Кіріспе

Жалынды шығаратын қол құрылғысы – бақыланатын жалынды жасауға арналған портативті құрылғы. Ол темекі, бутан газы, фейерверктер, шамдар немесе лагерь оттары сияқты түрлі жанғыш заттарды тұтандыру үшін қолданылады. Жалынды шығару құрылғысы әдетте жанғыш сұйықтықпен толтырылған металл немесе пластик контейнерден, қысылған жанғыш газ немесе сирек жағдайларда жанғыш қатты заттан (мысалы, траншеялық жалынды шығару құрылғысындағы арқаннан) тұрады, сондай-ақ жалынды жасауға арналған тұтандыру механизмі және жалынды сөндіруге немесе пайдаланушының демімен сөндіруге болатын деңгейде бақылауға арналған мүмкіндіктер болады. Балама ретінде, жалынды шығару құрылғысы электр қуатын пайдаланып, электр доғасын жасау үшін плазманы тұтандыру көзі ретінде қолдануы мүмкін, немесе мақсатты нысанды тұтандыру температурасына дейін қыздыру үшін жылыту элементін пайдалануы мүмкін. Бұл әдіс алғаш рет Фридрих Вильгельм Шиндлермен сигараны тұтандыру үшін қолданылған, ал қазір көбінесе автомобильдің қосалқы қуат розеткасына енгізіліп, мақсатты материалды тұтандыру үшін қолданылады. Әртүрлі жалынды шығару отындарының әртүрлі қасиеттері бар, бұл жалынды шығару құрылғысының әртүрлі түрлерін жасау мен сатып алудың басты себебі болып табылады.

Тарих

Алғашқы от жаққыштар, бастапқыда, ұңғыннан атып шығарылатын мылтықтарды өзгерту арқылы жасалған, олардың отыны ұңғын болған. 1662 жылы түрік саяхатшысы Евлия Челеби Османдық дипломатиялық миссиясының құрамында Венаға сапар шекті және онда жасалған от жаққыштарға таң қалды: "Кішкентай қораптың ішінде отын, болат, күкірт және шайырлы ағаш орналасқан. Оқ-дәрінің доңғалағына соққандай, ағаш тұтанады. Бұл жорықтағы әскерлерге пайдалы." Алғашқы от жаққыштардың бірін 1823 жылы неміс химигі Иоганн Вольфганг Дёберейнер ойлап тапты, ол көбінесе Дёберейнер лампасы деп аталды. Бұл от жаққыш, химиялық реакция арқылы от жаққыштың ішінде пайда болатын, жанғыш сутегі газын платина металл катализаторы арқылы өткізіп, оны тұтандырып, көп мөлшерде жылу мен жарық шығарды. 1903 жылы Карл Ауер фон Велсбахтың ферроцерийді (көбінесе кремень деп жаңылыс жатады) жасауы қазіргі заманғы от жаққыштардың пайда болуына мүмкіндік берді. Сызылғанда, ол көптеген от жаққыштардың отынын тұтандыратын үлкен ұшқын шығарады және бір рет қолданылатын заттарда пайдалануға қолайлы. Карл Ауер фон Велсбахтың кремнезёрынан пайдаланып, Ronson сияқты компаниялар практикалық және қолдануға оңай от жаққыштарды жасауға қол жеткізді. 1910 жылы Ronson алғашқы Pist O Liter-ді шығарды, ал 1913 жылы компания өзінің алғашқы от жаққышын жасады, ол "Wonderlite" деп аталды, ол тұрақты от жаққыш стилі болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде әскерлер бос патрондардан от жаққыштар жасауды бастады. Сол кезде бір әскер желден қорғау үшін, оған тесіктер салып, шатырдың қақпағын орнатудың жолын тапты. Zippo от жаққышы мен компаниясы 1932 жылы Джордж Грант Блейсделлмен ойлап табылып, құрылды. Zippo сенімділігімен, "Өмір бойы кепілдікпен" және "Желге төзімді" деп жарнамаланғандығымен ерекшеленді. Көптеген алғашқы Zippo-лар отын ретінде нафтаны қолданды. 1950 жылдары, бутанның жалысын бақылауға болатындығы және иісі аз болғандықтан, отынды нафтадан бутанға ауыстыру жүзеге асты. Бұл сонымен қатар пьезоэлектрлік ұшқынның пайда болуына әкелді, ол кейбір от жаққыштардағы кремень доңғалағының қажеттілігін жойды және көптеген Ronson от жаққыштарында қолданылды. 20 ғасырдың соңында әлемдегі от жаққыштардың көп бөлігі Францияда, АҚШ-та, Қытайда және Таиландта өндірілді.

Операция

Бұрынғы от жағу құралдары көбінесе "оттық сұйықтық" – нафтаны пайдаланды, ол сұйықтықты сіңіріп, ағып кетуін болдырмау үшін маталық шыбықты және талшықты толтыруды қанықтыратын. Шыбық ұшқыш сұйықтықтың булануына жол бермейтін, жабық қақпақпен жабылған. Отыны жағу үшін қақпақ ашылады, ал пайдаланғаннан кейін жабылғанда жалын сөндіріледі. Кейінірек, сұйытылған бутан газы отын ретінде қолданыла бастады, құрылғыны қолданған кезде газдың бақыланатын жылдамдықпен шығуына мүмкіндік беретін клапанды тесігі бар. Ескі от жағу құралдары әдетте металлға шағылыстыру арқылы тудырылған ұшқынмен тұтандырылды. Кейін пьезо-жаққыш енгізілді: түймеге басқанда пьезоэлектрлік кристалл қысылып, электр ұшқыны пайда болады. Нафталы от жағу құралдарында сұйықтық жеткілікті түрде ұшқыш, ал құрылғының қақпағы ашылғаннан кейін тез тұтанатын бу пайда болады. Бутанды от жағу құралдары газды босату үшін клапанды ашумен бірге шағылыстыру әрекетін біріктіреді. Ұшқын жанғыш газды тұтандырады, нәтижесінде жалын пайда болады, ол қақпақ жабылғанша (нафта типінде) немесе клапан босатылғанша (бутан типінде) жануын жалғастырады. Жалынды желдің әсерінен қорғау үшін, отын мен ауаның араласуын қамтамасыз ететін және желге сезімталдығын азайтатын ауа тесіктері бар металл корпус қоршап тұрады. Бутанды от жағу құралдарындағы газ ағыны Бернулли принципін пайдаланып ауа мен газды араластырады, сондықтан ауа тесіктері жалыннан әлдеқайда кішкентай және алыс орналасқан. "Желге төзімді" бутанды арнайы от жағу құралдары кемеде, биік тауларда және ылғалды климатта қолдануға арналған. Кейбір модельдер синтетикалық арқанды кесуге де қолданылады. Мұндай от жағу құралдары әдетте "жұмсақ жалынды" құралдардан әлдеқайда ыстық болады және одан да күшті жағуға қабілетті. Желге төзімділік жоғары қысымды отынның арқасында емес, стандартты от жағу құралдарымен бірдей бутанды пайдаланады, сондықтан бірдей бу қысымын дамытады. Оның орнына, желге төзімді от жағу құралдары отынды ауамен араластырып, бутан-ауа қоспасын каталитикалық орам арқылы өткізеді. Электр ұшқыны алғашқы жалынды тұтандырады, ал орам тез арада отын-ауа қоспасының жанасуынан жану үшін жеткілікті ыстыққа дейін қызады.

Ұшқыш отқа

Нафта немесе стандартты бутан түріндегі (қайта толтырылатын немесе бір рет қолданылатын) жаққыштардан өзгеше, олар толыққанды жалмайды және осылайша қара күйелі, қызғылт сары "қауіпсіздік" жалымын тудырады, реактивті жаққыштар көк жалын шығарады, ол кейде көрінбейтіндей болады және әрқашан әлдеқайда жоғары температурада жанады. Мұндай жаққыштарда ұшқынды көбінесе электр доғасы тудырады (төменде көрсетілгендей), бірақ кейбір реактивті жаққыштар толық жалмайды. Реактивті жаққыштардың кемшіліктері – жұмыс істегендегі "құбылу" шуы, сондай-ақ отынның көп жұмсалуы.

Электрлік доғалы от жағу құрылғысы

Аркалы жаққыштар электродтар арасында плазмалық арна жасау үшін ұшқынды пайдаланады, ол төменгі кернеумен сақталады. Содан кейін арна жанғыш затқа тигізіліп, тұтандыруға әкеледі.

Автомобильдің отқапқышы

Кейбір көліктерде панельде немесе алдыңғы орындықтар арасындағы ойыста орналасқан электрлі оттық болады. Оның электрлік қыздыру элементі қосылғанда бірнеше секундтың ішінде қызып кетеді.

Жарық сөндіргіш

Бұл тұспалдақтар немесе "тұрақты тұспалдақ" (төменде қараңыз) мағынасымен шатастырылмауы керек, бұл тұспалдақ ұстағышындағы баяу тұтатын тұспалдақтан тұрады, оны тұтандыру және сөндіру құралдарымен жабдықталған. Қызыл қызған тұспалдақ өзіндік түрде отты жандыру үшін жеткілікті энергия бермесе де, темекіні тұтандыруға толыққанды мүмкіндік береді. Бұл конструкцияның басты артықшылығы желді күйде байқалады, онда тұспалдақтың жарығы желмен сөндірілмей, керісінше, тұтандырылады.

Тұрақты сәйкестік

Ағытқыштың әдеттегі түрі – тұрақты от немесе мәңгілік от, ол нафта отынымен толтырылған металл қабықтан және бөлек бұрандалы металл таяқша жиынтығынан – «оттықтан» және қозғалтқыштан тұрады. Бұл «металл оттық» отын сақтау бөліміне – қабыққа бұралған күйінде сақталады. Отынға қаныққан қозғалтқыш/қозғалтқыш жиынтығын алу үшін бұрап шығарып, қабықтың жанындағы кремний тасқа салып ұрғыласа, ұсқын пайда болады. Оның жасырын қозғалтқышы тұтанады, ол обыққа ұқсайды. Жалынды сөндіру үшін оны үсітіп, «оттықты» кері қабыққа бұрап қояды, онда ол келесі қолдану үшін отынды сіңіреді. Басқа нафта оттықтарына қарағанда артықшылығы – отын бөлімі резеңке сақинамен герметикалық жабылады, бұл отынның булануын баяулатады немесе тоқтатады.

Жалынсыз от жағу құрылғысы

Жалынсыз от жағушы – дәстүрлі от жағушыларға қауіпсіз балама. Жалынсыз от жағушы құрылғыда ашық жалын пайда болмайтындай, жабық жылыту элементі қыздырылып жарқырайды. Типик жалынсыз жылыту элементтері – электрмен қыздырылған сым немесе жасанды көмір. Жалынсыз от жағушылар ашық от, дәстүрлі от жағушылар немесе тұспалдақтарға рұқсат етілмейтін кез келген ортада қолдануға арналған. Жалынсыз от жағушылар түрмелер мен қамау орындары, мұнай және газ объектілері, психикалық денсаулық сақтау мекемелері, зейнеткерлер үйлері, әуежайлар және түнгі клубтар/ресторандар сияқты көптеген орталарда қолданылады. Көптеген жарнамаланған, жалынсыз деп аталатын от жағушылар шын мәнінде жалынсыз емес, бірақ жалыны көрінбейді (мысалы, желге қарсы от жағушы). Егер қағаздың бір бөлігін оңай тұтандыруға болады, онда ол шынайы жалынсыз от жағушы емес болуы мүмкін және темекі шегуге арналған қауіпті аймақтарда қауіпсіз болмауы мүмкін. Жалынсыз от жағушыны 1966 жылы Ұлыбританияда ағайынды Дуглас Хаммонд пен Дэвид Хаммонд "Ciglow" деген атпен ойлап тапқан.

Каталитикалық отқапқыш

Каталитикалық жаққыштар отын ретінде метанол немесе метил спирті мен жанғыш булардың әсерінен қызып, жалын тудыратын жұқа платина сымы қолданады.

ISO стандарттары

Халықаралық стандарт EN ISO 9994:2002 және Еуропалық стандарт EN 13869:2002 – екі негізгі анықтамалық құжат. ISO стандарты отты жағу құралдарының сапасы, сенімділігі, қауіпсіздігі және оларға қатысты сынақ процедураларының функционалдық емес талаптарын белгілейді. Мысалы, отты жағу құралы тек пайдаланушының нақты әрекеті арқылы, пайдаланушының екі немесе одан көп тәуелсіз әрекеті арқылы немесе 15 Ньютонға тең немесе одан жоғары күш қолдану арқылы ғана жалын шығаруы керек. Стандартта отты жағу құралының максималды жалын биіктігі, жоғары температураға, құлауға және ұзақ үрленуден туындайтын зақымдануға төзімділігі сияқты басқа да қауіпсіздік талаптары да көрсетілген. Дегенмен, стандартта балалардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету шаралары қарастырылмаған. EN 13869:2002 еуропалық стандарты балалардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету шараларын белгілейді және 51 айдан кіші балаларға қызықты болатын немесе ойын-сауық эффектілері (дыбыс, анимация) бар, басқа бір затқа ұқсайтын отты жағу құралдарын «жаңа өнім» деп анықтайды. Көптеген елдерде, мысалы Еуроодақта, балаларға арналмаған немесе балалардың қауіпсіздігін қамтамасыз етпейтін «жаңа өнімдерді» сатуға тыйым салынған. Балалардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету шараларының мысалы – тегіс немесе қорғалған оттық дөңгелекті пайдалану. Көптеген адамдар осы қауіпсіздік шараларын алып тастайды, бұл отты жағу құралын оңайрақ жағуға мүмкіндік береді. 2005 жылы ISO стандартының төртінші басылымы жарық көрді (ISO9994:2005). 2004 жылғы стандартқа енгізілген негізгі өзгеріс – қауіпсіздік белгілеріне қатысты талаптардың қосылуы.