Кіріспе

Пиньята (/pɪnɪta/) – көбінесе папье-маше, қыштан жасалған құмыра немесе матадан жасалған, әшекейленген, тәттілермен толтырылып, мерекелік шараның бөлігі ретінде сындырылатын ыдыс. Пиньяталар көбінесе Мексикамен байланысты. Тәттіліктермен толтырылған ыдысты сындыру идеясы 14 ғасырда Еуропаға келген. Испандықтар еуропалық дәстүрді Мексикаға әкелді, бірақ Мезоамерикада да ұқсас дәстүрлер болған, мысалы, ацтектер желтоқсанның ортасында Хуицилопочтли құдайының туған күнін тойлаған. Жергілікті жазбаларға сәйкес, мексикалық пиньята дәстүрі Мехико қаласының солтүстігіндегі Аколман қаласында басталып, пиньяталар катехизис мақсатында, сондай-ақ Хуицилопочтли рәсімін алмастыру үшін пайдаланылды. Бүгінде пиньята Мексика, Латын Америкасының басқа елдері мен АҚШ мәдениеттерінің бір бөлігі болып табылады, бірақ ол көбінесе діни мәнін жоғалтқан.

Тарих

Бүгінде пината көбінесе кештерде көңіл көтеру үшін қолданылады, бірақ оның бастауы басқа салты-дәстүрлерге байланысты. Бұл мәселеде пікір таластар бар, бірақ олардың шығу тегі испандық емес, қытайлық болуы мүмкін. Қытайда оны сиыр немесе өгіз түрінде жасап, Жаңа жыл мерекесінде пайдаланған. Оны ыңғайлы климатты қамтамасыз ету үшін арналған символикалық белгілермен және түрлі түстермен безендіретін. Ішіне бес түрлі тұқым салып, түрлі түсті таяқтармен ұрып сындыратын. Пината сынғаннан кейін қалдықтарын өртесе, күлін сәттілік үшін сақтап алатын. Бұл дәстүр 14 ғасырда Еуропаға келді, онда ол христиандық Ұсақ Ораза мейрамымен байланысты болды. Испанияда Ұсақ Оразаның бірінші жексенбісі, «Пината жексенбісі» Пината биі деп аталатын мерекеге айналды. Сөздің итальяндық шығу тегі көрсеткендей, «пигнатта» (сондай-ақ пигната және пигната) – «саз ыдыс» деген мағынаны білдіреді. Испандықтар бастапқыда қарапайым саз ыдысты пайдаланып, кейін оны ленталармен, жалтырауық қағаздармен және түрлі түсті қағаздармен безендіре бастады. Итальян сөзінің шығу тегі латын сөзі «пинеа» – «шығар» деген сөзбен байланысты деп есептеледі. Еуропалық пината дәстүрі 16 ғасырда Мексикаға әкелінді, бірақ Мезоамерикада да осыған ұқсас дәстүр болған. Майя дәстүрі қазіргі пината дәстүріне ұқсас болды, оның ішінде пинатаны ұратын қатысушының көзін байлап тастау салты бар еді. Ацтектер Уицилопочтлидің туған күнін тойлаған. Пайымдаушылар түрлі-түсті қауырсынмен саз ыдысты безендіретін. Ыдысты таяқпен сындырғанда, ішіндегі құндылықтар жалған құдайдың алдына құлап түсетін. Мексикалық католиктер бұл дәстүрді католик дініндегі тәлкеуге қарсы күреспен байланыстырып, діни сабақтар үшін пайдаланған. Бұл дәстүрде жеті бұрыш жеті өлімдік күнәны, ыдыс жамандықты, ал ішіндегі жемістер мен тәттілер жамандықтың азғыруын білдіреді. Таяқты ұстаған адамның көзін байлау – сенімділік символы, ал айналу, ән салу және шулау – тәлкеудің тудыратын шатасуды бейнелейді. Кейбір дәстүрлерде қатысушыны Мәсіхтің өмірінің әр жылы үшін, яғни отыз үш рет айналдырады. Пинатаны ұрғанда, қатысушы тәлкеу мен жамандыққа қарсы күресті бейнелейді. Пината сынғанда, кейбіреулер (басқа түсіндірмелерге қарамастан) ішіндегі лазымдықтар сенімді сақтаудың сыйлығы екенін айтады. Содан бері пинатаның діни маңызы азайды және ол желтоқсан айындағы Лас-Посадас сияқты түрлі мерекелерде кең таралды. Саз ыдыстың орнына қағаз ыдыс қолданылады. 2010 жылы Тепатитлан қаласында әлемдегі ең үлкен жеті бұрышты пината жасалды. Оның биіктігі 11,2 метр, шыны талшықтан жасалған және салмағы 350 килограмм. Бұл 2008 жылы Пенсильванияда жасалған бұрынғы Гиннестің рекордын басып өтті.

Мексикада

Пиньята ең мықты Мексикамен байланысты. Музей де Арт Популяр 2007 жылы 15 000, 10 000 және 5 000 песо сыйлықтарымен алғашқы «Concurso de Piñatas Mexicanas» (Мексикалық пиньяталар байқауы) өткізді. Байқаудың мақсаты – осы дәстүрді сақтауға және оны құрметтеуге көмектесу. Олар креп қағаз, басқа да түрлі-түсті қағаздар және басқа да заттармен безендіріледі. Хуахуапан-де-Леон қамау орнындағы тұтқындар пиньята жасап сатады. Бұл оқиға шамамен жиырма жыл бұрын бірнеше тұтқын түрмеге қамалғанда басталды. Осы пиньяталар қала халқы үшін Рождество мерекесінде дәстүрге айналды. Дегенмен, осы суреттер негізінде жасалған пиньяталардың көпшілігі авторлық құқық заңнамасына сәйкес келмейді, бұл проблема тудырды. Marvel Comics сияқты авторлық құқық иелері Мексикадағы пиньята жасаушылардың құқықтарын бұзуына шағымданады. Федералдық билік Мексиканың әртүрлі аймандарындағы дүкендерден осындай тауарларды тәркіледі. Сатушылар осы пиньяталарды ондаған жылдар бойы сатқанын және ешқандай қиындыққа тап болмағанын айтады. Авторлық құқықпен мәселелерге тап болғандар, басқа түрлерін сату қиын екенін, өйткені көптеген клиенттер танымал кейіпкерлерге негізделген пиньяталарды сатып алуды жөн көреді дейді. Мексика пиньяталарды АҚШ және әлемнің басқа елдеріне экспорттайды, бірақ онда да авторлық құқық мәселесі туындап отыр. Дисней және басқа кейіпкерлерге негізделген пиньяталар АҚШ авторлық құқығын бұзды деген айыппен шекарада тәркіленді. Кейбіреулері кеден қызметкерлерімен есірткі жасырып жүрген деген күдікпен тәркіленіп, жойылды. Мексикадағы пиньяталардың бір таңдаулы нарығы – ересектерге арналған пиньяталар. Оларға саяси тұлғалар, әсіресе, көпке ұнамайтын адамдар жатады. Мұндай пиньяталардың ішіне кондом сияқты ересектерге арналған заттармен қатар, тәттілер де салынады.

АҚШ-та

Пинаталар мексикалық америкалықтар және АҚШ-тағы басқа латын және латиноамерикандық қауымдастықтарда, сондай-ақ латын емес халықтар арасында да танымал болды. Олар туған күн тойларында, Рождествода және Синко де Майо мерекесінде қолданылады. 2006 жылғы Viva Piñata видео ойыны балалардың туған күндеріне таңдалу үшін жарысқа түсетін пинаталар туралы әлемді көрсетеді. Microsoft жасаған Xbox ойынының сатылуын көтеру мақсатында Viva Piñata деп аталған телешоу да түсірілді.

Еуропа

Данияда ұқсас дәстүр – slå katten af tønden ("бочкадан мысықты шығару") деп аталады, онда ағаш бочканы соғу арқылы дәмділер таратылады. Каталонияда Рождество маусымында "fer cagar el tió" ("көлбегені ішек қышып шығару") деп белгілі бір дәстүр сақталады. Рождествоға бірнеше күн бұрын көлбеге жамылғы оралып, шөппен "тамақтандырылады". Рождество қарсаңында көлбеге сыйлықтар "шығару" үшін таяқпен қайталап соғылады. Содан кейін жамылғы алынып, көлбеден "шығарылған" сыйлықтар көрсетіледі. Италияда оразаның бірінші жексенбісінде пиньятаға ұқсас ойын – pentolaccia ойынымен мерекелер өткізілетін еді.

Азия

Үндістанның Махараштра штатында дахи ханди деп аталатын тағы бір ұқсас дәстүр Жанмаштами мерекесінде, яғни Кришна құдайының туған күніне орайластырылады. Бұл бейнелеу Кришнаның шалқасынан, әрекетке құмар Маакхан Чор (май ұрлығына құмар) ретіндегі балалық кезін көрсетеді. Майдың орнына айран, ақша немесе дәмдіктер толтырылған топырақ құмыралар, жастарды оларды сындыруға шақырып, қоғамдық алаңдарда немесе көшелерде биікке ілінеді. Командалар құмыраны сындырып, жүлдеге қол жеткізу үшін адам пирамидаларын құруға көп күш, дағды және жоспар салады, әр пирамида алдыңғыдан биік болады. Оңтүстік Үндістанның ауылдарында "Ури адитал" (көз байлап құмыра сындыру) деп аталатын бәйге өткізіледі, ол пиньятаға ұқсас. Жапонияда суақулы қабықпен ойналатын суикавари деп аталатын ұқсас ойын бар. Филиппинде хампас палайок немесе пукпок палайок (құмыраға соққы) деп аталатын ұқсас ойын филиппин мейрамдары мен дәстүрлі тойларда (мысалы, туған күндерде) ойналады, онда дәмдіктер мен/немесе жүлделер толтырылған топырақ құмыра қолданылады. Вьетнамдық дәстүрлі әдет-ғұрыптарында да đập nêu (құмыраға соққы беру) кездеседі.