Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Түркиядағы жабық базар, Түркиядағы Ұлы базар (Kapalıçarşı, "жабық базар" деген мағынада; сондай-ақ Büyük Çarşı, "үлкен базар" деген мағынада) Стамбулда орналасқан және әлемдегі ең ірі және ең көне жабық базарлардың бірі болып табылады. Оның жалпы ауданы 30 700 м2, 61 жабық көшесі және 4000-нан астам дүкені бар. Күн сайын 250 000 мен 400 000 аралығында келушілерді тартады. 2014 жылы ол жылына 91 250 000 келушімен әлемдегі ең танымал туристік орындардың бірінші орнына ие болды. Стамбулдағы Ұлы базар көбінесе әлемдегі алғашқы сауда орталықтарының бірі деп есептеледі.
Covered market in Turkey
the Grand Bazaar in Turkey
The Grand Bazaar (Kapalıçarşı, meaning ‘Covered Market’; also Büyük Çarşı, meaning ‘Grand Market’) in Istanbul is one of the largest and oldest covered markets in the world, with 61 covered streets and over 4,000 shops on a total area of 30,700 m2, attracting between 250,000 and 400,000 visitors daily. In 2014, it was listed No.1 among the world's most visited tourist attractions with 91,250,000 annual visitors. The Grand Bazaar at Istanbul is often regarded as one of the first shopping malls of the world.
Орналасқан жері
Үлкен базар Стамбулдың қабырғалы қала ішінде, Фатих ауданында және сол аттас махалляда (Капалычаршы) орналасқан. Ол шамамен Баязит және Нұруосмание мешіттері арасында батыстан шығысқа қарай созылады. Базарға Сұлтанхамет пен Сыркешіден трамваймен (Беязыт Капалычаршы аялдамасы) оңай жете аласыз.
The Grand Bazaar is located inside the walled city of Istanbul, in the district of Fatih and in the neighbourhood (mahalle) bearing the same name (Kapalıçarşı). It stretches roughly from west to east between the mosques of Beyazit and of Nuruosmaniye. The Bazaar can easily be reached from Sultanahmet and Sirkeci by trams (Beyazıt Kapalıçarşı stop).
Тарих
Болашақтағы Үлкен Базардың негізгі құрылысы 1455/56 жылдың қысында, Осман империясы Константинопольді жаулап алғаннан кейін көп ұзамай басталды және Стамбулдың экономикалық өркендеуін қамтамасыз етуді мақсат тұтқан ірі бастаманың бір бөлігі болды. Сұлтан Мехмед II Константинопольдегі сарайының жанында мата мен әшекей бұйымдары саудасы үшін арналған ғимарат салдырды. Ол Севахир Бедестаны ("Бағалы тастардың Бедестаны") деп аталды және Осман тілінде Безазистан-ы Җевид ("Жаңа Бедестен") деп те белгілі болды. "Бедестен" сөзі парсы тілінен келген "безестан" сөзінен алынған, "без" ("мақта") сөзінен туындаған және "мақта сатушылардың базары" дегенді білдіреді. Ғимарат түркі тілінде Іш ("Ішкі"), Антик ("Ескі") немесе Ески ("Көне") Бедестен деп аталды. Ол Стамбулдың үшінші төбесінде, Константин мен Феодосийдің ежелгі форумдары арасында орналасқан. Бұл ғимарат сол жылдары салынып жатқан алғашқы сұлтан сарайының (Ескі Сарай) жанында және Византия дәуіріндегі қаланың нан пісірушілер ауданы – Артполейядан (грекше: Ἀρτοπωλεῖα) көп алшақтамай орналасқан. Бедестеннің құрылысы 1460/61 жылдың қысында аяқталды және ғимарат Ая-София мешітінің вақфына тапсырылды. Кірпіш қалаудың талдауы көрсеткендей, құрылыстың көп бөлігі 15 ғасырдың екінші жартысында салынған. Алайда, Бедестеннің Шығыс қақпасының (Kuyumcular Kapısı) үстіндегі Комнен әулетінің бүркітін бейнелейтін византиялық рельефін бірнеше ғалымдар ғимараттың византиялық құрылыс екенін дәлелдеу үшін пайдаланды. Ал ескі кітап базары (Сахафлар Чаршысы) 1894 жылғы Стамбул жер сілкінісінен кейін ғана Базардан Беязид мешітінің жанындағы қазіргі көрнекті орнына көшірілді. Кейбір деректерге сәйкес, бұл оқиға 1545 жылы Сұлтан Сүлеймен I тұсында болған. Мехмед II тағы бір жабық базар салдырды, ол "Сандал Бедестені" деп аталды (атауы Бурсада тоқылған сандал ағашының түсіне ұқсас жіптің бір түрінен шыққан), сондай-ақ Кіші ("Кішкентай"), Җедит немесе Йени ("Жаңа") Бедестені деп те аталды, ол біріншісінің солтүстігінде орналасқан. Сандал Бедестені салынғаннан кейін мата саудасы сол жерге көшірілді, ал Севахир Бедестені сән-салтанатты тауарлар саудасы үшін қалдырылды. Бастапқыда екі ғимарат бір-бірінен бөлек тұрды. 16 ғасырдағы француз саяхатшысы Пьер Жилльдің мәлімдемесіне сәйкес, олардың арасында Беязид мешітінің қираған шіркеулер мен үлкен цистернасы орналасқан. Сол кезде қаланың дүкендерінің оннан бір бөлігі базар мен оның төңірегінде шоғырланған. 1701 жылғы өрт өте күшті болды, бұл Ұлы визир Невшехирли Дамад Ибрахим-пашаны 1730-1731 жылдары кешеннің бірнеше бөлігін қайта құруға мәжбүр етті. 1738 жылы Кызылар Ағасы Бешир Аға Меркан Қапының жанындағы Су бұрқасын (қазір де бар) сыйлады. Осы кезеңде 1696 жылы шығарылған өртке қарсы жаңа заңға сәйкес, екі Бедестен арасындағы базардың бірнеше бөліктері күмбездермен жабылды. 1850 жылға қарай Бедестендегі жалдау бағасы екі-үш онжылдық бұрынғыдан он есе төмен болды. Сонымен қатар, батысқа бағдарланған буржуазияның пайда болуы және батыс өнімдерінің коммерциялық табысы грек, армян және еврей саудагерлерін Базардан, оны ескірген деп санап, еуропалықтар жиі баратын Пера және Галата сияқты аудандарда жаңа дүкендер ашуға итермеледі. 1890 жылғы мәліметтерге сәйкес, Базарда 4399 белсенді дүкен, 2 бедестен, 2195 бөлме, 1 хамам, 1 мешіт, 10 медресе, 19 фонтан (олардың ішінде екі шадырван және бір себил), 1 кесене және 24 хан болды. Кешеннің соңғы жөндеу жұмыстары 1980 жылы жүргізілді. Сол кезде базардың айналасындағы жарнама плакаттары да алынып тасталды.
The construction of the future Grand Bazaar's core started during the winter of 1455/56, shortly after the Ottoman conquest of Constantinople and was part of a broader initiative to stimulate economic prosperity in Istanbul. Sultan Mehmed II had an edifice erected devoted to the trading of textiles and jewels near his palace in Constantinople. It was named Cevâhir Bedestan ("Bedesten of Gems") and was also known as Bezzâzistan ı Cedîd ("New Bedesten") in Ottoman Turkish. The word bedesten is adapted from the Persian word bezestan, derived from bez ("cloth"), and means "bazaar of the cloth sellers". The building – named alternately in Turkish İç ("Internal"), Antik ("Ancient"), or Eski ("Old") Bedesten – lies on the slope of the third hill of Istanbul, between the ancient Fora of Constantine and of Theodosius. It was also near the first sultan's palace, the Old Palace (Eski Saray), which was also in construction in those same years, and not far from the Artopoleia (in Greek) (Ἀρτοπωλεῖα), the city's bakers' quarter in Byzantine times. The construction of the Bedesten ended in the winter of 1460/61, and the building was endowed to the waqf of the Hagia Sophia Mosque. Analysis of the brickwork shows that most of the structure originates from the second half of the 15th century, although a Byzantine relief representing a Comnenian eagle, still enclosed on the top of the East Gate (Kuyumcular Kapısı)) of the Bedesten has been used by several scholars as proof that the edifice was a Byzantine structure. while the old book market (Sahaflar Çarşısı) was moved from the Bazaar to the present picturesque location near the Beyazid Mosque only after the 1894 Istanbul earthquake. Some years later—according to other sources, this occurred in 1545 under Sultan Suleiman I—Mehmed II had another covered market built, the "Sandal Bedesten" (the name comes from a kind of thread woven in Bursa, which had the colour of sandalwood), also named Küçük ("Little"), Cedit or Yeni (both words meaning "New") Bedesten, which lay north of the first. After the erection of the Sandal Bedesten the trade in textiles moved there, while the Cevahir Bedesten was reserved for the trade in luxury goods. At the beginning the two buildings were isolated. According to the 16th century French traveller Pierre Gilles, between them and the Mosque of Beyazid stood the ruins of churches and a large cistern. In that period one tenth of the shops of the city were concentrated in the market and around it. The fire of 1701 was particularly fierce, forcing Grand Vizier Nevşehirli Damad Ibrahim Pasha to rebuild several parts of the complex in 1730–1731. In 1738 the Kızlar Ağası Beşir Ağa endowed the Fountain (still existing) near Mercan Kapı. In this period, because of the new law against fires issued in 1696, several parts of the market which lay between the two Bedesten were covered with vaults. By 1850, rents in Bedesten were ten times lower than two to three decades before. Moreover, the birth of a West oriented bourgeoisie and the commercial success of Western products pushed the merchants belonging to the minorities (Greek, Armenian, Jewish) into moving out of the Bazaar, perceived as antiquated, and into opening new shops in quarters frequented by Europeans, such as Pera and Galata. According to an 1890 survey, in the Bazaar there were 4,399 active shops, 2 bedesten, 2195 rooms, 1 hamam, one mosque, 10 medrese, 19 fountains (among them two şadırvan and one sebil), one mausoleum and 24 han. The last restoration of the complex took place in 1980. On that occasion, advertising posters around the market were also removed.
Сәулет
Iç Bedesten төртбұрышты (43,30 м х 29,50 м) жоспарға ие. Екі қатар тас тіреулер, әр қатарында төртеуден, үш қатарлы, әр қатарында бесеуден сарайларды ұстап тұр. Әр сарайдың үстінде кірпіштен жасалған күмбез және соқыр барабан орналасқан. Ішкі және сыртқы қабырғаларында 44 жертөле (махзен) салынған, бұл сыртқы жағынан ашылмаушы күмбезді бөлмелер. Бедестенге күн сәулесі шатыр астындағы тікбұрышты терезелер арқылы кіреді: оларға ағаштан жасалған дәліз арқылы қол жеткізуге болады. Жарық жеткіліксіз болғандықтан, ғимарат күніне бірнеше сағат ғана ашық болатын және негізінен сәндік тауарлар, әсіресе тоқыма өнімдерімен сауда жасауға арналған. Сандал Бедестені де төртбұрышты (40,20 м × 42,20 м) жоспарға ие, онда 12 тас тіреу 20 сарайды ұстап тұр, олардың үстінде соқыр барабанмен кірпіш күмбездер орналасқан. Бұл жағдайда дүкендер тек сыртқы қабырғаларда жасалған. Екі ғимараттағы әр сарай кірпіш аркалармен және емен бұрыштармен байланысқан, олар бір-бірімен байланыстырылған. Екі ғимарат та темір қақпалармен жабылады. Бедестендерден басқа, бастапқыда Ұлы базар құрылыстары ағаштан салынған, бірақ 1700 жылғы өртенгеннен кейін ғана тас және кірпішпен қайта салынды және жабылды. Шатырлар көбінесе плиткамен жабылған, ал 1954 жылы өртенген бөлігінде қазірде асфальт қолданылады. Базарда өрттің алдын алу үшін жасанды жарық көздері болмаған, сондай-ақ темекі шегуге қатаң тыйым салынған. Ішкі Бедестеннің сыртындағы жолдар оған шамамен параллель бағытталған. Ғасырлар бойында болған көптеген өрттер мен жер сілкіністерінен келген зиян, сондай-ақ жалпы жоспарсыз жүргізілген жөндеу жұмыстары нарыққа, әсіресе оның батыс бөлігіне, түрлі бұрыштарда қиылысатын жолдар мен көшелердің лабиринтымен ерекше көрнектілік сыйлады.
The Iç Bedesten has a rectangular plan (43.30 m x 29.50 m). Two rows of stone piers, four in each row, sustain three rows of bays, five in each row. Each bay is surmounted by a brick dome with blind drum. In the inner and in the outer walls have been built 44 cellars (mahzen), vaulted rooms without external openings. The sunlight in Bedesten comes from rectangular windows placed right under the roof: they can be accessed through a wooden ambulatory. Due to the scarce illumination, the edifice was kept open only some hours each day, and was devoted to the trade of luxury goods, above all textiles. The Sandal Bedesten has also a rectangular plan (40.20 m × 42.20 m), with 12 stone piers bearing 20 bays surmounted by brick domes with blind drum. In this case shops are carved only in the outer walls. In both edifices, each bay is tied to the others through brick arches tied by juniper beams, and masonry is made with rubble. Both buildings were closed by iron gates. Aside from the bedestens, originally the Grand Bazaar structures were built with wood, and only after the 1700 fire, they were rebuilt in stone and brickwork, and covered. The roofs are mainly covered with tiles, while the part burnt in 1954 uses now tarmac. In the bazaar no artificial light was foreseen, also to prevent fires, and smoking was strictly prohibited. The roads outside the inner Bedesten are roughly parallel to it. The damages caused by the many fires and quakes along the centuries, together with the repairs done without a general plan, gave to the market – especially in its western part – a picturesque appearance, with its maze of roads and lanes crossing each other at various angles.
Бүгінгі Ұлы базар
Бүгінде Үлкен базар гүлденген кешен болып табылады, онда 26 000 адам жұмыс істейді және күніне 250 000 мен 400 000 аралығында келушілерді қабылдайды, сонымен қатар Стамбулдың маңызды ескерткіштерінің бірі. Бұл жоба нарықтағы үлкен мәселелерді шешуге бағытталған: мысалы, бүкіл базарда тиісті дәретхана жағдайы жоқ. Сонымен қатар, өткен жылдары бақылаудың жетіспеуі көптеген саудагерлерге кеңістік алу үшін дүкендеріндегі бағаналарды алып тастауға және қабырғаларын жұқартқызуға мүмкіндік берді. Бұл, базардың шатырындағы қорғасынды (соңғы жылдары ұрланған) бетонмен алмастырумен бірге, алдағы жылдары Стамбулда болжамдалып отырған жер сілкінісі кезінде үлкен қауіпті жағдайға әкелуі мүмкін. Үлкен базар жексенбі күндері мен банк мейрамдарынан басқа, әр күні сағат 9:00-ден 19:00-ге дейін ашық болады.
Today the Grand Bazaar is a thriving complex, employing 26,000 people visited by between 250,000 and 400,000 visitors daily, and one of the major landmarks of Istanbul. This project should finally solve the big problems of the market: for example, in the whole Bazaar there is no proper toilet facility. Moreover, the lack of controls in the past years allowed many dealers to remove columns and skive walls in their shops to gain space; this, together with the substitution of lead (stolen in the last years) with concrete on the market's roof, has created a great hazard when the earthquake expected in Istanbul in the next years will occur. The Grand Bazaar is opened each day except Sundays and bank holidays from 9:00 until 19:00.