Кіріспе

Iris тұқымдасының гүлді өсімдіктер туысы – Sisyrinchium. Sisyrinchium – Iridaceae тұқымдасына жататын, бір жылдықтан көп жылдыққа дейінгі гүлді өсімдіктердің ірі туысы. Бұл түрлер Жаңа әлемге тән және көккөз шөптер деп аталады. Шынайы шөптерге (Poaceae) жатпаса да, олар монокотиледондылар. АҚШ-тың шығысындағы бірнеше түрлердің саны азайып, жоғалу қаупі төніп тұр. Бұл, олардың жылдам түрленуге бейімділігінен туындаған, арнайы ареникалық ортаға бейімделуге көмектесетін нишалық түрлердің пайда болуымен байланысты болуы мүмкін.

Сипаттама

Бұл нағыз шөптер емес, бірақ көптеген түрлері шөптерге ұқсас көрінеді, себебі олар ұзын, жіңішке жапырақтары бар, төмен бойлы өсімдіктер. Олар көбінесе далаларда өседі. Көптеген түрлері ириске ұқсайды, олармен туыс. Көптеген түрлері тамырсабақтан көп жылдық өсімдіктер ретінде өседі, бірақ кейбіреулері аз өмір сүреді (мысалы, Sisyrinchium striatum), ал кейбіреулері бір жылдық (мысалы, Sisyrinchium iridifolium). Гүлдері салыстырмалы түрде қарапайым және көбінесе топтамалармен өседі. Көптеген түрлер, әсіресе Оңтүстік Америка түрлері, жалпы атына қарамастан, көк түсті емес. Бұл туысқа көк, ақ, сары және күлгін гүлшолпандары бар түрлер кіреді, көбінесе контрастты орталық бөлігімен. АҚШ-тағы түрлердің ішінде Батыс Көккөзді шөп (Sisyrinchium bellum) кейде ақ гүлдермен кездеседі, ал Калифорния Алтын Көккөзді шөп (Sisyrinchium californicum) сары гүлдерге ие.

Таксономия

Бұл туыс 1753 жылы Карл Линней Sisyrinchium bermudiana (әдетте Bermudiana деп аталады) түріне сүйене отырып аталған. Бұл туыстың таксономиясы өте қиын және шатастыратын, себебі осы туыстағы бірнеше түрлер, мысалы Sisyrinchium angustifolium, түрлер ретінде сипатталатын көптеген варианттары бар кешендерді құрайды. Түрлер арасындағы байланысты анықтау үшін қосымша генетикалық зерттеулер мен кладистік талдаулар қажет. Кейбір түрлер, әсіресе Sisyrinchium douglasii, жеке Olsynium туысына көшірілген. Бұл туыстың ең көп түрлілігі Оңтүстік Америкада кездеседі.

Этимология

Сисиринчион – грек сөзі, Плиний мен Теофраст жазған, Барбария жаңғағы ирисі (Ирис немесе Морея сисиринчиум) үшін қолданылған. Бұл сөз корма қабықтарының шалаң ешкінің жүніне ұқсауын көрсетеді, осы жүнді "сисира" деп атаған. 1666 жылғы авторлар латынша "sūs" ("шошқа") және грекше "rhynchos" ("мұрын") сөздерінен туындаған күмәнді этимологияны келтіреді, бұл шошқалардың тамырларды қазуымен байланыстырылған. Голдблатт пен Мэннинг түсіндіргендей, "Жаңа дүние ирида тұқымдасына осы атауды беру себебі, көрінетін болса, кездейсоқ болған".