Кіріспе
Археоциаттар («көне кеселер») – кембрий кезеңінде жылы тропикалық және субтропикалық суларда өмір сүрген, жойылған, бекініп тіршілік ететін, риф құратын теңіз шұңғылдаларының таксоны. Археоциаттардың пайда болу орталығы қазір Шығыс Сібірде деп саналады, онда олар кембрийдің Томмотия дәуірінің басынан, 525 миллион жыл бұрын (млн жыл бұрын) алғаш рет табылған. Әлемнің басқа аймақтарында олар Атабаниан кезеңінде пайда болды және тез арада жүзден астам туыс топқа жіктелді. Олар планетадағы алғашқы рифтер құраушы жануарлар болып табылады және бүкіл әлем бойынша Төменгі кембрийдің белгісі болып саналады.
Archaeocyatha ('/ɑr//k//i//oʊ//s//aɪ//ə//θ//ə/, 'ancient cups') is a taxon of extinct, sessile, reef building marine sponges that lived in warm tropical and subtropical waters during the Cambrian Period. It is believed that the centre of the Archaeocyatha origin is now located in East Siberia, where they are first known from the beginning of the Tommotian Age of the Cambrian, 525 million years ago (mya). In other regions of the world, they appeared much later, during the Atdabanian, and quickly diversified into over a hundred families. They became the planet's first reef building animals and are an index fossil for the Lower Cambrian worldwide.
Сақтау
Археоциаттың қалдықтары көбінесе әк тасты матрицадағы карбонаттық құрылымдар түрінде сақталады. Бұл қазбаларды, матрицасынан эрозияға ұшыраған бірнеше мысалынан басқа, химиялық немесе механикалық түрде бөліп алу мүмкін емес екенін білдіреді, ал олардың морфологиясы сақталған тастың жұқа тілімдері арқылы анықталуы тиіс.
Геологиялық тарих
Бүгінде археоциатан отбасыларын олардың қазба құрылымдарындағы шағын, бірақ тұрақты айырмашылықтар арқылы тануға болады: Кейбір археоциатандар ұяланған ыдыстар сияқты салынған, ал басқалары 300 мм-ге дейін созылған. Кейбір археоциаттар жеке организмдер болса, ал басқалары колониялар құрды. 516 миллион жыл бұрын Тойон дәуірінің басында археоциаттардың саны күрт азайды. Орта кембрийге дейін дерлік барлық түрлер жойылды, соңғы белгілі түрі – Антарктикоциат Веббери кембрий кезеңінің соңына дейін жоғалып кетті. Олардың жылдам құлдырауы мен жоғалуы демоспонгілердің қарқынды әртараптануымен бірге жүрді. Археоциатидтер кембрийдің ерте және орта кезеңдерінде маңызды рифтер құраушылар болды, ал рифтер (немесе карбонаттардың кез келген жиынтығы) топтың жойылуынан кейін ордовик кезеңінде жаңа коралл рифтерін құраушы таксондардың әртараптануына дейін сирек кездеседі. Антарктикоциат кембрийдің соңғы кезеңіндегі жалғыз археоциат саналды, бірақ оның литизид губкасы ретінде қайта қаралуы қазір кембрийдің ортасынан кейін археоциаттардың жоқ екенін білдіреді.
Морфология
Археоциатидтер қуыс мүйізді маржанға ұқсайтын. Олардың әрқайсысының конус немесе құмыра тәрізді, саңылаулы кальцит қаңқасы болған, ол губкаға ұқсас. Бұл құрылым екі тесікті, біріне енген мұзқаймақ конусы сияқты көрінеді. Олардың қаңқалары бір саңылаулы қабырғадан (Monocyathida) немесе көбінесе екі концентрлі саңылаулы қабырғадан – ішкі және сыртқы қабырғадан тұратын, олардың арасында кеңістік болатын. Ішкі қабырғаның ішінде қуыс (мұзқаймақ стаканы сияқты) орналасқан. Негізінде, бұл плеоспонждар субстратқа берік ұстағыш арқылы бекітілген. Дене, болжам бойынша, ішкі және сыртқы қабықшалар арасындағы кеңістікте (интерваллум) орналасқан.
Экология
Ағыс резервуарларындағы тәжірибелер археоциаттардың морфологиясы оларға ағын градиенттерін пайдалануға мүмкіндік бергенін көрсетеді, я тозаңды скелет арқылы пассивті түрде сорғылап, немесе қазіргі кездегі губкалар сияқты, тесіктер арқылы су тарту арқылы, қоректік заттарды сіңіріп, жұмсалған суды және қалдықтарды тесіктер арқылы орталық кеңістікке шығару. Тесіктердің мөлшері археоциаттардың тұтынуға болатын планктонның мөлшеріне шектеу қояды; түрлі түрлердің тесіктері әртүрлі болған, ең ірілері мезозоопланктонды жұтуға мүмкіндік берген, бұл бір риф ішінде әртүрлі экологиялық орталардың қалыптасуына себеп болуы мүмкін.
Тарату
Археоциатандар қалың қабатты теңіздердің жағалық аймақтарында мекендеген. Олардың кембрий дәуірінің көбіне барлық бөлігінде кеңінен таралуы, сондай-ақ түрлердің таксономиялық әртүрлілігі, нағыз губкалар сияқты, олардың кеңінен таралуына жағдай жасайтын планктондық дернәсіл сатысы болған деген болжаммен түсіндірілуі мүмкін.