Кіріспе

Түркиядағы жабық базар, Түркиядағы Ұлы базар (Kapalıçarşı, "жабық базар" деген мағынада; сондай-ақ Büyük Çarşı, "үлкен базар" деген мағынада) Стамбулда орналасқан және әлемдегі ең ірі және ең көне жабық базарлардың бірі болып табылады. Оның жалпы ауданы 30 700 м2, 61 жабық көшесі және 4000-нан астам дүкені бар. Күн сайын 250 000 мен 400 000 аралығында келушілерді тартады. 2014 жылы ол жылына 91 250 000 келушімен әлемдегі ең танымал туристік орындардың бірінші орнына ие болды. Стамбулдағы Ұлы базар көбінесе әлемдегі алғашқы сауда орталықтарының бірі деп есептеледі.

Орналасқан жері

Үлкен базар Стамбулдың қабырғалы қала ішінде, Фатих ауданында және сол аттас махалляда (Капалычаршы) орналасқан. Ол шамамен Баязит және Нұруосмание мешіттері арасында батыстан шығысқа қарай созылады. Базарға Сұлтанхамет пен Сыркешіден трамваймен (Беязыт Капалычаршы аялдамасы) оңай жете аласыз.

Тарих

Болашақтағы Үлкен Базардың негізгі құрылысы 1455/56 жылдың қысында, Осман империясы Константинопольді жаулап алғаннан кейін көп ұзамай басталды және Стамбулдың экономикалық өркендеуін қамтамасыз етуді мақсат тұтқан ірі бастаманың бір бөлігі болды. Сұлтан Мехмед II Константинопольдегі сарайының жанында мата мен әшекей бұйымдары саудасы үшін арналған ғимарат салдырды. Ол Севахир Бедестаны ("Бағалы тастардың Бедестаны") деп аталды және Осман тілінде Безазистан-ы Җевид ("Жаңа Бедестен") деп те белгілі болды. "Бедестен" сөзі парсы тілінен келген "безестан" сөзінен алынған, "без" ("мақта") сөзінен туындаған және "мақта сатушылардың базары" дегенді білдіреді. Ғимарат түркі тілінде Іш ("Ішкі"), Антик ("Ескі") немесе Ески ("Көне") Бедестен деп аталды. Ол Стамбулдың үшінші төбесінде, Константин мен Феодосийдің ежелгі форумдары арасында орналасқан. Бұл ғимарат сол жылдары салынып жатқан алғашқы сұлтан сарайының (Ескі Сарай) жанында және Византия дәуіріндегі қаланың нан пісірушілер ауданы – Артполейядан (грекше: Ἀρτοπωλεῖα) көп алшақтамай орналасқан. Бедестеннің құрылысы 1460/61 жылдың қысында аяқталды және ғимарат Ая-София мешітінің вақфына тапсырылды. Кірпіш қалаудың талдауы көрсеткендей, құрылыстың көп бөлігі 15 ғасырдың екінші жартысында салынған. Алайда, Бедестеннің Шығыс қақпасының (Kuyumcular Kapısı) үстіндегі Комнен әулетінің бүркітін бейнелейтін византиялық рельефін бірнеше ғалымдар ғимараттың византиялық құрылыс екенін дәлелдеу үшін пайдаланды. Ал ескі кітап базары (Сахафлар Чаршысы) 1894 жылғы Стамбул жер сілкінісінен кейін ғана Базардан Беязид мешітінің жанындағы қазіргі көрнекті орнына көшірілді. Кейбір деректерге сәйкес, бұл оқиға 1545 жылы Сұлтан Сүлеймен I тұсында болған. Мехмед II тағы бір жабық базар салдырды, ол "Сандал Бедестені" деп аталды (атауы Бурсада тоқылған сандал ағашының түсіне ұқсас жіптің бір түрінен шыққан), сондай-ақ Кіші ("Кішкентай"), Җедит немесе Йени ("Жаңа") Бедестені деп те аталды, ол біріншісінің солтүстігінде орналасқан. Сандал Бедестені салынғаннан кейін мата саудасы сол жерге көшірілді, ал Севахир Бедестені сән-салтанатты тауарлар саудасы үшін қалдырылды. Бастапқыда екі ғимарат бір-бірінен бөлек тұрды. 16 ғасырдағы француз саяхатшысы Пьер Жилльдің мәлімдемесіне сәйкес, олардың арасында Беязид мешітінің қираған шіркеулер мен үлкен цистернасы орналасқан. Сол кезде қаланың дүкендерінің оннан бір бөлігі базар мен оның төңірегінде шоғырланған. 1701 жылғы өрт өте күшті болды, бұл Ұлы визир Невшехирли Дамад Ибрахим-пашаны 1730-1731 жылдары кешеннің бірнеше бөлігін қайта құруға мәжбүр етті. 1738 жылы Кызылар Ағасы Бешир Аға Меркан Қапының жанындағы Су бұрқасын (қазір де бар) сыйлады. Осы кезеңде 1696 жылы шығарылған өртке қарсы жаңа заңға сәйкес, екі Бедестен арасындағы базардың бірнеше бөліктері күмбездермен жабылды. 1850 жылға қарай Бедестендегі жалдау бағасы екі-үш онжылдық бұрынғыдан он есе төмен болды. Сонымен қатар, батысқа бағдарланған буржуазияның пайда болуы және батыс өнімдерінің коммерциялық табысы грек, армян және еврей саудагерлерін Базардан, оны ескірген деп санап, еуропалықтар жиі баратын Пера және Галата сияқты аудандарда жаңа дүкендер ашуға итермеледі. 1890 жылғы мәліметтерге сәйкес, Базарда 4399 белсенді дүкен, 2 бедестен, 2195 бөлме, 1 хамам, 1 мешіт, 10 медресе, 19 фонтан (олардың ішінде екі шадырван және бір себил), 1 кесене және 24 хан болды. Кешеннің соңғы жөндеу жұмыстары 1980 жылы жүргізілді. Сол кезде базардың айналасындағы жарнама плакаттары да алынып тасталды.

Сәулет

Iç Bedesten төртбұрышты (43,30 м х 29,50 м) жоспарға ие. Екі қатар тас тіреулер, әр қатарында төртеуден, үш қатарлы, әр қатарында бесеуден сарайларды ұстап тұр. Әр сарайдың үстінде кірпіштен жасалған күмбез және соқыр барабан орналасқан. Ішкі және сыртқы қабырғаларында 44 жертөле (махзен) салынған, бұл сыртқы жағынан ашылмаушы күмбезді бөлмелер. Бедестенге күн сәулесі шатыр астындағы тікбұрышты терезелер арқылы кіреді: оларға ағаштан жасалған дәліз арқылы қол жеткізуге болады. Жарық жеткіліксіз болғандықтан, ғимарат күніне бірнеше сағат ғана ашық болатын және негізінен сәндік тауарлар, әсіресе тоқыма өнімдерімен сауда жасауға арналған. Сандал Бедестені де төртбұрышты (40,20 м × 42,20 м) жоспарға ие, онда 12 тас тіреу 20 сарайды ұстап тұр, олардың үстінде соқыр барабанмен кірпіш күмбездер орналасқан. Бұл жағдайда дүкендер тек сыртқы қабырғаларда жасалған. Екі ғимараттағы әр сарай кірпіш аркалармен және емен бұрыштармен байланысқан, олар бір-бірімен байланыстырылған. Екі ғимарат та темір қақпалармен жабылады. Бедестендерден басқа, бастапқыда Ұлы базар құрылыстары ағаштан салынған, бірақ 1700 жылғы өртенгеннен кейін ғана тас және кірпішпен қайта салынды және жабылды. Шатырлар көбінесе плиткамен жабылған, ал 1954 жылы өртенген бөлігінде қазірде асфальт қолданылады. Базарда өрттің алдын алу үшін жасанды жарық көздері болмаған, сондай-ақ темекі шегуге қатаң тыйым салынған. Ішкі Бедестеннің сыртындағы жолдар оған шамамен параллель бағытталған. Ғасырлар бойында болған көптеген өрттер мен жер сілкіністерінен келген зиян, сондай-ақ жалпы жоспарсыз жүргізілген жөндеу жұмыстары нарыққа, әсіресе оның батыс бөлігіне, түрлі бұрыштарда қиылысатын жолдар мен көшелердің лабиринтымен ерекше көрнектілік сыйлады.

Бүгінгі Ұлы базар

Бүгінде Үлкен базар гүлденген кешен болып табылады, онда 26 000 адам жұмыс істейді және күніне 250 000 мен 400 000 аралығында келушілерді қабылдайды, сонымен қатар Стамбулдың маңызды ескерткіштерінің бірі. Бұл жоба нарықтағы үлкен мәселелерді шешуге бағытталған: мысалы, бүкіл базарда тиісті дәретхана жағдайы жоқ. Сонымен қатар, өткен жылдары бақылаудың жетіспеуі көптеген саудагерлерге кеңістік алу үшін дүкендеріндегі бағаналарды алып тастауға және қабырғаларын жұқартқызуға мүмкіндік берді. Бұл, базардың шатырындағы қорғасынды (соңғы жылдары ұрланған) бетонмен алмастырумен бірге, алдағы жылдары Стамбулда болжамдалып отырған жер сілкінісі кезінде үлкен қауіпті жағдайға әкелуі мүмкін. Үлкен базар жексенбі күндері мен банк мейрамдарынан басқа, әр күні сағат 9:00-ден 19:00-ге дейін ашық болады.