Кіріспе

Iridaceae тұқымдасына жататын гүлді өсімдіктер туысы. Ирис – 310 түрі қабылданған гүлді өсімдіктер туысы.

Сипаттама

Ирис – көпжылдық өсімдіктер, олардың тамырсабақтарынан (ризоматты ирис) немесе құрғақ климатта, түйірлерінен (бальбалы ирис) өседі. Олардың ұзын, тік гүлшоғыр сабақтары қарапайым немесе тармақталған, қатты немесе қуыс, жалпақ немесе дөңгелек қималы болуы мүмкін. Тамырсабақты түрлерде әдетте 3–10 базалық қылыш тәрізді жапырақтары тығыз шоғырлармен өседі. Түйірлі түрлерде де 2–10 тар жапырақтар түйірден өседі.

Этимология

Бұл туыс грек тіліндегі ἶρις îris "көкайыс" сөзінен атын алған, бұл сонымен қатар грек құдайы Иристің есімі. Кейбір авторлар бұл атаудың көптеген түрлер арасында кездесетін гүлдердің алуан түсіне сілтеме жасайтынын айтады.

Таксономия

Ирис – Ирида тұқымдасының ең ірі туысы, құрамында 300-ге дейін түрі бар, олардың көпшілігі табиғи гибридтер. 2022 жылғы мәлімет бойынша, Plants of the World Online осы туыста 310 түрін мойындаған. Ирис субг. Лимнирис 2 бөлімге бөлінген: Лофирис (немесе «Эвансиас», немесе қанатты ирис) және Лимнирис, ол әрі 16 серияға жіктелген.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Барлық түрлерінің көбі Солтүстік жарты шардың қоңыржай аймақтарында, Еуропадан Азияға және Солтүстік Америкаға дейін таралған. Экологиялық жағынан әртүрлі болғанымен, Ирис көбінесе құрғақ, жартылай шөлді немесе суық, тасты таулы жерлерде өседі. Ал Iris foetidissima түрлері орманды аймақтарда, тік жарларда және бұталы жерлерде кездеседі.

Аурулар

Нарцисс мозаикалық вирусы көбінесе нарцисс арқылы танылады. Wylie et al., 2014, бірақ 2012 жылға дейін Австралияда белгісіз болған. Ал Еуропада ең танымал ирис бақшасы – Флоренциядағы (Италия) Giardino dell'Iris болып саналады, онда жыл сайын ирис селекционерлерінің үлкен қатысумен жарысы өтеді. Ирис, әсіресе көптеген сақалды түрлері, Челси гүл шоуы сияқты көрмелерде жиі кездеседі. Бақшада өсіру үшін ирис жіктелуі таксономиялық жіктелуден өзгеше. Бақшалық ирис бұтақшалы ирис немесе ризомалық ирис (ризомалы деп аталады) ретінде жіктеледі, олардың көптеген қосымша түрлері бар. Географиялық шығу тегінің кең ауқымы және осыған байланысты жоғары генетикалық әртүрлілік ирис өсірудің қажеттіліктерін әртүрлі етеді. Жалпы, ирис көптеген бау-бақша топырақтарында жақсы өседі, егер топырақ жақсы дренаждалған болса, түрлеріне байланысты. Ең ерте гүлдейтін түрлері – I. reticulata және I. reichenbachii, олар Солтүстік жарты шарда ақпан және наурыз айларында гүлдейді, одан кейін I. pumila және басқаларының кішкентай түрлері гүлдейді. Мамыр немесе маусым айларында көптеген биік сақалды сорттар гүлдей бастайды, мысалы, неміс ирисі және оның флорентина, тәтті ирис, венгр ирисі, лимон сары ирис (I. flavescens), Iris sambucina, сондай-ақ олардың табиғи және бау-бақша гибридтері, мысалы, I. neglecta немесе I. squalens сияқты атаулармен сипатталған және I. × lurida астында біріктірілген түрлері. Ұлыбританияда ирис Британдық Ирис қоғамымен насихатталады. Артур Блис Ирисінің ұлттық коллекциясы Глостерширде сақталады. Американдық Ирис қоғамы – Ирис үшін халықаралық сорт тіркеу органы және 30 000-нан астам тіркелген сорт атауларын мойындайды.

Бородатый ирис Oncocyclus бөлімі

Бұл бөлімде жастық иристері немесе патша иристері орналасқан, олар үлкен, айқын белгілі гүлдерімен ерекшеленетін өсімдіктер тобы. 30-дан 60-қа дейін түрлер осы бөлімге жіктеледі, бұл көрсеткіш ғалымдардың пікіріне байланысты өзгереді. Oncocyclus бөлімінің түрлері көбінесе қатаң эндемиктер болып табылады, әдетте шашыраңқы, үзіліс-жалғассыз аз ғана популяцияларда кездеседі. Олардың географиялық оқшаулануы тозаңдану стратегиясы және миромекохория арқылы тұқымның таралуымен күшейтіледі. Популяциялар арасындағы морфологиялық айырмашылықтар көбінесе жергілікті орта жағдайларына бейімделуді көрсететін градиент түрінде болады; бұл айырмашылық түрлер арасындағы айырмашылықпен үлкен дәрежеде сәйкес келеді, бұл осы ирис түрлерінің нақты шекараларын анықтауды қиындатады. Басқа ирис түрлерімен салыстырғанда, жастық ирис түрлері тар, орақ пішіндес жапырақтарымен сирек жабдықталған және гүлдер көбінесе сабақтарында жалғыз түйінде орналасқан; олар көбінесе өте қою, кейде қара түсті болады. Бұл ирис өсімдіктерін өсіруге көңіл жеткізу қажет, оларды құрғақ, жақсы дренаждалған топыраққа тым терең емес отырғызу керек. Күзетте оларды ауыстырмау керек, ал жапырақтары сарғайғаннан кейін тамырларын өсімдік қайтадан өсуді бастағанға дейін қатты жаңбырдан қорғау қажет.

Бородатый ирис Regelia бөлімі

Бұл бөлім, жастық иристермен тығыз байланысты, бірнеше бақ гибридтерін қамтиды, олар Oncocyclus бөліміндегі түрлермен будандастырылған, Regelio cyclus иристері деп белгілі. Оларды қыркүйек немесе қазан айларында жылы, күнге толы жерлерге отырғызу ұсынылады, ал тамырсабақтары келесі шілдеде жапырақтары құрғағаннан кейін қазылып алынуы керек.

Бойлы емес тамыршалы ирис (Limniris тұқымдасы)

Шығу тегіне байланысты, сақалсыз иристің алты негізгі кіші тобы бар. Олар Тынық мұхитының жағалауы, Сибирия, Спурия, Луизиана, Жапон және басқа топтарға бөлінеді. Еуропалық бақта жиі кездесетін сақалсыз тамырсабақты ирис түрлері – сібірлік ирис (I. sibirica) және оның гибридтері, сондай-ақ жапондық ирис (I. ensata) және оның гибридтері. "Жапондық ирис" термині жапондық ирис (ханашобу), қан ирисі (I. sanguinea, айаме) және қоян құлағы ирисі (I. laevigata, kakitsubata) үшін де қолданылады. I. unguicularis – Алжирден шыққан, қыс соңында гүлдейтін түр. Оның гүлдері аспан көгілдірі түсті, әрбір гүл жапырағының ортасында сары жолақпен. Гүлдеу қыстан көктемге дейін созылады. Бау-бақшада танымал тағы бір сақалсыз тамырсабақты ирис – I. ruthenica, оның талаптары мен қасиеттері биік сақалды ирис сияқты. Солтүстік Америкада Луизиана ирисі мен оның гибридтері жиі өсіріледі.

Сырлы тамырлы ирис (Limniris тұқымдасы)

Бір нақты түр – Солтүстік Америкадан шыққан Iris cristata.

Ағашқа ұқсас шөптер (Scorpiris)

Көпте "жуно" деп аталатын, бұл ирис түрі ең көп өсірілетін түйірлі ирис түрлерінің бірі. Олар көбінесе ең бірінші гүлдейді.

Қалқаншалы желiлiк ирис (Hermodactyloides түркiсi)

Торлы иристер, ерекше түйіршік пияздарымен бірге, сары I. danfordiae және әртүрлі көк-күлгін I. histrioides және I. reticulata ақпан және наурыз айларында гүлдейді. Бұл торлы пиязды иристер – миниатюралы және танымал көктемгі пияз өсімдіктері, бақта ең бірінші гүл ашатындардың қатарында. Көптеген кішкентай пиязды ирис түрлері, артық ылғалдан зардап шегуге бейім болғандықтан, олар үшін күнге толы жерде, жақсы, бірақ кеуекті топырақтан жасалған, су өткізетін жақсы төсек дайындалуы керек, ал қыста жартылай шіріген жапырақтармен немесе жаңа кокос талшықтарымен қорғалуы тиіс.

Ароматты тамыршалар

Неміс ирисінің (I. germanica) және тәтті иристің (I. pallida) тамырсабақтары орис түбірі ретінде сатылады және парфюмерия мен медицинада қолданылады, бірақ ежелгі заманда қазіргіден гөрі жиі қолданылған. Бүгінде гүлдерден алынатын ирис эфир майы (абсолюты) кейде ароматерапияда тыныштандыратын дәрі ретінде пайдаланылады. Кептірілген тамырсабақтар тіс шығаруға көмектесу үшін нәрестелерге беріледі. Bombay Sapphire және Magellan Gin сияқты джин брендтері дәм мен түс үшін орис түбірін және кейде ирис гүлдерін пайдаланады. Орис түбірін өндіру үшін ирис тамырсабақтары жиналады, кептіріледі және 5 жылға дейін сақталады. Осы уақыт ішінде тамырлардың ішіндегі майлар мен майлар ыдырайды және тотығады, нәтижесінде парфюмерияда құнды саналатын хош иісті қосылыстар пайда болады. Оның иісі құлпынай гүлдеріне ұқсас деседі. Сақталған тамырсабақтар бумен дистилляцияланады, бұл парфюмерия индустриясында "ирис майы" немесе орис майы деп аталатын қою майлы қоспаны береді. Ирис тамырсабақтарында терпендер мен аскорбин қышқылы, миристин қышқылы, тридецилен қышқылы және ундецилен қышқылы сияқты органикалық қышқылдардың көп мөлшері бар. Ирис тамырсабақтары уытты болуы мүмкін. Көк ту (I. versicolor) және бақшаларда өсірілетін, кеңінен будандастырылған басқа да түрлерде улы гликозид иридиннің жоғары концентрациясы кездеседі. Бұл тамырсабақтар жүрек айну, құсу, диарея және/немесе тері тітіркенуіне себеп болуы мүмкін, бірақ улану көбінесе өлімге әкелмейді. Ирис тек маманның бақылауымен ғана медициналық мақсатта қолданылуы керек.

Суды тазарту

Суды тазартуда сары ирис (I. pseudacorus) жиі қолданылады. Тамырлары әдетте қамыс төсемінде (мысалы, лава тасына) отырғызылады. Тамырлар судың сапасын жақсартып, ауыл шаруашылығынан келген ағынды сулардағы қоректік заттар сияқты ластаушы заттарды сіңіреді. Бұл өте шапшаң өсетін өсімдік қазір зиянды арамшөп деп есептеледі және АҚШ-тың кейбір штаттарында табиғи су арналарын бітеп тастауы себепті тыйым салынған.

Мәдениетте

Ирис өнерде және символ ретінде, соның ішінде геральдикада қолданылған. Символикалық мағынасы өзгеріп, христиан дінінде Исаның анасы Мәриямның символынан бастап, француз геральдикалық белгісі – fleur de lis-ке дейін ауысты. Ал ол француз патшалығынан Еуропаға және одан әрі тарады.

Өнер

Винсент ван Гог көптеген танымал ирис суреттерін салған. Американдық суретші Джозеф Мейсон, Джон Джеймс Одубонның досы, сол кезде Луизиананың туы немесе мыс ирис (Iris fulva) деп белгілі болған нәрсенің нақты бейнесін суреттеді, ал Одубон кейіннен оған екі Солтүстік пармула құсын (Parula americana) қосып, оны «Америка құстары» атты еңбегінің 15-ші тақтасына енгізді. Суретші Филипп Гермоген Кальдерон 1856 жылы салған «Бұзылған серттер» туындысында ирис бейнелеген; ол Пре-Рафаэлиттік бауырластықтың қағидаларын ұстанған. Ежелгі сенім бойынша, ирис ескерту ретінде қызмет етеді, себебі ол Олимптың хабаршысы деп аталған. Бұл суретте сондай-ақ жоғалған махаббат пен тыныш қасіреттің бейнесі бейнеленген, өйткені жас қыздарды Ирис қадайы соңғы тынысқа алып баратын. «Бұзылған серттер» алғаш рет көрмеге қойылғанда Генри Уодсворт Лонгфеллоудың өлеңдерімен бірге ұсынылды. Гүл өсіруді өнер түрі ретінде енгізген заманауи суретші Джордж Гессерт ирис өсіруде маманданған.

Жергілікті сорттар

Ирис нигриканс, қара ирис – Иорданияның ұлттық гүлі. Ирис бисмарккьяна, Назарет ирисі, Жоғарғы Назарет қаласының символы. Ирис croatica – Хорватияның ресми емес ұлттық гүлі. Брюссельдің символы – стильделген сары ирис, себебі тарихи тұрғыдан маңызды Сент-Гаугерик аралы осы гүлдермен жабылған болатын. Қазіргі уақытта Брюссель астанасының аймағының туында тек ирис бейнесі ғана бейнеленген. 1998 жылы Ирис лакустрис, кішкентай көл ирисі, Мичиган штатының ресми жабайы гүлі деп жарияланды, онда осы гүлдің көп бөлігі өседі. 1990 жылы Луизиана ирисі Луизиана штатының ресми жабайы гүлі деп танылды (қараңыз, fleur de lis: АҚШ, Жаңа Франция), бірақ штаттың ресми гүлі – магнолия гүлі. Ирис – түрі нақты көрсетілмеген – Теннесси штатының гүлдерінің бірі. Көптеген адамдар Iris versicolor, қызғылт ирис түрінің штат гүлі екеніне келіседі, сонымен қатар жабайы өсетін құмарлық гүлі (Passiflora incarnata) штаттың тағы бір гүлдік символы болып табылады. Гринвилл қаласында жыл сайын ирис фестивалі өтеді, ол ирис гүлін, жергілікті дәстүрлер мен мәдениетті тойлайды. Iris versicolor түрі сондай-ақ Канаданың Квебек провинциясының провинциялық гүлі болып табылады, ол бұл провинцияға тән емес Мадонна лилиясын ығыстырды (қараңыз, fleur de lis: Канада). Квебек провинциясының туында көк түсті ирис (I. versicolor, француз тілінде iris versicolore) бейнеленген.

Қытай

Қытайда Айрис ангуифуганың баққа жыландардың кірмеуіне кедерес ететіні есептеледі. Ол қыс бойы өсіп, жыландарды бақтан шығарып тұрады, бірақ көктемде тоқталып, жыландардың баққа қайта кіруіне мүмкіндік береді. Күзде қайтадан өсіп, жыландарды тоқтатуға қабілетті.

Ежелгі Грекия

Гомердің Деметрға арналған гимнында Персефона және оның серігі нимфалар (Океанидтер Артемида мен Афинамен бірге) көктемгі шалғыда раушан, сафран, меншік гүлі, жұпар гүлі, лилия, дала гүлі және гиацинт сияқты гүлдер жинап жүргенде, Гад құдайы оны ұрлап әкетті. Бұл гүлдер Iris attica деп танылды.

Мұсылман мәдениеті

Иран мен Кашмирде Iris kashmiriana және Iris germanica ең көп мұсылман зираттарында өсіріледі.

Флер-де-лили және оған байланысты геральдика

Француз патшасы Хлодовик I (466–511), христиан дініне кірген кезде, өзінің туындағы үш бақаны ирис гүлдеріне (Құдай ананың гүлі) ауыстырды. Стильделген ирис – флер-де-лис, Капе үйінің эмблемасы ретінде алғаш рет қазіргі түрінде қолданылған. Флер-де-лис Франциямен 12 ғасырда Людовик VII оны символ ретінде қабылдағаннан бері байланыстырылып келеді. Сары флер-де-лис Батыс Еуропада көптеп таралған сары ирис гүлін (I. pseudacorus) көрсетеді. Қазіргі қолданысқа Квебек туы, «Нью-Орлеан Сентс» кәсіби футбол командасының логотипі және Миссури штатының Сент-Луис қаласының туы мысал бола алады. Флоренция қаласының гербі мен туындағы қызыл флер-де-лис, Флоренцияға тән ақ ирис гүлдерінен тараған, тіпті қала қабырғаларында да өскен. Ақ ирис қызыл түс фонға қарсы Флоренцияның символы болды, бірақ Медичи әулеті саяси биліктің өзгеруін көрсету үшін түстерді ауыстырды, соның нәтижесінде ғасырлар бойы жалғасып, қазірге дейін тоқтамаған қызыл ирис гүлдерін будандастыру бағдарламасы іске қосылды.

Скаутинг, бауырластықтар мен қыздар қауымдары

Флеур-де-лис – скаутингтің дерлік барлық жерде танылатын символы және Каппа Каппа Гамма әйелдер қауымы қабылдаған символдарының бірі. Ирис версиколоры – Каппа Пи халықаралық құрметті өнер бірлестігінің ресми гүлі.

Басқа

Ирис - ақпан айының туған гүлі саналады.