Кіріспе

1387–1425 жылдар аралығында Наварра королі Карл III (исп. тілінде; 22 шілде 1361 – 8 қыркүйек 1425), Асыл атанған, 1387 жылдан өліміне дейін Наварра королі және 1387 жылдан 1404 жылға дейін Франциядағы Эврю графы болды, содан кейін Эврюді Немур герцогтығына айырбастады. Жастық шағында Карл әкесі, король Карл II тарапынан Францияға елші ретінде жиі жіберілді, онда отбасы феодалдық иеліктері және патшалық қандық байланыстары арқылы мүдделерді қорғайтын. Карл II-нің сәтсіз билігінен кейін Карл III Наварраның инфрақұрылымын жақсартуға, оның мәртебесін қайта жаңғыртуға және Франциямен шиеленіскен қарым-қатынасты түзетуге кірісті. Әсіресе бастапқыда өзін француз князі ретінде қараса да, Карл III билік еткен жылдары Наварраның сыртқы саясатының назары Иберия түбегіндегі көрші елдерге ауысты. Карлдың жеке өмірі де қиындықтарға толы болды. Кастилиялық Элеонорамен некесінде оның билігінің басында қыздары мен заңды емес балаларының мәртебесіне байланысты ұзақ дағдарыс туды; Карл қыздарының мұрагерлік құқығын растағаннан кейін жұбайлар татуласты. Карл шеберлікпен әпкелері мен қыздарының француз ақсүйектері мен Иберия князьдеріне үйленуі арқылы одақтардың тепе-тең желісін құрды, бұл Наваррада ұзақ бейбітшілікті қамтамасыз етті. Ол өнерді қолдау, сарайдағы зәулімдік пен құрылыс жұмыстары арқылы патшалық беделін арттыруға тырысты. Балаларының көпшілігінен бұрын өмір сүрген ол үшінші қызы Бланш I-ге мұрагерлік етті.

Өскен жері мен балалық шағы

Эвр үйінің мүшесі, француз корольдік Капе үйінің тармақты буыны, Карл III Наварра королі Карл II мен француз ханшайымы Жанна Валуаның тұңғыш ұлы болды. Ол 1361 жылғы 22 шілдеде әкесінің иеліктерінің орталығы – солтүстік Франциядағы Мантес қаласында дүниеге келді. Оның ата-анасы ұзақ уақыт осы жерде болып, Эвр графтығын және басқа феодтарды басқарды, Францияның Англияға қарсы жүз жылдық соғысының бірінші кезеңінде (1337–1360). 1234 жылдан бері Наварра Корольдігін француз тегінен шыққан монархтар басқарып келді, олар корольдіктің әкімшілігін реформалады, халықаралық беделін арттырды және монархияның беделін нығайтты. Бірақ Франциядағы иеліктеріне көңіл бөлгендіктен, корольдіктен ұзақ қатысулары Ибериялық поддандыларының арасында алаңдаушылық тудырды. Король Карл II 1361 жылғы қарашада Наварраға оралды, әйелі мен ұлын Францияда қалдырды. 1363 жылғы қаңтарда Наварраға көшу кезегі келгенде, королева Жанна Карлді әкесінің әпкесі, анасының әкесінің немересі Франция королі Филипп VI-ның жесірі Бланшқа қамқорлыққа тапсырды. Карл анасы Францияға 1365 жылғы желтоқсанда оралғанда қайта қосылды, ал келесі тамызда ол әкесінің патшалығына алғаш рет басып кірді. Карлдың ата-анасы француздық феодтар мен Иберия корольдігі арасында жиі сапар шекті. 1369 жылы әкесі болмағанда, Карл өте жас болса да, патшалықтың лейтенанты болып тағайындалды. Наварра, Карл II Франция корольдері Иоанн II және Карл V-пен – оның қайын атасы және қайын інісімен, Шампан графтығына және тіпті Франция корольдігіне жасаған ата-бабалық талаптары үшін, сондай-ақ королева Жаннаның құдайы үшін жоғары құн төледі. Халықтың азаптары сол кездегі Еуропаны қамтыған климаттың нашарлауы, аурулар және азық-түлік тапшылығы сияқты мәселелермен күшейді. Королева Жанна 1373 жылғы қарашада француз патшасы – ағасына дипломатиялық миссия барысында күрт қайтыс болды.

Неке

1375 жылдың 27 мамырында Кастилияның Сория қаласында Карл Кастилия королі Генрих II-нің қызы Элеонораға үйленді, бұл олардың әкелері арасындағы бейбітшілікті нығайтты. Чарльз бен Элеонора екеуі де үйленген кезде он жасқа толмаған еді. Ол Кастилияда қалды, ал Карл Наваррада болмағанда немесе Париждегі француз корольдігінде әкесінің өкілі ретінде жұмыс істемегенде онымен кездесетін. 1378 жылы әкесі Карлді Франция королі Карл V-ге елшілікке жіберді. Франция королі өзінің туған інісін тұтқындады және Эврэудің Франциядағы иеліктеріне тыйым салды, бірақ Наварра королі ағылшыздарға жалға берген Шербургтен басқа. Тергеу кезінде жас Карл әкесінің бұрын Наварраға қарасты Кастилияның Логроньо қаласын басып алу жоспарын айтты. Франция королі Кастилия королін бұл жоспар туралы ескертті, содан кейін ол бірден Наварраға шабуыл жасап, оның королін Брион шартына қол қоюға мәжбүр етті. 1381 жылы Элеонора Карлдің босатылуына үлкен үлес қосты, өйткені оның ағасы, Кастилия королі Иоанн I Францияға дипломатиялық қысым жасады. Босатылғаннан кейін Карл Элеонорамен бірге Кастилияға оралды. Чарльз мен Элеонораның тұңғыш баласы, Жоанна есімді қызы 1382 жылдың қараша айында Кастилияда дүниеге келді. Жас жұбайлар Кастилияда тағы екі қызға ие болды: 1383 немесе 1384 жылы Мари, ал 1385 жылдың тамызында Бланш. Келесі жылы олар егіз қыздарға босанды, бірақ Беатрис есімді тек біреуі ғана нәсіби кезеңнен өтті.

Билік

1387 жылдың 1 қаңтарында әкесі қайтыс болған соң Карл III Наварра королі және Эврэ графы атанды; сол жылы ол Кастилиядан Наварраның соңғы қанағаттандырылмаған жерлерін қайтарып алды.

Некелік проблемалар

Карл III билігінің алғашқы жылдары әйелі Элеонорамен қарым-қатынасының нашарлауымен қиындыққа тап болды. Ол және олардың қыздары таққа отырғаннан кейін Наварраға келді, бірақ жаңа патшайым көп ұзамай ауыр сырқаттанды. Денсаулығы жақсарған соң ол дереу Кастилияға оралды және ханшайымдарды өзімен бірге алып кетті. Карл жіберген елшіліктерге қарамастан, оның келесі жеті жыл бойы қайтып келмеуі күйеуі мен оның інісі Кастилия королі Хуан I арасындағы қарым-қатынасты уландырды. Хуан өзінің "үлкен міндеттемелерін" тастап кеткеніне ашуланғанда, ол Карл оны қабылдамай, оған лайықты құрмет көрсетпегенін айтты. Хуанның билігінің жылнамасында жазылғандай, ол тіпті Карлді өзін улау үшін еврей дәрігерінен шөп алуға мәжбүрлегенін айыптады. Тарихшы Елена Вудэкер Карл мен Элеонора арасындағы араздықтың себебі Карлдың заңсыз балалары болды деп санайды. Наварраға келген Элеонора Карлдың төрт сүйіктісі мен алты заңсыз баласының, олардың қызметшілерімен бірге сарайда тұрып жатқанын көрді. Патшайым қыздарының әкесінен мұрагерлікке ие болу құқығына нұқсан келтіруі мүмкін деген алаңдаушылыққа толы болды, өйткені заңсыз балаларға мұрагерлік құқығы Фуэролар бойынша берілмейтін. Элеонорадан алыстаған Карл 1390 жылы жалғыз таққа отырды. Сол жылдан бастап Карл некелерін жақсарту үшін бірқатар қадамдар жасады, алғашқысы Элеонораға оның некелерінен туған балалардың мұрагері болатынын уәделеді. Ол үлкен қызы Хуаннаны Наварраға шақырып, таққа мұрагер ретінде ант беруге шақырды. Наварра ақсүйектері мен Кастилия елшілерінің қатысуымен өткен рәсім 25 шілдеде өтті. Элеонора бұл жеткілікті деп санамады, бірақ оның інісі Хуанның өлімі және оның жүрегіне жақын емес немере інісі Кастилия королі Энрике III-нің таққа отыруы оны келісімге келуге мәжбүр етті. Ол өзінің қауіпсіздігіне қосымша кепілдіктерді талап етті, соған сәйкес Карл Кастилия өкілдерінің алдында христиан крестіне ант беріп, оны "өлтірмейтінін, мүгедек қылмайтынын, тұтқынға алмайтынын, өлтіруге, мүгедек етуге немесе тұтқынға алуға жол бермейтінін" және "өзінің барлық күшімен аталған патшайымның өмірін және денсаулығын қорғайтынын" және "басқаша жағдайда оған жақсы күйеу әйеліне қалай қарау керек болса, солай қарау керек" деп уәде берді. Содан кейін Элеонора Наварраға оралып, 1394 жылдың қараша айында Туделада Карлмен қайта қосылды. Олардың қайта табысқаннан кейін көп ұзамай Карл мен Элеонораның тағы бір қызы Изабелла дүниеге келді, ол 1396 жылдың шілде айында туды. Келесі қыркүйекте Карл олардың бес қызының мұрагерлік құқықтарын бекітті. Ұзақ күткен ұлдары Карлдың (1397 жылдың маусым айында) және Луидің (1402 жылы) дүниеге келуі патша мен патшайым үшін үлкен қуаныш болды. Жас Карл таққа мұрагер ретінде бекітілді, бірақ ол да, Луи де 1402 жылы қайтыс болды. Патшалық жұп келесі жылы тағы бір қызға ие болды, Маргарет, және Карл кем дегенде 1412 жылға дейін Элеонорадан ұл туады деген үмітін сақтады. 1403 жылы Элеонораның таққа отырғаннан кейін король мен патшайым арасында дау болған жоқ, ал Карл өзінің француз иеліктеріне барғанда оған патшалықтың регенттігін сеніп тапсырды.

Дипломатиялық

1393 жылы Карл өз қарындасы Маридің Гандия герцогы Альфонсо II-ге үйленуін ұйымдастырып, Арагон корольдік үйімен байланыс орнатты. Сол жылы ол ағылшындардан Шербургті қайтарып алып, Франциядағы жерлерге қатысты талаптарын реттеу үшін француз сарайымен келіссөздер бастады. Нәтижесінде, әкесінен мұраға алған графтықтар түрлі жалдамаларға айырбасталды және Немур герцогтігіне қол жеткізді. Карл III 1406 жылға дейін Франция корольдік үйінің қанды әміршісі ретінде еуропалық істерге белсенді қатысты, содан кейін Иберия түбегіне назар аударды. Карл дипломатияда шебер болды: оның билік кезінде Наварраның көрген бейбітшілігі мен гүлденуінің көп бөлігі, Иберия және Оңтүстік Франциядағы ақсүйектерімен және билеушілерімен құрған некелік одақтарының нәтижесі болды. 1396 мен 1406 жылдар аралығында ол әулеттік дипломатиядағы ең бағалы құралы болған екі қарындасы мен үш заңды қызын үйлендірді. Ал оның заңсыз балалары Наварра ақсүйектеріне үйлендіріліп, олардың адалдығын қамтамасыз етті. Карл тіпті өзі ұйымдастырмаған одақтардан да пайда тапты, мысалы, оның қарындасы Жоанның Британия герцогы Джон IV және Англия королі Генрих IV-ке қатарынан үйленуі. 1402 жылы Жоан Англия патшайымы болғанда, Карл оған Англия патшаларының таққа отыру, майлау және жерлеу рәсімдері туралы қолжазбаның көшірмесін сыйға берді.

Мұрагерлік жоспарлар

1401-1402 жылдары Карл Арагон патшасы Мартинмен некеге тұру жөнінде келіссөздер жүргізді, оның жалғыз ұлы, Сицилия патшасы Мартин I, жақында жесір қалған еді. Карл Арагон патшасының қызығушылығына қуанды, себебі Мартин бұрын Неаполь королевасы Жоанна II-ді, сондай-ақ Германия королі Руперттің, Франция королі Карл VI-ның және Англия королі Генрих IV-тің қыздарын қабылдамаған еді. Үшінші қызы Бланшаның үлкен қарындастарынан бұрын таңдалғаны, Мартиннің немесе Карлдың, немесе екеуінің де өздерінің мемлекеттері арасында жеке одақ құруға құштар емес екенін көрсетеді. Карл сонымен қатар өзінің үлкен қызы Жоанның Фуа графының мұрагері Джонмен некелесуі жөнінде келісімге келді; король Наварраның кез келген болашақ одақта басты серіктес болуын қалаған болуы мүмкін. Жоанның Джонмен некесі 1402 жылдың қазан айында, оның ағаларының қайтысынан кейін бірнеше ай өткен соң, оны мұрагерлік тізбегінде бірінші орынға қойды. Бұл екі неке, сондай-ақ Беатриче, төртінші қызының 1406 жылы Ла-Марш графы Джеймс II-ге үйленуі Карлдың қазынасына үлкен салмақ салды, ал олардың қалыңдықтарын төлеуге байланысты күресі олардың тиісті туыстарымен, әсіресе Арагон патшасымен дауға себеп болды. 1406 жылы Карл мен Элеонораның екінші қызы Мари қайтыс болды. Карл 1408 жылдан 1411 жылға дейін корольдікті Элеонора мен олардың қызы Жоаннаға сеніп тапсырды, ол француз корольдік сотынан жоғалтқан территориялары үшін өтемақы талап етті. 1409 жылы Бланша жесір қалғанда, Карл француз сотындағы жаңа байланыстарын пайдаланып, француз патшасының інісі Людовик Бавариялық немесе Эдуард Бармен үйленуі үшін келіссөздер жүргізді. 1413 жылдың шілдесінде оның үлкен қызы Жоаннаның баласыз қайтысы Карлді Бланшаға жақын күйеу іздеуге итермеледі, ол жаңа мұрагер атанды. Бланшаның Сицилиядағы жағдайы күйеуі мен қайын атасы қайтыс болғаннан кейін, жаңа король Фердинанд I Арагон атынан, бірақ Арагоннан тиісті қолдаусыз, тұрақсыз аралдық мемлекетті басқаруға қалды. Карл қатты алаңдап, Фердинандқа да, Апостол тақтысына да елшілер жіберіп, оны Наварраға қайтаруды немесе көмек беруді сұрады. Бланш оралды және Кортесте мұрагер ретінде расталды. Карл Жоанның жесірінің Бланшаға үйлену ұсынысынан бас тартып, оның орнына 1414 жылдың ортасында оны Арагонның жаңа патшасының үлкен ұлы Альфонсоға үйлендіруді ұсынды. Альфонсоның бұрыннан келісімшарты болғандықтан, Фердинанд оның үшінші ұлы Генриді ұсынды. Карл Фердинандтың екінші ұлы Джон Карлдың кіші қызы Изабелламен жасаған келісімін бұзғаннан кейін, тамызда ұсыныстан ашуланып бас тартты. Оның орнына Изабелла Арманьяк графы Иоанн IV-ке тұрмысқа шықты, бұл Карлдың Франциядағы азаматтық соғыс кезінде Бургундтардан Арманьяк партиясына адалдығын білдірді. Бұл өзгеріске Бургундияның Англиямен одақтасуы себеп болған болуы мүмкін, онда Карлдың қарындасы Жоан екінші күйеуі Генрих IV қайтыс болғаннан кейін сиқыршылықпен айыпталып түрмеге қамалған. 1416 жылы Франция, Кастилия, Арагон және Португалия патшаларының үлгісімен, Карл III Авиньондағы Бенедикт XIII-ті нағыз папа деп танудан бас тартып, Римде билік еткен Григорий XII-ге адалдығын ауыстырды. Элеонора сол жылы қайтыс болды. Арагондықтар Бланшаның үйленуін өздері үшін қамтамасыз етуге бекінді. Олардың патшайымы Элеонора Альбуркеркісінің екінші ұлы Джонға Бланшаны үйлендіруге күш салды. Олардың некесі 1419 жылдың қазан айында, бірнеше ай бойы жүргізілген қарқынды келіссөздерден кейін, ханшайымның мәртебесі қайта расталды. Карл Бланшаның орнын басатын ұл тудыру үшін қайтадан үйленбеуге уәде берді. Бланша ұл тауып, оған Карл есім қойғанда, король оның құрметіне Виана княздығын құрды. Бланшаның да Жоан есімді қызы дүниеге келді. Король Карл екі немересін де Бланшадан кейін мұрагерлікке енгізу рәсімін ресми түрде өткізді.

Соңғы жылдар

Карл өнерді қолдау, ерекше сыйлықтар және ғажайып күш арқылы монархияны биіктету үшін зор күш жұмсады. Оның бұйрығымен Памплона готикалық соборы және Олите мен Тафаладағы патша сарайларының құрылысы аяқталды. 1423 жылы ол қаланың үш бөлігі арасындағы ғасырлар бойғы қақтығысты бір бөлікке біріктіріп аяқтады. 1425 жылдың 8 қыркүйегінде, дені сау және көңілді оянған Карл III кенеттен құлап түсті. Ол Бланшқа шақыруға үлкерді, бірақ ол келген кезде сөйлей алмады. Сол күні ол қызының құшағында қайтыс болды. Бланш оның орнына еш қиындықсыз отырды. Карл Памплона соборында әйелі Элеонораның қасына жерленді.

Мұра

Карл III өз қызына тұрақты және гүлденген мемлекет қалдырды. Ол өзін негізінен француз князі ретінде ме, әлде Иберия патшасы ретінде ме көргені тарихшылар арасында даулы мәселе болып қала береді, бірақ ол Наварраның Ибериялану процесінің үдеп дамуын бақылап отырғаны анық. Салтты тарихнама Карл III-нің билеу кезеңін оның әкесінің Жүз жылдық соғысқа белсенді қатысқанынан өзгеше, ішкі қайта тартылу дәуірі ретінде көрсетеді; Карл II-нің құлпыраған билігінен кейін мемлекетке белгілі бір деңгейде өркендеу мен қоғамдық тыныштық әкелген қаржы реформалары; және сарайлық сәнділік. Карл III сондай-ақ дипломатия саласында айқын қабілет көрсетті. Осылайша, Карл III әкесі "Жаман" Карлдан ерекшеленіп, "Асыл" деген лақап атын алды.