Кіріспе

Мексикалық көп күндік мереке
Мексикалық мереке

Мерекеге байланысты дәстүрлерге кекпен және цемпазучитль деп аталатын барқыт гүлдерін пайдаланып, қайтыс болғандарды құрметтеу, өлгендердің сүйікті тағамдары мен сусындарымен үйдегі құрбандық орындарын (офренда) жасау және осы заттарды қайтыс болғандарға сыйлық ретінде қабірлерге алып бару кіреді. Мереке тек өлгендерге ғана арналған емес, сонымен қатар достарға қанттан жасалған бас сүйектері сияқты сыйлықтар беру, отбасы мен достарымен дәстүрлі "пан де муэрто" бөлісу және тірі достары мен таныстарына арналған әзіл-қалжың эпитафиялар түрінде жеңіл және көбінесе құрметсіз өлеңдер жазу да бар, бұл әдеби форма "Әдеби кекпен" деп белгілі. 2008 жылы бұл дәстүр ЮНЕСКО-ның Адамзаттың материалдық емес мәдени мұрасының тізіміне енгізілді.

Басқа мерекелермен ұқсастығы, шығу тегі мен тарихы

Мексикалық ғалымдар мерекенің испандықтарға дейінгі түпнұсқалық тамыры бар ма, әлде бұл 20-ғасырдағы испан дәстүрінің жаңадан таныстырылған нұсқасы ма, жоқ па, деген мәселеде екіге бөлінген. Бұл Лазаро Карденастың президенттік кезінде мексикалық ұлтшылдықты «ацтек» идентитігі арқылы ынталандыру мақсатымен жасалған. Мереке соңғы онжылдықтарда ұлттық символға айналды және елдің мектептерінде оның жергілікті тегі туралы айтылады. 2008 жылы ЮНЕСКО бұл дәстүрді Адамзаттың материалдық емес мәдени мұрасының өкілдік тізіміне енгізді. Гонсалес мексикалық ұлтшылдықтың дәстүрдің белгісімен әртүрлі мәдени көріністерді дамытқанын түсіндіреді, бірақ олар негізінен ата-бабалық сипаттарға ие болған әлеуметтік құрылымдар. Олардың бірі – католиктік «Día de Muertos», ол 20-ғасырда ежелгі пұтқа табынушылық рәсімдерінің элементтерін қабылдады. Рубен Кордова испандықтардың жергілікті діни сенімдер мен тәжірибелерді жоюға тырысқан ынтасын баса көрсетті, сондықтан олардың негізгі ерекшеліктерін қайта құру қиын. Уақыт өте келе, жергілікті тұрғындардың дінге бет бұруы артып, олардың көпшілігі шын ниетпен католиктерге айналды. Мексика жаңару кезеңін басынан өткенде, испандықтар Америкаға әкелген дәстүрлі тәжірибелер ең көп сақталған орындар – жергілікті және метис халқының көп шоғырланған ауылдық және төмен кірісті аймақтар болды. Осылайша, шеткері аймақтардағы ескірген испан діни тәжірибелері қате түрде «туған жерлік» Өлілер күні мерекелерінің «таза» ядросы ретінде қарастырылды. Ацтектер өлілерге арналған екі жиырма күндік айды бөліп берді: тоғызыншы ай балаларға, ал оныншы ай ересектерге арналды. Кордованың пікірінше, осы мерекелер туралы естеліктер «католиктік литургиялық күнтізбесінде екі күнге дейін қысқартылып, құпия түрде тойланды», сондықтан Мексикада «Өлілер күні дәстүрі бар Латын Америкасының басқа елдерінен айырмашылығы бар – Балалар күні балаларға, ал Барлық жанұя күні ересектерге арналған».

Алтарлар ()

Өлгендер күнінде дәстүр бойынша жеке құрбандық орындары (“офрендалар”) тұрғызылады. Оларға марқұмдардың сүйікті тағамдары мен сусындары, сондай-ақ фотосуреттері мен естелік заттары қойылады. Мақсаты – жандардың келуін қоздыру, осылайша олар тірілердің оларға арнаған дұғаларын және сөздерін естиді. Мұндай құрбандық орындары көбінесе үйде немесе мектептер мен кітапханалар сияқты қоғамдық орындарда орналастырылады, бірақ зираттарға барып, марқұмдардың қабірлеріне осы құрбандық орындарын қою да кең таралған. Көптеген адамдар жақындары жерленген зираттарға барады және қабірлерін құрбандықтармен (алталармен) безендіреді, олардың құрамында көбінесе мексикалық қызғалдақтар (Tagetes erecta) болады. Қазіргі Мексикада бұл гүлді кейде “Флор де Муерто” (“Өлілер гүлі”) деп атайды. Осы гүлдер өлгендердің рухтарын құрбандыққа тартады деп есептеледі. Сондай-ақ, оның күшті иісі бар жарқын жапырақтары жандарды зираттан үйлеріне жол сілтейді деген сенім бар. Бұл гүлдің атауы – “marigold” – алғаш еуропалық Calendula officinalis өсімдігіне қатысты қолданылған, ол “Мэридің алтыны” деп аталған. Өлген балаларға (“los angelitos” немесе “кішкентай періштелер”) ойыншықтар, ал ересектерге текила, мескаль немесе пульке бөтелкелері немесе атоль құмыралары әкелінеді. Отбасылар сондай-ақ марқұмның сүйікті дәмдемелерін немесе әшекейлерін қабірге ұсынады. Кейбір отбасыларда үйде құрбандық орындары болады, оларға әдетте қантталған тығырша, “пан де муэрто” (“өлілер наны”) және қант бас сүйектері қойылады, сондай-ақ атоль сияқты сусындар да дайындалады. Бұл – өлгендерді құттықтау рәсімі. Тамале – осы күнді тойлау үшін дайындалатын ең көп таралған тағамдардың бірі. “Пан де муэрто” және “калавералар” Өлгендер күнімен тығыз байланысты. “Пан де муэрто” – қантпен жабылған және көбінесе сүйек пішіндес безендірілген тәтті нан. “Калавералар”, яғни қант бас сүйектері, марқұмның өмірлік күшін және жеке ерекшеліктерін көрсететін түрлі-түсті суреттермен безендіріледі. Юкатан түбегінде “мукбил польо” (пииб тауығы) дәстүрлі түрде 31 қазан күні немесе 1 қарашада дайындалады және келесі күндері отбасы мүшелері жейді. Ол үлкен тамалеге ұқсас, масса мен шошқа майынан жасалады және шошқа еті, тауық, помидор, сарымсақ, бұрыш, пияз, эпазоте, ахиоте және дәмдеуіштермен толтырылады. Толтырылғаннан кейін “мукбил польо” ет сорпасы, хабанеро бұрышы және жүгері массасынан жасалған көк соусқа малып, банан жапырақтарына оралып, бірнеше сағат бойы жер астындағы пеште бумен пісіріледі. Пісірілгеннен кейін оны қазып шығып, ашып жейді.

Калаверлар

Мерекенің ең көп таралған символы – бас сүйек (испан тілінде calavera), мерекелеушілер оны calacas деп аталатын (қаңқаға қатысты қолданылатын сөз) маскаларда бейнелейді, сондай-ақ шоколадтан жасалған немесе қанттан жасалған бас сүйектерді пайдаланады, олардың маңдайына сыйлық алатын адамның есімі жазылады. Қант бас сүйектерін тірілерге де, қайтыс болғандарға да сыйлық ретінде беруге болады. Мерекелік тағамдардың ішінде "пан де муэрто" (Pan de muerto) да бар – түрлі пішіндерде (қарапайым дөңгелектен бастап бас сүйек пішініне дейін) жасалған тәтті жұмыртқалы нан, көбінесе бұрылып өрген сүйектерге ұқсас болу үшін ақ глазурьмен безендіріледі.

Жергілікті дәстүрлер

Өлгендер күнін тойлаудағы дәстүрлер мен шаралар әртүрлі, көбінесе қаладан қалаға өзгеше болады. Мысалы, Мичоакан штатындағы Пацкуаро көліндегі Пацкуаро қаласында, қайтыс болған адам ересек емес, бала болса, дәстүр мүлдем басқаша. Баланың қайтыс болған жылының 1 қарашасында, оның тәрбиешілері ата-анасының үйіне тәттілер, жемістер, "пан де муэрто" наны, крест, раушан (Бейбітшілік анасынан олар үшін дұға етуді сұрау үшін), және шамдардан үстел жасайды. Бұл баланың өмірін ата-анасына деген құрмет пен алғыспен тойлау мақсатында жасалады. Қала алаңында немесе бақта түрлі-түсті костюмдермен, көбінесе бассүйек пішіндес маскалармен және шайтан маскаларымен би де толады. 2 қараша күні түнгі сағат 12-де адамдар шамдарды жағып, "марипоса" (көшпірқосақ) деп аталатын қанатты қайықтармен көлдің ортасындағы зират орналасқан Яниццо аралына барады, онда қайтыс болғандарды құрметтеп, олардың өмірін тойлайды. Ал, Морелос штатындағы Куернавакадан солтүстікке қарай орналасқан Окотепек қаласы, жақында қайтыс болғандарға құрмет көрсету үшін келушілерге "веладора" (кішкентай балауыз шамдар) ұсынып, есіктерін ашады. Қонақтар бұл сыйлыққа орнында "тамале" мен "атоле" алады. Мұндай шара тек соңғы жылда отбасында қайтыс болған адам болған үй иелері ғана өткізеді. Айналасындағы ауылдардан келген көптеген адамдар, тегін тамақтанып, келушілерді күтіп алу үшін арнайы безендірілген құрбандық үстелдерін тамашалау үшін ерте келеді. Балаларға қатысты тағы бір ерекше дәстүр – "La Danza de los Viejitos" (Ақсақалдар биі), онда ұлдар мен жас жігіттер ағалардай киініп, иіліп, қарқынды билейді. 2015 жылғы Джеймс Бондтың "Спектр" фильмінің басында Мексика қаласында Өлгендер күні шеруі көрсетілген. Бірақ сол кезде Мексика қаласында мұндай шеру өткізілмеген. Бір жылдан кейін, фильмге деген қызығушылық пен мексикалық мәдениетті насихаттау ниетімен, федералды және жергілікті билік 2016 жылдың 29 қазанында Paseo de la Reforma және Centro Histórico арқылы 250 000 адам қатысқан нағыз Día de Muertos шеруін ұйымдастыруға шешім қабылдады. Бұл "пицца әсерінің" мысалы ретінде қарастырылуы мүмкін. Үлкен мереке идеясы Дисней-Пиксардың "Коко" мультфильмінде де танымал болды.

Америка Құрама Штаттары

Мексика тұрғындары бар көптеген АҚШ қауымдастықтарында Өлгендер күні тойлаулары Мексикадағы тойлауларға өте ұқсас. Кейбір қауымдастықтарда, Техас, Нью-Мексико және Аризона штаттарындағыдай, тойлаулар көбінесе дәстүрлі болып келеді. "Барлық жандар" шеруі 1990 жылдан бері Аризона штатының Тусон қаласында жыл сайын өткізіліп келеді. Бұл шара Өлгендер күні тойлауларының дәстүрлі элементтерін және ежелгі егін жинау мерекелерінің элементтерін біріктіреді. Маска киген адамдар өлгендерді құрметтейтін плакаттарды және адамдар дұғаларын жазып, өртеу үшін салатын қағаздарды қоя алатын құмыраны алып жүреді. Сол сияқты, Калифорния штатының Сан-Диего қаласы жыл сайын дәстүрлі екі күндік тойлау өткізеді, ол тарихи El Campo Santo зиратына шаммен жүріп өтумен аяқталады. Фестиваль сондай-ақ Бостонның Ямайка Плейн ауданындағы тарихи Forest Hills зиратында жыл сайын өткізілді. Forest Hills Educational Trust және La Piñata фольклорлық тобының қолдауымен Өлгендер күні мерекесі өмір мен өлім циклын тойлады. Адамдар сүйіктілерінің естелігі үшін гүлдер, фотосуреттер, естелік заттар мен тағам әкеліп, әсем әшекейленген құрбандық тұғырына қойды. Шараға қатысушылар үшін дәстүрлі музыка мен биден тұратын бағдарлама да ұйымдастырылды. Ямайка Плейн қаласындағы тойлау 2011 жылы тоқтатылды. Смитсондар институты Техас университетінің Эль-Пасо қаласындағы филиалы және Second Life компаниясы бірлесіп Смитсондар латын американдық виртуалды мұражайын және "Día de los Muertos: Өлгендер күні" атты мультимедиалық электрондық кітабын жасады. Жобаның веб-сайтында Өлгендер күніне байланысты негізгі дәстүрлердің, соның ішінде негізгі сенімдер мен офренданың (қайтыс болған жақындарының естелігі үшін арналған арнайы тұғыр) пайда болуын түсіндіретін мәтін мен суреттер бар. Made For iTunes мультимедиалық электрондық кітабының нұсқасы қосымша мәліметтер, қосымша фотогалереялар, онжылдықтар бойы ықпалды латын американдық суретшілер мен мәдени қайраткерлердің профильдері, Día de Muertos тақырыбындағы туындыларды жасаған суретшілермен сұхбаттардың бейнежазбалары, ацтектер мен басқа да дәстүрлі билердің түсіндірмелері мен орындалуы, балаларға әдет-ғұрыптарды түсіндіретін анимациялық фильм, ағылшын және испан тілдерінде поэзия оқулары сияқты қосымша мазмұн ұсынады. 2021 жылы Байден-Харрис әкімшілігі Día de Muertos мерекесін атап өтті.

Калифорния

Санта-Ана (Калифорния) қаласы 2002 жылдан бері жыл сайын өткізілетін "Ноче де Альтарес" атты "Дья де Муэртос" мерекесін тойлау үшін "Оңтүстік Калифорниядағы ең ірі шара" деп саналады. Санта-Анадағы Өлгендер күнін тойлау екі ірі шараға дейін өсті. Басқа қауымдастықтарда мексикалық дәстүрлер мен американдық мәдениет арасындағы байланыс нәтижесінде мексикалық дәстүрлерді көркемдік немесе кейде саяси мәлімдемелер жасау үшін кеңейтетін тойлар пайда болды. Мысалы, Лос-Анджелестегі Self Help Graphics & Art мексикалық-американдық мәдени орталығы жыл сайын Өлгендер күнін тойлайды, онда дәстүрлі және саяси элементтер бар, мысалы, Ирак соғысының құрбандарын құрметтеу үшін құрбандық алтарьлары, латиноамерикандық сарбаздардың жоғары қаза тапқандар санына назар аудару. Өлгендер күнінің жаңартылған, мәдени-таралық нұсқасы Голливуд мәңгілік зиратында да дамып келеді. Бұл жерде жергілікті калифорниялық өнер, мексикалық дәстүрлер және Голливудтың сән-салтанаты бірігіп, дәстүрлі алтарьдар Джейн Мэнсфилд пен Джонни Рамонға арналған алтарьдармен қатар орналасқан. Түрлі-түсті бишілер мен музыканттар өнершілермен араласып, әуесқойлар дәстүрлі тақырыптармен әдемі ойындар ойнайды. Мексикалық мерекелердің ұқсас дәстүрлі және мәдени-таралық жаңартулары Сан-Францискода да өткізіледі. Мысалы, Galería de la Raza, SomArts мәдени орталығы, Миссиялық мәдени орталығы, de Young мұражайы және Гарфилд алаңындағы Marigold жобасының алтарьлары. Оклендте Фрутвейл ауданында Корасон Дель Пуэбло орналасқан. Коразон Дель Пуэблода мексикалық қолөнерден жасалған сыйлықтар сататын дүкен мен Өлгендер күніне арналған мұражай бар. Сонымен қатар, Оклендтегі Фрутвейл ауданы қазан айының соңғы демалыс күндері өткізілетін жыл сайынғы Día de Muertos фестивалінің орталығы болып табылады. Бұл жерде мексикалық салт-дәстүрлер, ацтектердің дәстүрлі билері, мексикалық музыка және мексикалық шеберлер бірігіп, мерекені тойлайды. Мексикамен шекаралас Сан-Диего қаласында мерекелер бүкіл округ бойынша өткізіледі. Океансайд округтің ең солтүстік бөлігінде жыл сайынғы шараларын тойлайды, онда Океансайд азаматтық орталығы мен Пирс Вью Уэй маңында салынған қоғамдық және отбасылық алтарьдар, сондай-ақ Сан-Луис-Рей-де-Франция миссиясындағы шаралар бар. Сан-Диегоның орталық бөлігінде Сити Хайтс Джереми Хенвуд еске алу паркінде кем дегенде 35 алтарь, лоурайдерлер және ойын-сауықтар бар қоғамдық фестиваль арқылы тойланады, бәрі де тегін. Чула-Вистада үшінші және Дэвидсон көшелерінде "Коко" фильмін көрсету арқылы дәстүрді тойлайды. Бұл кинокеште қоғамдық алтарь, алтарь байқауы, catrin/catrina байқауы, сондай-ақ көптеген музыка, тағам және сатушылар бар. Жалпы, Сан-Диего округі бойынша ата-бабаларды құрметтеуге арналған түрлі-түсті мерекелер гүлденуде.

Филиппин

Филиппин мен Мексиканың тығыз мәдени байланысы, оның тамыры Испания империясы дәуіріне дейін жетеді, сондықтан бұл испандық Азия елінде де Өлгендер күні тойланады. Филиппинде "Undás", "Araw ng mga Yumao" (тагалог тілінде: "Қайтыс болғандар күні") Рим-католик шіркеуінің Барлық Әулиелер күні мерекесімен бірге келеді және келесі күні – Барлық Жандар күнімен жалғасады. Филиппиндіктер дәстүрлі түрде Мексикадағыдай, туыстарының қабірлерін тазалап, жөндеуге барады. Олар дұғалар айтады, гүлдер, шамдар және тіпті тағамдар сыйлайды, ал қытай филиппиндіктері одан қоса джосс таяқшаларын және джосс қағазын (ким) жағады. Көптеген адамдар күні бойы және одан кейінгі түні зиратта жиналып, той жасап, көңіл көтереді.

Чехия

Мексиканың Прагадағы (Чехия) елшілігінің XX ғасырдың соңынан бері жүргізіп келе жатқан акциясының арқасында, жергілікті азаматтардың кейбіреуі мексикалық стильдегі Арбауын тойлауға қатысады. Театр тобы шамдар, маскалар және люминесцентті бояумен жасалған қант бас сүйектері пішініндегі мерекелік шаралар ұйымдастырады.

Белиз

Белизде өлгендер күнін Юкатек майя этностық тобының өкілдері тойлайды. Бұл мереке олардың тілінде "жандарға арналған тағам" деген мағына беретін Ханал Пиксан деп аталады. Олар тағам, сусын, тәттілер мен шамдар қойылған тұғырлар (құрбандық үстелдері) тұрғызып, оларды безендіреді.

Боливия

Día de las Ñatitas ("Қалпыстың күні") – Боливияның Ла-Пас қаласында Барлық Әулиелер күнінен кейін, қараша айының басында тойланатын мереке. Колумбияға дейінгі дәуірде ежелгі Анд халқы жерленгеннен кейін үш жыл өткен соң ата-бабаларының сүйектерімен бір күн өткізу дәстүрін сақтаған. Бүгінде отбасылар мұндай рәсімдер үшін тек бас сүйектерін ғана сақтайды. Дәстүр бойынша, отбасы мүшелерінің бас сүйектері жыл бойы отбасын күзетіп, қорғау үшін үйде сақталады. 9 қарашада отбасы бас сүйектерді жаңа гүлдермен безендіреді, кейде түрлі киім кигізеді, сондай-ақ жыл бойы қорғағаны үшін ризашылық ретінде темекі, кока жапырақтары, алкоголь және басқа да түрлі сыйлықтар сыйлайды. Кейде бас сүйектер Ла-Пастағы орталық зиратқа арнайы мисса мен бата алу үшін әкелінеді.

Бразилия

Бразилиялық мемлекеттік мереке – Диа де Финадос, Диа дос Мортос немесе Диа дос Фиес Дефунтос (португал тілінде: "Өлілер күні" немесе "Иманды өткендер күні") 2 қарашада тойланады. Басқа Өлілер күні тойлары сияқты, адамдар гүл мен шамдармен зираттарға және шіркеулерге барады, дұға оқиды. Бұл мереке қайтыс болғандарды жақсы есте сақтау және құрметтеу мақсатында өткізіледі. Қайтыс болғандарды еске алу дәстүрінің бастаулары ежелгі халықтар мен еуропалық католиктерге дейін жетеді.

Коста-Рика

Коста-Рика 2 қарашада "Өлілер күнін" тойлайды. Бұл күн "Барлық қасиеттілер күні" (Día de Todos Santos) және "Барлық жандар күні" (Día de Todos Almas) деп те аталады. Католиктер шіркеуде мисса өткізеді және адамдар жақындарының қабірлеріне барып, гүлдер мен шамдармен безендіреді.

Эквадор

Эквадорда өлгендер күнін қоғамның барлық топтары белгілі бір деңгейде тойлайды, бірақ бұл Квичва тайпасы үшін ерекше маңызды, олар ел халқының шамамен төрттен бірін құрайды. Тайпалық отбасылар қауымдық зиратта жиналып, ата-бабалары мен алыс жақындарының естелігі үшін тағамдық сыйлықтар ұсынады. Салтанатты тағамдардың ішінде Анд тауларында өсетін қара жидек пен фиолетті жүгеріден алынған, құлпынай тәрізді колада морада бар. Оны әдетте нәрестелердің (немесе жалпы адамдардың) пішініндегі нан – гуагуас де панмен жейді, бірақ оның көптеген түрлеріне шошқалар да кіреді – соңғысы Лоха қаласының дәстүрі. Бүгінде бидай ұнынан жасалған нан, Колумбияға дейінгі дәуірде масадан дайындалған, ішіне ірімшік қосылып тұзды немесе гуава жемісінен жасалған тәтті нан ретінде пісіріледі. Бұл дәстүрлер кеңінен тарап, тамақ орындары маусымдық мәзірлеріне колада морада мен гуагуас де пан қосады. Көптеген эквадорлықтар, тайпалық емес, қайтыс болғандардың қабірлеріне барып, гүлдермен күтім етеді немесе дәстүрлі тағамдар дайындайды.

Гватемала

Гватемалалықтардың 1 қарашадағы Артықтар күнін мерекелеуі ұлы жұп-жұп желкендер жасаумен және оларды ұшырумен ерекшеленеді. Рухтардың Жерге қайту жолын табуына көмектесу үшін желкендерді ұшыру дәстүрлі болып саналады. Кейбір желкендердің ісіне қайтыс болғандарға арналған хаттар бекітіледі. Желкендер түрлі құрылғы арқылы көкке хабар жіберу құралы ретінде пайдаланылады.

Оңтүстік Италия және Сицилия

Дәстүрлі бисквит тәрізді печенье, "өлгендердің сүйектері" (ossa di morto) деп аталады, олар қайтыс болған туыстарының киген аяқ киімдеріне салынады.