Кіріспе
Iridaceae (/ɪ//r//ɪ//'//d//eɪ//s//i/,/aɪ//,//s//iː/,/iː/) – Asparagales қатарына жататын гүлді өсімдіктер тұқымдасы, ирис атымен аталған. Оның дүние жүзінде кең таралған, 69 түбіртекке бөлінетін, шамамен 2500 түрі бар. Бұл тұқымдасқа экономикалық маңызы бар көптеген өсімдіктер кіреді, мысалы, фрезия, гладиолус және крокус түрлері, сондай-ақ сафран да осы тұқымдасқа жатады. Бұл тұқымдастың өкілдері көп жылдық өсімдіктер, олардың түйірлері, жуандары немесе тамырсабақтары болады. Өсімдіктер тік өседі, жапырақтары көбінесе шөп тәрізді, орталық бөлігінде өткір жиырылады. Бұл тұқымдастың мысалдары – көк және сары ирис.
Iridaceae (/ɪ//r//ɪ//'//d//eɪ//s//i/,/aɪ//, // //s//iː/,/iː/) is a family of plants in order Asparagales, taking its name from the irises. It has a nearly global distribution, with 69 accepted genera with a total of c. 2500 species. It includes a number of economically important cultivated plants, such as species of Freesia, Gladiolus, and Crocus, as well as the crop saffron. Members of this family are perennial plants, with a bulb, corm or rhizome. The plants grow erect, and have leaves that are generally grass like, with a sharp central fold. Some examples of members of this family are the blue flag and yellow flag.
Этимология
Отбасының аты Iris туысынан шыққан, ол Еуропадағы осы отбасының ең ірі және ең танымал туысы болып табылады. Бұл туыс 1753 жылы швед ботанигі Карл Линнеймен жасалған. Оның аты грек құдайы Ирис есімінен алынған, ол Олимптен жерге радуга арқылы хабар жеткізген, ал Линней оның түстерін көптеген түрлердің әртүрлі түсті гүл жапырақтарында байқаған.
Таксономия
Iridaceae қазіргі уақытта Asparagales тәртібіне енген деп танылған, бірақ дәстүрлі түрде Liliales-пен топтастырылған. Бұрын Iridaceae төрт кішітұқымға бөлінген, бірақ филогенетикалық талдау нәтижелері қосымша үш кішітұқымды бөліп қарастыруға болатынын көрсетті. Молекулалық сағат талдауы 82 миллион жыл бұрын Антарктида-Австралия аймағында Doryanthaceae тұқымдасынан бастау алған кладогенезді растады. Iridaceae кішітұқымдарының таралуы филогенетикалық тұрғыдан құрылымдалған деп есептеледі, барлық жаңа тропикалық түрлер бір кішітұқымға, Iridoideae-ге жатады. Diplarreneae кішітұқымы тұқымның қалған бөлігіне жақын туыс және зигоморфты гүлдері мен әртүрлі биіктіктегі жіпшелерімен Iridoideae-ге тән ерекшелікке ие. Tigridieae кішітұқымы ірі, түйіршікті тамырсабы және жиырылған, қуратын жапырақтарымен ерекшеленеді.
Экология
Iridaceae тұқымдасының өкілдері әртүрлі мекен орындарында кездеседі. Gladiolus gueinzii теңіз жағасында, жоғары толқын деңгейінен жоғары, шашыранды суға жететін жерде өседі. Көптеген түрлер өсімдік өсуіне қолайсыз, құрғақ немесе суық кезеңі бар маусымдық климатқа бейімделген, осы кезде өсімдіктер ұйықтайды. Сондықтан көптеген түрлер жапырақты болады. Жасыл жапырақты түрлер субтропикалық орманды немесе саваннаны, қоңыржай шалғынды далаларды және ылғалды финбосты мекендейді. Кейбір түрлер батпақтарда немесе өзендер бойында өседі, ал кейбіреулері тек маусымдық сарқырамалардың шашыранды суында ғана өседі. Crocoideae және Nivenioideae қосалқы тұқымдастарының өкілдері алғаш рет Африкада құрғақ жағдайда кладогенезді бастады, ал Crocoideae үшін Оңтүстік Африкада Жерорта теңізі климаты қалыптасқан кезде бұл үдеріс жылдамдады. Жапырақты түрлердің жер үстілік бөліктері гүлшоғыры немесе тамырсабақ ұйықтай бастағанда қурап қалады. Осылайша, өсімдіктер өсуге қолайсыз жағдайларда жер астына шегініп, тірі қалады. Бұл шалғынды далалар мен финбостар үшін ерекше пайдалы, олар құрғақ маусымдағы тұрақты өртеуге бейімделген. Осы кезде өсімдіктер ұйықтап, олардың гүлшоғырлары немесе тамырсабақтары өрттің ыстығына төтеп бере алады. Өрт топырақ бетін бәсекелес өсімдіктерден тазартады және күлмен тыңайтады. Алғашқы жаңбыр жауғанда, ұйықтап жатқан тамырсабақтар өсуге дайын болады, гүлдер мен сабақтарды шығарып, басқа өсімдіктер көлеңкелемес бұрын гүлдейді. Көптеген шалғынды дала және финбостағы иридтер өрттен кейін жақсы гүлдейді, ал кейбір финбос түрлері өрттен кейінгі маусымда ғана гүлдейді. Iridaceae тұқымдасының көпшілігі гименоптералармен тозаңданады, көбінесе бір түрмен немесе түрлердің шағын тобымен. Iridaceae тұқымдасының жеке түрлерінде, әсіресе Gladiolus-та кездесетін осы тығыз қарым-қатынастар тозаңдаушы синдромдарының сипатталуына себеп болды. Тозаңдаушыларға жалғызбасты аралардың әртүрлі түрлері, сондай-ақ күнқұстар, ұзын сопақшалы ұшқыштар (мысалы, Moegistorhynchus longirostris), көбелектер және түнгі көбелектер жатады. Гүлдер қонақтарға нектар мен тозаң сыйлықтарын ұсына алады, бірақ кейбір тұқымдар тек нектарды ғана ұсынады, мысалы, Gladiolus және Watsonia. Iridoideae және Nivenioideae тұқымдастарының өкілдері көп мөлшерде нектар бөліп шығаратын радиалды симметриялы керней тәрізді гүлдерге ие. Бұл жаңа морфология қосымша гүлдік күрделілікке және тозаңдаушы қатынастардың тез эволюциясына мүмкіндік берді, кейде бес түрлендіруден астам жаңа қарым-қатынастарға әкелді.