Гонконг радио және телеарнасының тарихы

Кіріспе

Гонконгтың қоғамдық хабар тарату ұйымы

Radio Television Hong Kong (RTHK) – Гонконгтағы қоғамдық хабар тарату қызметі. RTHK-ның алдыңғысы GOW 1928 жылы Гонконгтағы алғашқы хабар тарату қызметі ретінде құрылған. Гонконг үкіметінің Сауда және экономикалық даму бюросының мемлекеттік департаменті болып табылатын және жыл сайынғы мемлекеттік қаржыландыру арқылы тікелей қолдау алатын RTHK-ның білім беру, ойын-сауық және қоғамдық мәселелерге арналған бағдарламалары оның сегіз радиоарнасы мен бес телеарнасында, сондай-ақ коммерциялық телеарналарда таратылады.

Тарих

Британдық Гонконг үкіметі өзінің алғашқы радио хабар тарату станциясын, "GOW" деп аталған, 1928 жылғы 20 маусымда, бар болғаны алты адамнан тұратын бастапқы құрамымен іске қосты. Келесі бірнеше жылда бірнеше рет атауы өзгеріп, 1948 жылы ол "Гонконг радиосы" (RHK) деп белгілі болды. 1986 жылы RTHK штаб-пәтері бұрынғы Коммерциялық Теледидар студиясына көшіп, ол "Теледидар үйі" деп аталды. Радионың алғашқы жаңалықтар және қаржылық жаңалықтар арнасы Radio 7 1989 жылғы қарашада құрылды. 1994 жылғы желтоқсанда RTHK өзінің веб-сайтын іске қосып, теледидар өнімдерін, сондай-ақ жеті радиоарнасының мазмұнын онлайн қолжетімді етті. Веб-сайт тікелей эфирлерді және он екі айлық мұрағатты ұсынды (Гонконгтың емтихан және бағалау органымен авторлық құқық мәселелеріне байланысты HKCEE және HKALE RTHK2 эфирінен басқа). Сайт ағылшын, дәстүрлі және оңайлатылған қытай тілдерінде ұсынылып, бастапқыда күніне үш рет электрондық пошта арқылы тегін жаңалықтар мен онлайн мазмұнды ұсынды. 2013 жылы RTHK жаңа телеарнаны сынақтан өткізді. Бұл жаңа теледидар операциясын қолдау үшін үкімет әкімшілігі станцияның қаржысын жылына 300-400 миллион гонконг долларына дейін арттырды. 2016 жылғы сәуірде RTHK Asia Television (ATV) компаниясының тегін теледидар лицензиясының мерзімі біткеннен кейін аналогтық арна жиіліктерін иеленді. 2017 жылғы наурызда Гонконг үкіметі Гонконгтағы DAB қызметтерін тоқтату туралы шешім қабылдағанда, RTHK қолданыстағы DAB бағдарламаларын AM және FM радиоарналарына біріктіретінін мәлімдеді. Үкімет RTHK DAB қызметін алты ай ішінде тоқтататынын хабарлағандықтан, DAB қызметі 2017 жылғы 30 қыркүйектен кешіктірілмей тоқтатылады. Гонконгтағы DAB+ тоқтатылуымен байланысты, RTHK 2017 жылғы тамызда BBC World Service радиосының таратылуын күніне 8 сағатқа дейін қысқартып, Radio 4 радиосында түнгі эфирге көшіретінін жариялады; Radio 6 орнына Гонконгқа бағытталған China National Radio 14 бағдарламасын қайта таратуды жоспарлады. CNR бағдарламасының 14-і Гонконгтағы DAB қызметі тоқтатылғанға дейін RTHK DAB 2 арнасында тыңдалған. 2020 жылдан бері RTHK бағдарламалары TVB арналарында көрсетілмейді. 2021 жылғы ақпанда BBC-ді сынаған қытай үкіметінен кейін RTHK BBC World Service радио хабарларын таратуды тоқтату туралы шешім қабылдады. Телерадио хабарларын тарату директоры Лён Кауинг, Пекиннің нұсқауымен BBC-ді тоқтату туралы шешім қабылдағанын және "Гонконг Қытайдың бір бөлігі, ал Гонконг радио-телевидениесі – Гонконгтың арнайы әкімшілік аймағы үкіметінің бір бөлімі. Бұл шешімнің жаңалықтар қызметіне қатысы жоқ" деді.

The British Hong Kong Government launched its first radio broadcasting station, known as "GOW", on 20 June 1928, with a starting staff of only six people. Several name changes occurred over the next few years, and it eventually became known as "Radio Hong Kong" (RHK) in 1948. In 1986, RTHK headquarters moved across the road to the former Commercial Television studios, which were renamed Television House. The station's first news and financial news channel, Radio 7, was established in November 1989. In December 1994, RTHK launched its website and made its television productions, as well as content from its seven radio channels, available online. The website provided live broadcasts as well as a twelve month archive (with the exception of HKCEE and HKALE broadcasts in RTHK2 due to copyright issues with the Hong Kong Examinations and Assessment Authority). The website, presented in English, Traditional Chinese, and Simplified Chinese, initially offered free news via email three times per day, as well as online content. In 2013, RTHK trialled and launched a new television channel. To support this new television operation, the government administration increased the station's funding by between HK$300 million and HK$400 million a year. In April 2016, RTHK took over the analogue channel frequencies of Asia Television (ATV) after the latter's free television licence expired. In March 2017, as the Hong Kong government decided to terminate DAB services in Hong Kong, RTHK said that it would integrate the existing DAB programmes into existing AM and FM radio channels. As the government claimed that RTHK would stop DAB service within six months, meaning DAB service would be terminated no later than 30 September 2017. With the termination of DAB+ in Hong Kong, RTHK announced in August 2017 that the broadcaster's relay of BBC World Service on Radio 6 would be reduced to 8 hours a day and move to an overnight slot on Radio 4; Radio 6 would instead relay China National Radio's programme 14 which targets Hong Kong. CNR's programme 14 was previously heard on RTHK DAB 2 until DAB services in Hong Kong were shut down. Since 2020, RTHK programmes are no longer broadcast on TVB channels. In February 2021 it announced it would cease entirely relaying BBC World Service radio broadcasts following Chinese government criticism of the BBC. Leung Ka wing, Director of Broadcasting, said it was his decision to follow Beijing's lead in shutting off BBC, and that "Hong Kong is part of China and Radio Television Hong Kong is a department of the HKSAR Government. The decision has nothing to do with news operations."

2021 жылғы басқаруды өзгерту

Бейжіңді қолдайтын саясаткерлер мен ұйымдар полиция мен үкіметке қатысты әділ болмағандығы туралы шағымдардан кейін, үкімет телерадиокомпанияның жұмысын тексеруді бастады. Үкімет радио хабарларын тарату директоры Леунг Кауингтің келісімшартының аяқталуына алты ай қалғанда лауазымынан кететінін хабарлады, ал оның орнына қазіргі Ішкі істер министрінің орынбасары Патрик Ли – радио хабарларын таратуда тәжірибесі жоқ, карьералық мемлекеттік қызметкер келеді.

Эдди Ченг

Эдди Ченг 2022 жылдың қазан айында RTHK басшысы болды. 2022 жылдың қарашасында ол "RTHK және басқа да мемлекеттік ведомстволар, соның ішінде полиция, азаматтарға қызмет көрсету үшін үздіксіз ынтымақтасуы керек" деді. Станция атауы Модуляция Жиілік Негізгі тіл(дер) Ерекшеліктері RTHK Radio 1 FM (MHz) 92.6 (Mt. Gough), 94.4 (Kowloon Peak), 93.2 (Cloudy Hill), 93.4 (Castle Peak), 93.6 (Lamma Island), 92.9 (Golden Hill), 93.5 (Beacon Hill) Кантон тілі Жаңалықтар мен ағымдағы оқиғалар, ақпарат, тікелей эфирдегі бағдарламалар және жалпы бағдарламалар RTHK Radio 2 FM (MHz) 94.8 (Mt. Gough), 96.9 (Kowloon Peak), 95.3 (Cloudy Hill), 96.4 (Castle Peak), 96.0 (Lamma Island), 95.6 (Golden Hill), 96.3 (Beacon Hill) Кантон (негізгі) Популярлы музыка (кантон), өнер мен мәдениет, ойын-сауық, отбасылық және қоғамдық бағдарламалар RTHK Radio 3 AM FM (kHz) 567 (Golden Hill), 1584 (Chung Hum Kok) (MHz) 97.9 (Happy Valley, Jardine's Lookout, Park View Corner), 106.8 (HK South), 107.8 (Tseung Kwan O), 107.8 (Tin Shui Wai) Ағылшын тіліндегі жаңалықтар, ересектерге арналған заманауи музыка, классикалық хиттер, ескі әндер, ақпарат, экономика, спорт және білім беру бағдарламалары, BBC Radio 4-ке ресми түрде ұқсас және байланысты. RTHK Radio 4 FM (MHz) 97.6 (Mt. Gough), 98.9 (Kowloon Peak), 97.8 (Cloudy Hill), 98.7 (Castle Peak), 98.2 (Lamma Island), 98.4 (Golden Hill), 98.1 (Beacon Hill) Ағылшын (негізгі) / Кантон (екінші) Классикалық музыка және көркем өнер RTHK Radio 5 AM FM (kHz) 783 (Golden Hill) (MHz) 92.3 (Tin Shui Wai), 95.2 (Happy Valley, Causeway Bay), 99.4 (Tseung Kwan O), 106.8 (Tuen Mun, Yuen Long) Кантон тілі Классикалық хиттер мен ескі әндер (кантон және ағылшын тілінде), кантон операсы, қарттарға арналған, мәдени, білім беру және балалар бағдарламалары RTHK Putonghua Channel AM FM (kHz) 621 (Golden Hill) (MHz) 100.9 (Happy Valley, Causeway Bay, Wan Chai, Tuen Mun North), 103.3 (Tseung Kwan O, Tin Shui Wai) Путунхуа (негізгі) / басқа тілдер (екінші) Жаңалықтар мен қаржы, Қоғамдық қатысуды насихаттау қызметі (CIBS) (қоғамдық радио) China National Radio Voice of Hong Kong Channel AM (kHz) 675 (Peng Chau) Путунхуа (негізгі) / Кантон (екінші) China National Radio Voice of Hong Kong Channel-дің 24 сағаттық тікелей эфирі 2017 жылға дейін, ол BBC World Service-тің 24 сағаттық тікелей эфирі болды China Media Group Radio The Greater Bay FM (MHz) 102.8 (Mt. Gough), 103.7 (Golden Hill), 104.4 (Beacon Hill) Кантон (негізгі) / Путунхуа (екінші) China Media Group Radio The Greater Bay-дің 24 сағаттық тікелей эфирі

Eddie Cheung took over as head of RTHK in October 2022. In November 2022, he said that "RTHK and other government departments, including the police, should cooperate seamlessly to serve citizens." Station nameModulationFrequencyPrimary language(s)FeaturesRTHK Radio 1 FM (MHz) 92.6 (Mt. Gough), 94.4 (Kowloon Peak), 93.2 (Cloudy Hill), 93.4 (Castle Peak), 93.6 (Lamma Island), 92.9 (Golden Hill), 93.5 (Beacon Hill) Cantonese News and current affairs, information, phone in programmes, and general programmesRTHK Radio 2 FM (MHz) 94.8 (Mt. Gough), 96.9 (Kowloon Peak), 95.3 (Cloudy Hill), 96.4 (Castle Peak), 96.0 (Lamma Island), 95.6 (Golden Hill), 96.3 (Beacon Hill) Cantonese (primary) Popular music (Cantonese), arts and culture, entertainment, family and community programmes RTHK Radio 3 AM FM (kHz) 567 (Golden Hill), 1584 (Chung Hum Kok) (MHz) 97.9 (Happy Valley, Jardine's Lookout, Park View Corner), 106.8 (HK South), 107.8 (Tseung Kwan O), 107.8 (Tin Shui Wai) English News, adult contemporary music, classic hits, oldies, information, economic, sports and education programmes officially similar and related to BBC Radio 4. RTHK Radio 4 FM (MHz) 97.6 (Mt. Gough), 98.9 (Kowloon Peak), 97.8 (Cloudy Hill), 98.7 (Castle Peak), 98.2 (Lamma Island), 98.4 (Golden Hill), 98.1 (Beacon Hill) English (primary) / Cantonese (secondary) Classical music and fine artsRTHK Radio 5 AM FM (kHz) 783 (Golden Hill) (MHz) 92.3 (Tin Shui Wai),95.2 (Happy Valley, Causeway Bay), 99.4 (Tseung Kwan O), 106.8 (Tuen Mun, Yuen Long) Cantonese Classic hits and oldies (Cantonese and English), Cantonese opera, elderly, cultural, education and children programmes RTHK Putonghua Channel AM FM (kHz) 621 (Golden Hill) (MHz) 100.9 (Happy Valley, Causeway Bay, Wan Chai, Tuen Mun North), 103.3 (Tseung Kwan O, Tin Shui Wai) Mandarin (primary) / other languages (secondary) News and finance, Community Involvement Broadcasting Service (CIBS) (community radio) China National Radio Voice of Hong Kong Channel AM (kHz) 675 (Peng Chau) Mandarin (primary) / Cantonese (secondary) 24 hour relay of China National Radio Voice of Hong Kong ChannelUntil 2017, it was a 24 hour relay of BBC World ServiceChina Media Group Radio The Greater Bay FM (MHz) 102.8 (Mt. Gough), 103.7 (Golden Hill), 104.4 (Beacon Hill) Cantonese (primary) / Mandarin (secondary) 24 hour relay of China Media Group Radio The Greater Bay

Қоғамдық істер

RTHK негізінен «Hong Kong Connection» (鏗鏘集), «Headliner» (頭條新聞), «A Week in Politics» (議事論事), «Media Watch» (傳媒春秋), «Pentaprism» (五稜鏡), «Access» (奉告), «The Pulse» және «Police Report» (警訊) сияқты қоғамдық-саяси бағдарламаларды шығарады. Бұл бағдарламалар RTHK-ның өз телеарнасынан бөлек, Гонконгтың үш коммерциялық телеарнасы – TVB, ViuTV және HKIBC арқылы да көрсетіледі. Бірақ үкімет 2020 жылдың наурызынан бастап бұл талапты жойғандықтан, TVB енді оларды көрсетпейді.

Драмалар

Сонымен қатар, ол "Арыстан тасының астында" (獅子山下) сияқты телесериалдарды да жасады.

ETV

RTHK және Гонконгтың Білім беру бюросы бірлесіп Білім беру теледидары (ETV, 教育電視) сериясын жасайды. Бұл бастауыш және орта мектеп оқушыларына арналған білім беру бағдарламалары, олар RTHK арналарындағы ең көп көрермендер уақыты емес кезде көрсетіледі. ETV алғаш рет 1971 жылы 3-сынып оқушылары үшін эфирге шықты, ал 1974 жылы 6-сынып оқушыларына дейін таратылды. 1978 жылы орта білім берудің кіші сыныптарына (Form 1 – Form 3) дейін қолданылу аясы кеңейтілді. Бұрын RTHK осы бағдарламаларды жұмыссыз күндізгі уақытта өз арналарында көрсетіп келген. Ағылшын, қытай, математика және мандарин тілдері бойынша мектеп бағдарламалары бастауыш және орта мектеп оқушыларының екеуіне де ұсынылса, ғылым және гуманитарлық пәндер бойынша бағдарламалар тек орта мектеп оқушыларына, ал жалпы білім беру бағдарламалары тек бастауыш мектеп оқушыларына арналған. ETV және RTHK-ның ETV бөлімі арасында шатасу туындады. Мектеп ETV бағдарламаларынан басқа, RTHK-ның ETV бөлімі жалпы көрермендер үшін «Road Back» (鐵窗邊緣), «Anti Drug Special» (毒海浮生), «Sex Education» (性本善) және «Doctor and You» (醫生與你) сияқты қоғамдық білім беру теледидар бағдарламаларын жасайды. «Гонконгтағы биологиялық әртүрлілік» (大自然大不同) табиғат туралы деректі фильм BBC Planet Earth стилінде жасалған, бірақ кантон тілінде баяндалады. Ол Гонконгтың экожүйесі мен биологиялық әртүрлілігін көрсетеді. Мектеп ETV бағдарламаларын жасаудың жоғары құны Аудит комиссиясы тарапынан сынға алынды. 2017–2018 жылдары мектеп ETV бағдарламаларын жасауға кеткен шығын сағатына 1,58 миллион гонконг долларын құрады.

Марапаттар

RTHK 2019 жылғы Гонконг наразылықтары туралы хабарлауы үшін көптеген марапаттар алды, мысалы, 50-ші АҚШ халықаралық кино және бейнефестивалі, 2020 жылғы Нью-Йорк теле- және киносыйлығы және 24-ші Адам құқықтары бойынша баспасөз сыйлығы. RTHK 2019 жылғы Юэн Лонг шабуылы туралы "Гонконг байланысы" бағдарламасының бір бөлімі үшін марапат алды, бірақ ол марапатты қабылдаудан бас тартып, жаңа директорының басшылығымен өтетін "өткінші кезеңде" ешқандай марапатты қабылдамайтынын мәлімдеді.

Қате іс-әрекет

2002 жылы бұрынғы бас бағдарламалық қызметкер мемлекеттік қызметтегі құқық бұзушылық үшін сотталды. Бұл айыптамалар рәсімдерді сақтамай, бір RTHK қызметкерінің жалақысын арттыруға рұқсат берумен байланысты болды. 2006 жылдың 8 маусымында Гонконгтың тәуелсіз сыбайлас жемқорлыққа қарсы комиссиясы (ICAC) 1995 жылдан 2001 жылға дейін шамамен 70 000 гонконг долларына жететін алаяқтық жасады деген айыппен RTHK 2 басшысының орынбасары және диджейді қоса алғанда, төрт адамды қамауға алды. Олар өздері жазбаған түрлі бағдарламалардың сценарийлерін сатқандары айыпталды. Тағы бір бұрынғы диджей және оның анасы радиостанциядан төлемдер алған банк шоттарын пайдаланып, бұл құқық бұзушылыққа көмектескені айыпталды. Барлығы төрт адам қамауға алынып, кепілдікпен босатылды. RTHK сонымен қатар Гонконг үкіметінің Аудит комиссиясы тарапынан қызметкерлерді басқару ережелерін сақтаудағы мәселелерге байланысты сынға ілінді. Есепте RTHK қызметкерлерінің ойын-сауыққа жұмсаған шығындары, еңбекақысының үстеме төлемі және қызметтерді сырттан тарту арқылы мемлекеттік қаражатты дұрыс пайдаланбауы ерекше атап көрсетілді. 2007 жылдың шілдесінде RTHK басшысы және хабар тарату директоры Causeway Bay-де белгісіз әйелмен бірге журналистер тобының назарына ілігіп қалды. Журналистер жақын жердегі мейрамханада отырған әнші Кенни Биді күтіп отырды. Журналистердің жиналғанын көрген Чу серігінің артына жасырынып кетті. Фотосуреттер келесі күні Гонконгтың ірі газеттерінің бірінші бетінде жарияланды. Үкіметтік қызметтен зейнеткерлікке шығуына бір жыл қалған Чу бұл оқиғадан кейін ерте зейнеткерлікке шығуға шешім қабылдады.

Набела Қосердің сынақтан өту туралы дау

2019 жылғы Юэн Лонг шабуылынан кейін баспасөз конференцияларында Хонконг шенеуніктерін өткір және талмай сұраққа тартқаннан соң жұртшылыққа танылған Набела Косердің мемлекеттік қызметкер ретіндегі үш жылдық сынақ мерзімі, оның жұмысына қатысты тергеуді қайта ашу туралы басшылық шешімімен 120 күнге ұзартылды. Егер ол ұзартуға келіспесе, оны жұмыстан босату қаупі болды. RTHK бағдарламалық қызметкерлер одағының мүшелері бұл шешімді "негіссіз қысым" және "белгіленген кадрлық регламенттерден тыс, негіссіз әрекет" деп сипаттады. Coconuts Media басылымы Пекинге жақын топтар Косерді қаралап, оған құрметсіздік танытты және нәсілдік айыптаулар жасады деп хабарлады. Косер 2021 жылдың мамыр айының соңында телеарнаны тастап кетті.

Патрик Ли тұсындағы цензура

Патрик Ли 2021 жылдың 1 наурызында хабар тарату директоры лауазымына тағайындалғаннан кейін он телебағдарлама эпизоды цензураланды; YouTube-тағы бір жылдан астам бұрын жарияланған контент RTHK арнасынан жойылды. RTHK өз веб-сайтында хабар тарату күнінен бастап бір жыл бойы ғана контент қолжетімді болуын қамтамасыз ету үшін YouTube арнасын өзгертуге мәжбүр болды деді. Бұл әрекет 2021 жылдың мамыр айында RTHK көрермендері арасында арнаны өздері мұрағаттау бойынша онлайн науқанға бастап кетті. 2021 жылдың тамыз айының басында телеарна өзінің ағылшын тіліндегі Twitter архивін жойды және 5 тамызда «ресурстардың жетіспеуі» салдарынан болашақ твиттерге пікірлерді жабу туралы хабарлады, бұл пікірлердегі дезинформациямен күресуге мүмкіндік бермейді. 2021 жылдың наурызында үш басшының екі апта ішінде компанияны тастап кеткені хабарланды, олардың екеуі үкіметке адалдық серт беруден бас тартқандықтан кетті. Наурыз айында Ли бағдарламалар эфирға шығу алдында барлығын қарап шығатынын мәлімдеді. Ли лауазымға келгеннен кейінгі бір ай ішінде, тергеуші репортаждарымен танымал «Гонконг байланысы» бағдарламасының екі эпизоды да қоса, кем дегенде тоғыз бағдарлама эпизоды тоқтатылды. Тянъаньмэнь қырғынының 32 жылдығына бірнеше күн қалғанда, RTHK журналистеріне ешқандай саяси материал эфирге шығарылмауы ескертілді. Бағдарламалар кем дегенде 10 бағдарлама бойынша қысқартылды немесе тоқтатылды, соның ішінде бір апта бұрын көрсетілген Тянъаньмэнь жылдығы туралы репортаж да бар. RTHK басшылығы «Гонконг байланысы», «Гонконг оқиғалары» және «LegCo Review» бағдарламаларының үш эпизоды «әділ, бейтарап және нақты емес» екенін мәлімдеді. 5 шілдеде «Шекарасыз журналистер» ұйымы «баспасөз бостандығына қатысты кең ауқымды шаралар қолданған» әлемдік лидерлер туралы есеп жариялады. Бас атқарушы Кэрри Ламды тізімге енгізудің бір себебі ретінде RTHK-қа қарсы «толыққанды қорқыту кампаниясын» бастағаны айтылды және Лиге телеарнада «ішкі цензура жүйесін құру міндеті жүктелгені» хабарланды.

Following the appointment of Patrick Li to the post of Director of Broadcasting on 1 March 2021, ten television episodes have been censored; YouTube content more than one year old have been removed from RTHK's channel. RTHK claimed that it was to align the YouTube channel with RTHK's policy of only making content available for one year since the date of broadcast on their own website. This move triggered a May 2021 online campaign among RTHK viewers to archive the channel on their own. In early August 2021, the broadcaster deleted its English language Twitter archive, and announced on 5 August that it was disabling comments for all future tweets due to "resource constraints" that did not allow it to combat any misinformation contained in comments. In March 2021, it was reported that three executives had left the company within two weeks, two of whom left because they did not want to sign an oath declaring loyalty to the government. In March, Li said that he would review all programmes before they could be broadcast. Within a month since Li took over, at least nine episodes of various programmes, including two episodes of Hong Kong Connection – known for its investigative reporting, have been axed. Days before the 32nd anniversary of the Tiananmen massacre, RTHK journalists were informed that no political story would be allowed to air. Programming cut back or cancelled at least 10 programmes – including an segment about the Tiananmen anniversary already aired the week before. RTHK management said three episodes of Hong Kong Connection, Hong Kong Stories, and LegCo Review "were not impartial, unbiased and accurate". On 5 July, Reporters Without Borders published a report on world leaders who had "cracked down massively on press freedoms". As one reason for including Chief Executive Carrie Lam in the list, the report cited what it described as launching a "full blown intimidation campaign" against RTHK, and said that Li had been "tasked with setting up an internal censorship system" at the broadcaster.

Тайвань

2021 жылдың шілдесінде Заңнамалық кеңес мүшесі Лук Чунг Хонг сауда министрі Эдвард Яудан Цай Ин Вэнді «президент» деп атауы «бір Қытай» қағидасын бұзу болып табыла ма деп сұрады. Бір аптадан кейін RTHK жаңа ережелерді қабылдады, олар Тайваньды (және Қытай Республикасын) тәуелсіз мемлекет ретінде сипаттайтын сөздерді барлық телеарна, радио және онлайн хабарларда қолдануға тыйым салды.