Иран үстірті: географиялық және геологиялық сипаттамасы
Iranian Plateau
Иран жотасы: Орта, Оңтүстік және Батыс Азиядағы географиялық аймақ. Еуразиялық тақтаның бөлігі, Парфия, Медия, Персис тарихы. Жазира таулары, Каспий теңізімен шектеседі.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Азиядағы геологиялық ерекшелік – физиографиялық аймақ.
Geological feature in Asia
the physiographical region
Иран үстірті немесе Парсы үстірті – Орталық Азияның, Оңтүстік Азияның және Батыс Азияның бөліктерін қамтитын геологиялық құрылым. Ол Еуразиялық плитаның бір бөлігін құрайды және Арабиялық және Үндістандық плиталардың арасында орналасқан. Үстірт батыста Загрос тауларымен, солтүстікте Каспий теңізі және Кёпет Дағмен, солтүстік-батыста Армения таулы аймағы мен Кавказ тауларымен, оңтүстікте Ормуз бұғазы мен Парсы шығанағымен, ал шығыста Үндістан субконтинентімен шектеседі. Тарихи аймақ ретінде Парфия, Медия, Персия және Ұлы Иранның бұрынғы аумақтарының бір бөлігін қамтиды. Загрос таулары үстірттің батыс шекарасын құрайды, ал оның шығыс беткейлері де осы атауға кіруі мүмкін. «Британника энциклопедиясы» «Төменгі Хузестанды» нақты айқындап алып қойып, Еламды «Месопотамия жазығынан Иран үстіртіне дейінгі аймақ» деп сипаттайды. Каспий теңізінен солтүстік-батысқа дейін, Балучистанға дейін созылған Иран үстірті шамамен жатады. Ол Иранның көп бөлігін, Ауғанстанның барлық аумағын және Инд өзенінің батысында орналасқан Пакистанның бөліктерін қамтиды. Үстірт деп аталғанымен, ол жазық емес, бірнеше тау тізбектерін қамтиды; ең биік нүктесі – Һиндукуш тауларындағы Ношақ (7492 м.), ал ең төмен нүктесі – Иранның Керман қаласының шығысындағы Лют шөлі (-86 м.).
The Iranian Plateau or Persian Plateau is a geological feature spanning parts of Central Asia, South Asia, and West Asia. It makes up part of the Eurasian Plate, and is wedged between the Arabian Plate and the Indian Plate. The plateau is situated between the Zagros Mountains to the west, the Caspian Sea and the Köpet Dag to the north, the Armenian Highlands and the Caucasus Mountains to the northwest, the Strait of Hormuz and the Persian Gulf to the south, and the Indian subcontinent to the east. As a historical region, it includes Parthia, Media, Persis, and some of the previous territories of Greater Iran. The Zagros form the plateau's western boundary, and its eastern slopes may also be included in the term. The Encyclopædia Britannica excludes "lowland Khuzestan" explicitly and characterizes Elam as spanning "the region from the Mesopotamian plain to the Iranian Plateau". From the Caspian in the northwest to Balochistan in the southeast, the Iranian Plateau extends for close to It encompasses a large part of Iran, all of Afghanistan, and the parts of Pakistan that are situated to the west of the Indus River, covering an area of some In spite of being called a plateau, it is far from flat, and contains several mountain ranges; its highest point is Noshaq in the Hindu Kush at , and its lowest point is the Lut Desert to the east of Kerman, Iran, at below .
Геология
Геологияда Иранның плато аймағы негізінен солтүстіктегі Туран платформасы мен Басты Загрос жарылысы арасындағы Гондвана аккрециялық блогынан қалыптасқан; Арабиялық плитаның солтүстіске қарай жылжуы мен Еуразия континенті арасындағы тігіс аймағы – Иран платосы. Бұл аймақ континенттердің соқтығысу аймақтарына деген жалпы қызығушылық пен Иранның геология, әсіресе экономикалық геология саласындағы ұзақ зерттеу тарихының нәтижесінде геологиялық тұрғыдан жақсы зерттелген.
In geology, the plateau region of Iran primarily formed from the accretionary Gondwanan terranes between the Turan platform to the north and the Main Zagros Thrust; the suture zone between the northward moving Arabian plate and the Eurasian continent is the Iranian Plateau. It is a geologically well studied area because of general interest in continental collision zones, and because of Iran's long history of research in geology, particularly in economic geology.
География
Иран алқабы геологияда Арабия тақтасының Еуразия тақтасымен соқтығысуынан пайда болған үлкен бүгілген тау белдеулерінің солтүстігіндегі географиялық аймақты білдіреді. Бұл анықтама бойынша Иран алқабы Иранның оңтүстік-батысын қамтымайды. Алаң Иранның (Персия) солтүстік-батысындағы Шығыс Әзірбайжан провинциясынан бастап, Инд өзенінің батысындағы Ауғанстан мен Пәкістанға дейін созылады. Оған сондай-ақ Әзірбайжан Республикасының, Ирак Курдистанның және Түрікменстанның кішігірім бөліктері кіреді. Солтүстік-батыс Иран алқабы Понт және Таурус тауларының бірігетін жері болып табылады. Бұл аймақта таулардың биіктігі жоғары, климаты қатал және Анадолия алқабына қарағанда жауын-шашын мөлшері көп. Бұл аймақ Анти-Таурус деп аталады, және оның ең биік шыңдарының орташа биіктігі Арарат тауынан (5137 метр, 16854 фут) асып түседі, ол Түркияның ең биік нүктесі және Анти-Тауруста орналасқан. Ван көлі тауларда 1546 метр биіктікте жатыр. Ірі өзендердің бастаулары Анти-Тауруста орналасқан: шығысқа қарай ағатын Арас өзені Каспий теңізіне құяды, ал оңтүстікке қарай ағатын Евфрат және Тигр өзендері Персия шығанағына құйылар алдында Иракта бірігеді. Қара теңізге құятын немесе құрлықта орналасқан Ван көліне құятын бірнеше шағын өзендер де осы таулардан бастау алады. Индус өзені Тибет тауларының жоталарында басталып, Пакистанның барлық ұзындығымен ағып, Иран алқабының шығыс жиегін шамамен бойлайды. Оңтүстік-шығыс Анатолия Анти-Тавр тауларының оңтүстігінде орналасқан. Бұл Сирияға дейін созылған, дөңгелектеп келген төбелер мен кең жазықтықтардан тұратын аймақ. Биіктік солтүстікте шамамен 800 метрден (2600 фут) оңтүстікте шамамен 500 метрге (1600 фут) дейін біртіндеп төмендейді. Дәстүрлі түрде, аймақтың негізгі егістік дақылдары бидай мен арпа болып табылады.
The Iranian Plateau in geology refers to a geographical area north of the great folded mountain belts resulting from the collision of the Arabian Plate with the Eurasian Plate. In this definition, the Iranian Plateau does not cover southwestern Iran. The plateau extends from East Azerbaijan Province in northwest of Iran (Persia) all the way to Afghanistan and Pakistan west of the Indus River. It also includes smaller parts of the Republic of Azerbaijan, Iraqi Kurdistan, and Turkmenistan. The Northwestern Iranian Plateau, where the Pontic and Taurus Mountains converge, is rugged country with higher elevations, a more severe climate, and greater precipitation than are found on the Anatolian Plateau. The region is known as the Anti Taurus, and the average elevation of its peaks exceeds Mount Ararat, at 5,137 meters (16,854 ft) the highest point in Turkey, is located in the Anti Taurus. Lake Van is situated in the mountains at an elevation of 1,546 meters (5,072 ft). The headwaters of major rivers arise in the Anti Taurus: the east flowing Aras River flows into the Caspian Sea, and the south flowing Euphrates and Tigris join in Iraq before flowing into the Persian Gulf. Several small streams that flow into the Black Sea or landlocked Lake Van also originate in these mountains. The Indus River begins in the highlands of Tibet and flows the length of Pakistan almost tracing the eastern edge of the Iranian Plateau. Southeast Anatolia lies south of the Anti Taurus Mountains. It is a region of rolling hills and a broad plateau surface that extends into Syria. Elevations decrease gradually, from about 800 meters (2,600 ft) in the north to about 500 meters (1,600 ft) in the south. Traditionally, wheat and barley are the main crops of the region.
Тарих
Иран үстірті Африкадан тыс көші-қоннан кейін қазіргі адамдардың таралуында маңызды рөл атқарған болуы мүмкін, ол "жалпы еуразиялықтар" үшін "халық орталығы" ретінде қызмет етті, шамамен 50 000 жыл бұрын олар "Ежелгі Шығыс еуразиялықтар" және "Ежелгі Батыс еуразиялықтар" болып екіге бөлінді. Содан кейін олар Бастапқы Жоғарғы Палеолит (шамамен 45 мың жыл бұрын) және Жоғарғы Палеолит (шамамен 38 мың жыл бұрын) кезеңдерінде екі толқынмен тарады. Қола дәуірінде Элам Загрос таулары арқылы Месопотамия мен Иран үстіртінің арасын байланыстырды. Клинопись көздерінен белгілі Аратта патшалықтары Орталық Иран үстіртінде орналасқан болуы мүмкін. Классикалық антик дәуірінде бұл аймақ Фарстан шыққан парсы Ахеменидтер әулетінің арқасында Персия деп аталды. Орта парсы тіліндегі Эран (содан қазіргі парсы тіліндегі Иран) Сасанидтер дәуірінен бастап мемлекетті білдіру үшін (этностық атау ретінде емес) қолданыла бастады (Иран этимологиясын қараңыз).
The Iranian plateau may have played a major role in the expansion of modern humans after the Out of Africa migration, serving as 'population hub' for 'Common Eurasians', where they subsequently diverged into 'Ancient East Eurasians' and 'Ancient West Eurasians' at c. 50,000 years ago, and from where they expanded in two waves during the Initial Upper Paleolithic (c. 45kya) and Upper Paleolithic (c. 38kya) periods respectively. In the Bronze Age, Elam stretched across the Zagros mountains, connecting Mesopotamia and the Iranian Plateau. The kingdoms of Aratta, known from cuneiform sources, may have been located in the Central Iranian Plateau. In classical antiquity the region was known as Persia, due to the Persian Achaemenid dynasty originating in Fars. The Middle Persian Erān (whence Modern Persian Irān) began to be used in reference to the state (rather than as an ethnic designator) from the Sassanid period (see Etymology of Iran).
Флора
Алапта тарихи емен мен тобылғы ормандары бар. Шираз төңіресінде емен ормандары кездеседі. Сонымен қатар, қайын, шаған, күрең, ива, жаңғақ, қарағай және кипарис ағаштары да өседі, бірақ соңғы екеуі сирек. 1920 жылы тобылғы есік жасау үшін жиналды. Шаған жыртылғыштар жасауға қолданылды. Акация, кипарис және Түркістан шағаны сияқты басқа да ағаштар әсемдеу мақсатында пайдаланылды. Гүлдерден бұл алапта сирень, жасмин және раушан гүлдері өседі. Қаңқаш және Cercis siliquastrum жиі кездеседі, және екеуі де себет өруге қолданылады.
The plateau has historical oak and poplar forests. Oak forests are found around Shiraz. Aspen, elm, ash, willow, walnut, pine, and cypress are also found, though the latter two are rare. As of 1920, poplar was harvested for making doors. Elm was used for ploughs. Other trees like acacia, cypress, and Turkestan elm were used for decorative purposes. Flower wise, the plateau can grow lilac, jasmine, and roses. Hawthorn and Cercis siliquastrum are common, which are both used for basket weaving.
Фауна
Жота жануарларға бай, оның ішінде барыс, аю, гиена, жабайы шошқа, қошқар, газель және муфлон бар. Бұл жануарлар көбінесе жотаның орманды тауларында кездеседі. Каспий теңізі мен Парсы шығанағының жағалауында шағала, үйрек, қаз сияқты су құстары мекендейді. Жеміс далаларында бүйірқұйрық, түлкілер және 22 түрлі кеміргіштер кездеседі, ал Балұшстанда құсқұрттары мен Азия қара аюлары өмір сүреді. Балұшстан аймағында және Элбұрс және Загрос тауларының беткейлерінде бақалар, қоңыз, тасбақалар, кесірткелер, саламандрлар, жылдам жүгіргіштер, тас жолақты жыландар (Ptyas), мысық жыландары (Tarbophis fallax) және уларлы жыландар сияқты кең түрлі қосмекенділер мен жорғалаулар тіршілік етеді. Парсы шығанағында 200 түрлі балық мекендейді. Каспий теңізінде ең маңызды саудалық балықтың – осетрдің 30 түрі табылған.
The plateau is abundant with wildlife including leopards, bears, hyenas, wild boars, ibex, gazelles, and mouflons. These animals are mostly found in the wooded mountains of the plateau. The shores of the Caspian Sea and the Persian Gulf house aquatic birds such as seagulls, ducks, and geese. Deer, hedgehogs, foxes, and 22 species of rodents are found in semidesert, and palm squirrels and Asiatic black bears live in Baluchistan. Wide variety of amphibians and reptiles such as toads, frogs, tortoises, lizards, salamanders, racers, rat snakes (Ptyas), cat snakes (Tarbophis fallax), and vipers live the Baluchistan region and along the slopes of the Elburz and Zagros mountains. 200 varieties of fish live in the Persian Gulf. Thirty species of the most important commercial fish Sturgeon is found in the Caspian Sea.
Экономика
Иран үстірті есік, саба, себет жасау үшін ағаштарды жинап алады. Жеміс-жидектер де өсіріледі. 20-шы ғасырда алмұрт, алма, шабдалы, қайың, өрік, нектарин, шие, тутов, шабдалы жиі кездесетін. Жылы аймақтарда бадам мен фисташка көп өседі. Сондай-ақ, құрма, апельсин, жүзім, қарбыз және лайм да өсіріледі. Тағы да тамаққа жарамды өнімдерге картоп пен гүлқаймақ жатады, оларды еуропалықтардың қоныстануынан кейін суару жақсарғанға дейін өсіру қиын болды. Басқа көкөністерге капуста, помидор, артишок, қияр, шпинат, түймедақ, салат және баклажан кіреді. Үстірт бидай, арпа, тары, бұршақ, опиум, мақта, люцерна және темекі де өндіреді. Арпа көбінесе жылқыға беріледі. Күнжіт өсіріліп, одан күнжіт майы жасалады. 1920 жылға дейін үстірт аймағында саңырауқұлақтар мен мана да кездесетін. Керман облысында қарақұмық өсіріледі.
The Iranian Plateau harvests trees for making doors, ploughs, and baskets. Fruit is grown also. Pears, apples, apricots, quince, plums, nectarines, cherries, mulberries, and peaches were commonly seen in the 20th century. Almonds and pistachios are common in warmer areas. Dates, oranges, grapes, melon, and limes are also grown. Other edibles include potatoes and cauliflower, which were hard to grow until European settlement brought irrigation improvements. Other vegetables include cabbage, tomatoes, artichokes, cucumbers, spinach, radishes, lettuce, and eggplants. The plateau also produces wheat, barley, millet, beans, opium, cotton, lucerne, and tobacco. The barley is fed mainly to horses. Sesame is grown and made into sesame oil. Mushrooms and manna were also seen in the plateau area as of 1920. Caraway is grown in the Kerman Province.