресе тәуелсіз Веллингтон Социалистік партиясы, Окленд аймағындағы «Дүниежүзілік өнеркәсіптік жұмысшылар» (Industrial Workers of the World) қолдаушылары, және Оңтүстік аралдың батыс жағалауындағы кеншілердің «іс жүзінде мүмкін емес» (impossiblist) оқу топтарының желісінде жатыр. Коммунистік Интернационалдың басымдықтарының тізімінде жоғары болмағандықтан, 1928 жылға дейін ЖЗКП Австралия Коммунистік партиясының қосымшасы саналды, содан кейін толық тәуелсіз партия ретінде жұмыс істей бастады. Партия мүшелерінің саны шағын болды, тек қысқа ғана уақытқа 1000-нан асып, мүшелері үкіметтік репрессияға ұшырады және Жаңа Зеландия Еңбек партиясы шоғырланған басты еңбек қозғалысынан шеттетілді. 1960 жылдардағы Қытай-Кеңес дауы кезінде ЖЗКП Мао Цзэдун басқарған Қытай партиясының жағына шықты. 1966 жылдан кейін партия көптеген ұсақ саяси партияларға бөлінді және енді тәуелсіз ұйым ретінде жоқ.
The Communist Party of New Zealand (CPNZ) was a communist party in New Zealand which existed from 1921 to 1994. Although spurred to life by events in Soviet Russia in the aftermath of World War I, the party had roots in pre existing revolutionary socialist and syndicalist organisations, including in particular the independent Wellington Socialist Party, supporters of the Industrial Workers of the World in the Auckland region, and a network of impossiblist study groups of miners on the west coast of the South Island. Never high on the list of priorities of the Communist International, the CPNZ was considered an appendage of the Communist Party of Australia until 1928, when it began to function as a fully independent party. Party membership remained small, only briefly topping the 1,000 mark, with its members subjected to government repression and isolated by expulsions from the mainstream labour movement concentrated in the New Zealand Labour Party. During the period of the Sino Soviet split of the 1960s, the CPNZ sided with the Chinese party headed by Mao Zedong. The party splintered into a multiplicity of tiny political parties after 1966 and no longer exists as an independent group.
Үшінші кезең (1928-1935 жж.)
Бұрын Коммунистік Интернационалдың (ККИ) Атқару комитетінің көзінде Австралия Коммунистік партиясының маңызды емес қосымшасы саналған Жаңа Зеландия Коммунистік партиясы (ЖЗКП) 1928 жылдың басында Мәскеуден партияның Коминтерннің алдағы 6-шы дүниежүзілік конгресіне делегат жіберуін сұраған телеграмма алды. 28 жастағы Веллингтондық белсенді, Теңізшілер одағының мүшесі Дик Гриффин партияның Мәскеудегі Коминтерн жиналысына алғашқы делегаты болып тағайындалды. Көтеріліске дайындықпен нығайтудың орнына, ЖЗКП-ге үздіксіз агитация мен насихатқа назар аударуға бағыт берілді. Сол жылдың тамызында ол ұйымның Бас хатшысы болып тағайындалды. Партияның бұрынғы саясаты қате деп танылды және ЖЗКП-ге «қазіргі саяси және экономикалық жүйеде әлеуметтік мәселелерді шешу мүмкіндігі туралы барлық лейбористік, пацифистік, әлеуметтік-демократиялық иллюзияларды ашып, жою» арқылы Жаңа Зеландия жұмысшы қозғалысының жетекшілігін өз мойнына алуға тырысу тапсырылды. Бұл Жаңа Зеландиядағы үшінші кезеңнің сектанттық тактикасының нақты басталуын білдірді. 1920 жылдардың соңы мен 1930 жылдардың басында ЖЗКП мүшелерінің үнемі алмасуымен күресті, бас хатшы Гриффин жеке диктатура құрды деген айып тағылды, бұл партия қатарындағы наразылықты тудырды. ЖЗКП сонымен қатар ұлттық үкімет тарапынан қатал полициялық шараларға ұшырады, оның ішінде 1929 жылғы шілдедегі Веллингтон бөлімшесінің ішкі құжаттары мен әдебиеттерін тәркілеген рейд болды, содан кейін басқарушы Орталық Атқару комитетінің бес мүшесіне қастандық әдебиеттерді иеленгені және сатқаны үшін қудалау ісі қозғалды. Партияға мүшелердің үнемі кіріп-шығуы партияның қатарын одан әрі шашыратты, мысалы, Веллингтон мүшелерінің саны 1931 жылдың наурыз айында 51-ден мамыр айында 80-ге дейін өсті, бірақ 1932 жылдың қаңтарында 25-ке дейін азайды.
"Азаттықтандыру"
1933 жылдың ортасына қарай Жаңа Зеландия Коммунистік партиясы дағдарысқа ұшырады, оның бүкіл Орталық Комитеті «Карл Маркс және халықтың күресі» атты памфлетті жариялағаны үшін түрмеге қамалды. Жаңа Зеландияда туған Фред Фриман Коминтерннің қызметінде төрт жыл Мәскеуде болғаннан кейін елге оралып, бас хатшы лауазымын иеленді. Германияда нацистік партияның жеңісінен кейін 1933 жылы Коминтерн саясаты өзгеріске ұшырады, бұл 1935 жылға қарай фашизмге қарсы «Халық фронты» деп аталатын ұстанымға әкелді. Фримен басшылығымен КПНЗ 1933 жылдың соңында Жаңа Зеландия Еңбек партиясының Ұлттық Атқару Комитетіне фашизмге қарсы бірлескен науқан ұсыну арқылы осы бағытта алғашқы әрекеттер жасады. Жауап келмеді. Кеншілер, теңізшілер және докерлер сияқты бірнеше маңызды кәсіби одақтарға да шақырулар жасалды, бірақ жауапты тек кеншілер берді. КПНЗ өтініштері назарсыз қалғанына жауап ретінде осы ұйымдардың жетекшілері мен қатардағы мүшелері арасында араздық тудыруға күшін жұмылдырды, бұл тактика «Төменнен біріккен фронт» деп аталды. Коммунистік партия мен Еңбек партиясы жетекшілері арасындағы сенімсіздік пен жаттық 1935 жылғы қарашада өткен жалпы сайлауға дейін жалғасты, оның кезінде КПНЗ «Реакция да, Еңбек те емес» деген ұранды қолданды.
Халықтық майдан кезеңі және Екінші дүниежүзілік соғыс
Жаңа Зеландия Коммунистік партиясы Үшінші кезең жылдарында өсім көрсетті, партияның делегаты Коминтерннің Мәскеудегі 7-ші дүниежүзілік конгресінде Лео Сим (лақап аты: Эндрюс) 1928 жылдан 1935 жылға дейін партия мүшелігінің 600%-ға өскенін хабарлады. 1935 және 1936 жылдары Фрименнің басшылық ету стиліне наразылық күшейді, және ол Коммитеннің Халық фронтына бағытталған шешімімен келісіп, Коммунистік партияның Еңбек партиясымен ресми түрде бірігуіне қолдау көрсетті. Фримен саяси тұрғыдан оқшауланды, партияның Окленд облысы, Австралия Коммунистік партиясының Лэнс Шаркидің қолдауымен, оны жаңа халықаралық бағытқа кедергі келтіретін тұлға ретінде жоюға бастама көтерді. Фримен 1936 жылдың соңында партия басшылығынан алынды, бұл шешімді қабылдамағаны үшін көп ұзамай партиядан шеттетілді, және ақырында 1937 жылдың соңында партиядан мүлдем шығарылды. 1938 жылы CPNZ штаб-пәтері астанасы Веллингтоннан дамып келе жатқан солтүстік порты Оклендке көшірілді, ал 1939 жылдың шілде айында жаңа апталық басылым – «Халық дауысы» жарық көрді. 1941 жылдың маусым айында нацистердің Кеңес Одағына шабуылынан кейін жағдай өзгерді. Сол кезде, Кеңес Одағының сыртқы саясатына сәйкес, CPNZ соғысқа белсенді қолдау көрсетті, бұл елдің Кеңес Одағымен әскери одақтас болуымен бірге, Жаңа Зеландия партиясының мүшелік саны мен ықпалының өсуіне жағдай жасады. 1945 жылға қарай партия мүшелігі шамамен 2000 адамға жетті, ал «Халық дауысының» таралымы аптасына 14000 данадан асты. Коммунистік партия 1956 жылдың ақпанында КОКП-ның 20-шы съезінде Никита Хрущевтің Сталинді айыптауынан кейін, сондай-ақ 1956 жылдың қарашасында Кеңес Одағының Венгрия революциясын басуынан кейін Сид Скотт сияқты бірнеше көрнекті мүшелерін жоғалтты. Осы оқиғалардың нәтижесінде CPNZ-ге тартылған зиялылардың көпшілігі партиядан кетіп, ал кейбір бұрынғы жақтастары «Жаңа Зеландия айлық шолуы», «Комментарий», «Социалистік форум» және «Мұнда және қазір» сияқты жаңа журналдарды құрды.
Қытай-Кеңес аралық бөлініс және фракционализм
Кейін, 1960 жылдардың басында партия Қытай-Совет дауына байланысты ішкі тартыстарды күшейтті. Партия Никита Хрущев басшылығымен Совет Одағын қолдаушылар мен Хрущевті "ревизионист" деп санап, Мао Цзэдун басшылығымен Қытайға ергендер арасында екіге бөлінді. Соңынан Виктор Уилкокс басшылығымен КПНЗ Бірінші әлемде Мао тарапына шыққан алғашқы ресми коммунистік партияға айналды. Партияның көп бөлігі және оның газеті "Халық дауысы" маоизмді қабылдады, ал Хрущевтің Совет Одағын қолдаушылар (көбінесе Окленд кәсіподақтары) Социалистік бірлік партиясын құру үшін бөлінді. Коммунистік партия Индонезия Коммунистік партиясымен жақын байланыста болды және Индонезия-Малайзия қақтығысы кезінде Индонезияны қолдады (1963–1966 жж.). Сондай-ақ, 30 қыркүйектегі төңкеріс әрекеті деп есептелген Индонезиядағы жаппай қырғынды оңшыл төңкеріс деп айыптады. Кейін Мао қайтыс болғаннан кейін Жаңа Зеландия Коммунистік партиясы әлемдегі соңғы нағыз коммунистік ел деп санайтын Энвер Ходжаның Албаниясын үлгі етіп алды. Маодан кейінгі Қытай Коммунистік партиясының бағытын ұстанған КПНЗ ұлттық басшылығының мүшелері, Уилкокс сияқты, партиядан қуылды және Жаңа Зеландия Коммунистік партиясын құруға дайындық комитетін құрды (марксистік-лениндік). Осы арада Веллингтондағы КПНЗ-нің бұрынғы мүшелері, 1970 жылы партия филиалы жаппай қуылғаннан кейін, Веллингтон Марксистік-Лениншіл Ұйымын құрды, ол 1980 жылы Солтүстік Коммунистік Ұйымымен бірігіп, Жұмысшы Коммунистік Лигасын (ЖКЛ) құрды. КПНЗ ешқашан кең қолдауға немесе нақты саяси билікке ие болмаса да, ол Лениншіл авангардтық партиялық тәсілді ұстанды, ол Лейбористік партияға, Жаңа Зеландия кәсіподақ қозғалысына, түрлі бір мәселелік наразылық топтарына және сыртқы саясат, өнеркәсіптік қызмет, Жаңа Зеландияның Вьетнам соғысына қатысуына қарсылық, маори құқықтары, апартеидке қарсы қозғалыс, феминизм және ядролық қарусыздандыру, сондай-ақ Тынық мұхиты аймағындағы отаршылдыққа қарсы күрес сияқты мәселелерге ықпал етуге және енуге бағытталды; бұл мәселелерде коммунистер мен коммунистік емес солшыл топтар ортақ мақсатқа келді.
Қалпына келтіру және мұра
Албаниядағы коммунистік үкімет құлағаннан кейін, Жаңа Зеландия Коммунистік партиясы сталинизм, маоизм және ходжаизмді бұрын қолдауын тоқтатып, көзқарастарын бірте-бірте өзгертті. Оның орнына, соңғы бас хатшысы Грант Морган басшылығымен, сталиндік мемлекеттерді мемлекеттік капитализм тұрғысынан талдады. Партия енді Кеңес Одағының тіпті Сталин заманында да социалистік емес екеніне сенді. Бұл өзгеріске қарсы болғандар Аотеароа Коммунистік партиясын (маошылдар тобы) және Марксистік-Лениншілдер ұжымын (ходжашылдар тобы) құрды. Жаңа Зеландия Коммунистік партиясы 1994 жылдың 2 қарашасында нео-троцкишіл Халықаралық Социалистік Ұйыммен бірікті. Біріккеннен кейін пайда болған партия Социалистік жұмысшылар ұйымы деп аталды, ол шағын болғанымен, өте белсенді Социалистік жұмысшы (Аотеароа) болып дамыды. Дегенмен, ИСО мүшелерінің көп бөлігі қайтадан бөлініп, өз ұйымдарын жаңартты. 2008 жылы бірқатар SW мүшелері ұйымнан бөлініп, Socialist Aotearoa құрды. SW 2012 жылғы қаңтарда өткен конференциясында өзін таратуға дауыс берді.