Кіріспе
Таллимонстр, көбінесе Талли монстры немесе кейде Таллидің монстры деп аталатын, – 300 миллион жыл бұрын Пенсильвания геологиялық кезеңінде лайлы эстуарийлердің жағалауындағы ағыс суларында өмір сүрген жұмсақ денелі екі жақты жануарлардың жойылған туысы. Белгілі бір түрі – T. gregarium. Таллимонстрдың үлгілері тек АҚШ-тың Иллинойс штатындағы Мейсон Крик таужыныстарының кіші бөлігі – Эссекс биотасынан ғана табылған. Оның жіктелуі күрес тудырды, ал қазба қалдықтарын түсіндіру оны моллюскаларға, буынтық аяқтыларға, конодонттарға, құрттарға, туникаттарға және омыртқалы жануарларға ұқсатады. Бұл жануардың денесі көбінесе сигар тәрізді, үшбұрышты құйрық қанаты, екі ұзын сабақты көзі және ауызға ұқсас қосымшасы бар ұзын тұмсығы болған. Қазба қалдықтарына сүйенсек, бұл жануар теңіз суларында аң аулаған нектоникалық хищник болған. Таллимонстр тірі болған кезде Иллинойс лайлы эстуарийлер, теңіз ортасы, өзендер мен көлдер сияқты экожүйелердің қоспасынан тұрған. Таллимонстрмен бірге Белотелсон, Эссеселла және Бандринга сияқты басқа да организмдердің қазба қалдықтары табылған.
Tullimonstrum, colloquially known as the Tully monster or sometimes Tully's monster, is an extinct genus of soft bodied bilaterian animal that lived in shallow tropical coastal waters of muddy estuaries during the Pennsylvanian geological period, about 300 million years ago. A single species, T. gregarium, is known. Examples of Tullimonstrum have been found only in the Essex biota, a smaller section of the Mazon Creek fossil beds of Illinois, United States. Its classification has been the subject of controversy, and interpretations of the fossil have likened it to molluscs, arthropods, conodonts, worms, tunicates, and vertebrates. This creature had a mostly cigar shaped body, with a triangular tail fin, two long stalked eyes, and a proboscis tipped with a mouth like appendage. Based on the fossils, it seems this creature was a nektonic carnivore that hunted in the ocean’s water column. When Tullimonstrum was alive, Illinois was a mixture of ecosystems like muddy estuaries, marine environments, and rivers and lakes. Fossils of other organisms like crustacean Belotelson, the cnidarian Essexella, and the elasmobranch fish Bandringa have been found alongside Tullimonstrum.
Сипаттама
Туллимонстрм шамамен ұзындыққа жететін болса, ең кішкентай түрлері шамамен ұзын болған. Туллимонстрдың денесінің құйрық бөлігінде екі тік, құрсақ қанаттары болған (бірақ оның жұмсақ денесінің қазба қалдықтарының сақталу дәлдігі оны анықтауды қиындатады), және әдетте әр "жағында" сегізге дейін кішкентай, өткір тістері бар ұзын соқпағы болған, оның көмегімен ол лайлы түбіндегі кішкентай жандар мен жеуге жарамды қалдықтарды іздеген болуы мүмкін. Ол Иллинойс штатының Гранди округіндегі Мазон Крик қазбаларынан табылған жұмсақ денелі организмдердің ерекше бай тобындағы экологиялық қауымдастықтың бір бөлігі болды. Қазбада қатты тіндердің болмауы, аталмыш жануардың сүйек, хитин немесе кальций карбонатынан тұратын мүшелері болмағанын көрсетеді. Оның пішіні мен құрылымы камера типті көзді ұсынады.
Ашу тарихы
Әуесқой коллекционер алғашқы осындай қазбаларды 1955 жылы Мейсон Крик формациясы деп аталатын қазбалар төсегінде тапты. Ол осы ерекше жаратылысты Field Museum of Natural History мұражайына алып барды, бірақ палеонтологтар Tullimonstrum қай типке жататынын анықтап шыға алмады. Бұл қазбалар кейіннен Tullimonstrum gregarium ("Туллидің көпшілік монстры") деп аталды, және оның туыс атауы Туллиден алынған. "Монстр" термині осы жаратылыстың ерекше сыртқы түрі мен есімсіз дене құрылысына байланысты қолданылды. Қазба қалдықтары әлі де "жұмбақ" болып қала береді, ал интерпретациялар оны құртқа, моллюскаға, буынтық жануарға, конодонтқа немесе омыртқалы жануарға ұқсатады. Басқалар Tullimonstrum мен Opabinia regalis арасындағы жалпы ұқсастыққа назар салса да, Cave et al. олардың морфологиялық айырмашылығы тым көп болғандықтан туыс емес екенін атап өтті.
Жіктеу
Туллимонстрдың жіктелуі осы жаратылыс алғаш сипатталғаннан бері күй келе жатқан дау-жанжал, сонымен қатар ол Циклостомаларға (шағалалар мен доңғалақ тістілерге) тән емес көптеген белгілерге ие.
Clements және басқалар (2016)
Екінші зерттеу, Клементс және авторлар тобы (2016) Tullimonstrum-ның көзінің анатомиясына сүйене отырып, оның бастапқы омыртқалы жануар екендігіне қорытынды жасады. Жұқын зерттеу нәтижесінде жануарда линзалары сақталған, камера тәрізді көзі болғаны және цилиндр және сфера тәрізді меланосомалардың ерекше қабаттарда орналасқандығы анықталды. Бұл көз пигменттері мен олардың бірегей құрылымы торлы қабық пигментті эпителийі (RPE) деп жорылғанды, бұл «мұртша» мүшелерінің шын мәнінде көз екендігіне мықты дәлел келтірді. 2022 жылы Уиманн және әріптестері тәуелсіз зертханалармен бірлесіп, Фурье түрлендірулі инфрақызыл спектроскопиясын қолдана отырып, осы спектральдік сигналдарды қайталады. Басқа жануарлардың әртүрлі түрлерінің сақталған көміртекті қалдықтарында да салыстырылатын тіндік белгілер анықталды.
Саллан және басқалар (2017)
2017 жылы Sallan et al. Талли жындысын омыртқалы жануар ретінде танудан бас тартты. Біріншіден, олар екі меланосома түрінің болуы омыртқалы жануарлар арасында өзгеретінін атап өтті; hagfish-терде олар мүлдем жоқ, ал Mazon Creek аймағында кездесетін тірі акулалар мен жойылған түрлер, мысалы Bandringa, тек шар тәрізді меланосомаларға ие. Сонымен қатар, болжамды нотокорд көз деңгейінен алға қарай созылады, бұл басқа омыртқалы жануарларда кездеспейді, бірақ ланцеттерде байқалады. Егер бұл құрылым нотокорд болса да, нотокордтардың болуы омыртқалы жануарлармен ғана шектелмейді. Дене блоктарын жаңқалық қапшықтар және бұлшықет блоктары (миомерлер) ретінде әртүрлі интерпретациялау, олардың құрылымындағы айырмашылықтың болмауына қарамастан, сынға ұшырады. Омыртқалы жануарларда миомерлер жұқа болып келеді және басқа бөлігіне жетпей, дененің барлық ұзындығы бойынша созылады. Ал лампреялардың жаңқалық қапшықтары сегменттелген құрылымдар емес, жұпталған кеңейтімдер болып табылады және әдетте күрделі жаңқа қаңқасына еніп жатады, мұндай ешқайсысы да Туллимонстрда жоқ. Мазон Крик қазбаларының көздеріндегі іздік металл белгілеріне сәйкес, Туллимонстрм омыртқалылардан (мырыш концентрациясы жоғарырақ) және Pohlsepia деп саналатын жұмсақ денелі моллюскінің көздерінен анық ажыратылады (бірақ Pohlsepia-да меланосомалардың кез келген дәлелі табылмады және кейбір зерттеулер оның жұмсақ денелі моллюскі екенін жоққа шығарады), дегенмен бұл белгілерге қазбалану процесінің әсер ететінін ескеру қажет. Авторлар Туллимонстрдың жұмсақ денелі моллюскі екендігіне күмән келтіреді (қолдаушы белгілердің жетіспеуіне байланысты), олар көздің құрылымы мен химиясы ғана омыртқасыздар туыстығын жоққа шығара алмайды деп мәлімдейді.