Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1899 жылы ғылымда маңызды оқиғалар болды, олар төменде тізілген.
The year 1899 in science involved some significant events, listed below.
Астрономия және ғарыш ғылымдары
18 наурыз – Сатурн планетасының тоғызыншы белгілі серігі Фиби, АҚШ астрономы Уильям Х. Пикеринг бұл серікті жеті ай бұрын Перу обсерваториясы түсірген фотосуреттерді талдау арқылы ашады. Бұл спутникті фотосурет арқылы алғаш рет табу болады. 21 сәуір – V606 Aquilae жаңа жұлдызы алғаш рет Жерден Aquila шоқжұлдызында байқалады және алты ай ішінде көрінуі тоқтайды. 19 қазан – Массачусетс штатының Вурчестер қаласындағы 17 жасар Роберт Х. Годдард ағашқа шығып, өз ауласына қарап тұрып, "Марсқа жетуге қабілетті құрылғы жасау қаншалықты ғажайып болар еді, және егер ол менің аяғымдағы шалғыннан ұшырылса, кішкентай масштабта қалай көрінер еді" – деп ойланып, ғарышқа жетуге қабілетті зымыран жасауға шабыт алады. 2 желтоқсан – Жаңа ай кезінде классикалық планеталар мен Күн жүйесінің бірнеше денелерінің үлкен жақын тұтасуы болады. Күн, Ай, Меркурий, Марс және Сатурн бір-біріне 15° жуық арақашықтықта орналасады, ал Венера осы тұтасудан 5° алда, ал Юпитер 15° артта қалады. Бұл үлкен тұтасуға классикалық планеталармен бірге Уран (ластанбаған аспанда көруге болады), Церера және Паллас та қатысады. 80 см-лік рефрактор телескопы Потсдам обсерваториясында аяқталады.
March 18 – Phoebe, the ninth known moon of the planet Saturn is discovered by U. S. astronomer William H. Pickering from analysis of photographic plates made by a Peruvian observatory seven months earlier, the first discovery of a satellite photographically. April 21 – The nova V606 Aquilae is first observed from Earth as seen within the constellation Aquila. It fades within six months. October 19 – 17 year old Robert H. Goddard in Worcester, Massachusetts, receives his inspiration to develop a rocket capable of reaching outer space, after viewing his yard from high in a tree and imagining "how wonderful it would be to make some device which had even the possibility of ascending to Mars, and how it would look on a small scale, if sent up from the meadow at my feet." December 2 – During the new moon, a near grand conjunction of the classical planets and several binocular Solar System bodies occur. The Sun, Moon, Mercury, Mars and Saturn are all within 15° of each other, with Venus 5° ahead of this conjunction and Jupiter 15° behind. Accompanying the classical planets in this grand conjunction are Uranus (technically visible unaided in pollution free skies), Ceres and Pallas. The 80 cm refracting telescope is completed at Potsdam Observatory.
Биология
1 мамыр – Ұлыбританияның Ұлттық қоры Викен Феннің алғашқы бөлігін сатып алып, елдегі ең көне су-батпақты табиғи қорығына айналдырды. 8 қараша – Нью-Йорк зоологиялық қоғамы Уильям Темпл Хорнадей басшылығымен Нью-Йорк қаласында Бронкс зоологиялық паркін жұртшылыққа ашты.
May 1 – The National Trust in the United Kingdom acquires its first part of Wicken Fen, making it the country's oldest wetland nature reserve. November 8 – The New York Zoological Society opens the Bronx Zoological Park to the public in New York City under the direction of William Temple Hornaday.
Химия
Актиний Андре Луи Дебиерн тарапынан ашылды. Атомдық салмақтар жөніндегі халықаралық комитет құрылды.
Actinium is discovered by André Louis Debierne. International Committee on Atomic Weights established.
Есептеу
31 желтоқсан – Microsoft Excel-де күндерді есептеу үшін ретроспективті түрде бастапқы нөлдік күн болып саналады. Бұл Lotus 1 2 3 бағдарламасының 1900 жылды кезекті жыл деп қате түсінуіне байланысты, кері үйлесімділікті сақтау мақсатында жасалған.
December 31 – Retrospectively, day zero for dates in Microsoft Excel. This is to ensure backwards compatibility with Lotus 1 2 3, which had a bug misinterpreting 1900 as a leap year.
Барлау
23 қаңтар – Британдық Оңтүстік Крест экспедициясы Антарктика шеңберін кесіп өтеді. 31 шілде – Оңтүстік Крест экспедициясы және саяхатшы Карстен Борхгревинк алғаш рет Йорк аралының герцогын картаға түсіреді.
January 23 – The British Southern Cross Expedition crosses the Antarctic Circle. July 31 – The Southern Cross Expedition and explorer Carsten Borchgrevink first chart Duke of York Island.
Математика
17 маусым – Дэвид Гилберт Геттингенде «Grundlagen der Geometrie» кітабын жариялап, геометрияның қазіргі заманғы түсінігін қалыптастырады, Евклид элементтерін алмастыру үшін Гилберт аксиомаларынан тұратын формалды жүйені ұсынады. Эли Картан сыртқы туындыны алғаш рет қазіргі формасында анықтайды. Георг Александр Пик қарапайым көпбұрыштардың ауданына қатысты теоремасын жариялайды.
June 17 – David Hilbert creates the modern concept of geometry, with the publication of his book Grundlagen der Geometrie at Göttingen, proposing a formal set, Hilbert's axioms, to replace Euclid's elements. Élie Cartan first defines the exterior derivative in its modern form. Georg Alexander Pick publishes his theorem on the area of simple polygons.
Медицина
Бубондық оба Бразилияға Сантос порты арқылы енді. 6 наурыз – Феликс Хоффман аспиринге патент алып, Bayer компаниясы оның атауын Берлинде тауар таңбасы ретінде тіркеді. 1 шілде – Халықаралық медбикелер кеңесі Ұлыбритания мен Ирландия медбикелер кеңесінің мәжілісінде Лондонда құрылды. 2 қазан – Патрик Мэнсон Альберт док теңізшілер ауруханасында Лондон гигиена және тропикалық медицина мектебін ашты.
Bubonic plague enters Brazil through the seaport of Santos. March 6 – Felix Hoffmann patents Aspirin and Bayer registers its name as a trademark in Berlin. July 1 – The International Council of Nurses is founded in London, at a meeting of the Matron's Council of Great Britain and Ireland. October 2 – The London School of Hygiene & Tropical Medicine is established by Patrick Manson at the Albert Dock Seamen's Hospital.
Палеонтология
4 шілде – ең толық сақталған динозавр қаңқасы, диплодокус, АҚШ-тың батысындағы Вайоминг штатының Медисин Боу қаласының жанындағы Шип Крик карьерінде табылды. Питтсбургтегі Карнеги табиғи тарих мұражайы үшін Эндрю Карнеги қаржылаған және Уильям Харлоу Рид басқарған экспедиция тобы диплодокус карнегиге "Диппи" деген ат қойды. Карнеги одан кейін бүкіл әлемдегі мұражайларға сыйға беру үшін гипстен көшірмелер жасағаннан кейін ол кеңінен танымал болды. Осы динозаврлардың 152 миллион жылдан астам бұрын Солтүстік Америкада мекендегені болжанып отыр.
July 4 – The most famous skeleton of a dinosaur ever found intact, a Diplodicus, is discovered at the Sheep Creek Quarry in the western United States near Medicine Bow, Wyoming. The expedition team, financed by Andrew Carnegie for the Carnegie Museum of Natural History in Pittsburgh and led by William Harlow Reed, bestows the name "Dippy" on the Diplodicus carnegii, which becomes well known after Carnegie has plaster cast replicas made for donation to museums all over the world. These dinosaurs are estimated to have roamed in North America more than 152,000,000 years ago.
Физика
3 наурыз – Гульельмо Маркони Англияның Солсбери жазығында радиомаяктар бойынша эксперименттер жүргізеді және радио толқындары кездесетін объектілерден кері қайтарылатынын байқайды, бұл радарды дамыту мүмкіндігінің алғашқы қадамдарының бірі. 8 мамыр – Эрнест Резерфорд альфа және бета сәулелері деп аталатын екі түрлі радиацияны ашқанын жариялайды. 20 мамыр – Америка физика қоғамы Колумбия университетінде 36 физиктің қатысуымен құрылды, оның мақсаты – "физика білімін дамыту және тарату". Анри Беккерель ураннан шығатын радиация зарядталған бөлшектерден тұратынын және олар магнит өрістерінің әсеріне ие екенін анықтады. Герта Айртон Лондонның Электр инженерлері институтында өзінің еңбегін (электр доғасы туралы) оқыған алғашқы әйел болды, ал кейіннен институттың алғашқы әйел мүшесі болып сайланды.
March 3 – Guglielmo Marconi conducts radio beacon experiments on Salisbury Plain in England and notices that radio waves are being reflected back to the transmitter by objects they encounter, one of the early steps in the potential for developing radar. May 8 – Ernest Rutherford publishes his discovery of two different types of radiation, alpha rays and beta rays. May 20 – The American Physical Society is founded at a meeting at Columbia University by 36 physicists, with a mission "to advance and diffuse the knowledge of physics." Henri Becquerel discovers that radiation from uranium consists of charged particles and can be deflected by magnetic fields. Hertha Ayrton becomes the first woman to read her own paper (on the electric arc) before the Institution of Electrical Engineers in London, of which soon afterwards she is elected the first female member.
Психология
Зигмунд Фрейдтің "Траумдеутинг" (Түстерді түсіндіру) (1900 жылы) жарық көрді.
Sigmund Freud's Die Traumdeutung (The Interpretation of Dreams) is published (dated 1900).
Технология
26 қаңтар – Немец изобретателі Карл Фердинанд Браун (1909 жылы Марконимен физика саласындағы Нобель сыйлығын бөлісетін) өзінің сымсыз радио изобретениесі «Тікелей қосылмаған сымсыз телеграф» үшін британдық №1899 1862 патентін алады. 14 ақпан – АҚШ Конгресі федералды сайлауларда қолдану үшін дауыс беру машиналарын бекітеді. 11 наурыз – Вальдемар Юнгнер алғашқы сілтілік батареяға патент алу үшін өтініш береді және 11132 нөмірімен швед патентін алады. 22 наурыз – Лондондық изобретатель Эдвард Реймонд Тернер түсті кинолентаға арналған аддитивті түс процесіне патент алуға өтініш береді. 27 наурыз – Гульельмо Маркони радиосигналды Англия арнасы арқылы сәтті жібереді. 4 мамыр – Немец текті изобретатель Джон Маттиас Строх «Строх скрипкасы» үшін патент алуға өтініш береді, бұл күшейткіш мүйізі бар аспап. 26 мамыр – Британдық крейсер HMS Scylla-ның капитаны Перси Скотт басқаратын зеңбіректер 70 атудың 56-сында нысанаға тиеді, себебі Скотт және оның экипажы толқынды теңізде кемелік зеңбіректі бағыттау мәселесін шешеді. 27 маусым – Норвегиялық изобретатель Йохан Ваалер түрқұбырға патент алады. 18 шілде – Африка-американдық изобретатель Леонард С. Бейли алғашқы диван-кровать (диванның жастықтарының астына жиналатын бүгілетін төсек) үшін патент алады. 23 тамыз – АҚШ-тың LV 70 маягынан Сан-Франциско маңындағы қабылдау станциясына Морзе коды сигналдарын жіберіп, сымсыз радиохабарды жіберудің алғашқы сынағы жасалады. Тестілеу 17 күнге созылады. 19 қыркүйек – Индиана штатының Хартфорд қаласының су басқарушысы Эдвин Фордқа алғашқы су есептегішіне патент беріледі. 26 қазан – Жаңаша ату, яғни тікелей ату мүмкін емес жауды нысанаға алу үшін азимут пен бұрышты есептеуге негізделген ату техникасы алғаш рет шайқаста қолданылады. Екінші Бур соғысындағы британдық артиллериялықтар орыс подполковнигі К.Г. Гуктың әзірлеген техникасын пайдаланып, Бур армиясына қарай биік траекториямен зеңбірекпен оқ атып, снарядтың жаудың үстіне түсуін қамтамасыз етеді. 7 қараша – Фотографтардың магний флеш ұнтағын тұтандыру үшін электр қуатын алғаш рет пайдаланған флеш-лампаға АҚШ-тың 636,492 нөмірімен Джошуа Лайонел Коэнге патент беріледі. Бұл әдіс 1887 жылдан бері қолданылып келгенімен, оны қолмен іске қосу қауіптірек болды. Бірінші заманауи эскалатор АҚШ-тағы Чарльз Сибергермен жобаланған. Hugo Lenz алғаш рет стационарлық бу машиналары үшін Lenz клапандық механизмін көрсетеді. Әлемдегі алғашқы өздігінен жүретін бумен жұмыс істейтін өрт сөндіру машинасы «Fire King» Лондондағы Merryweather & Sons компаниясымен жасалып, Маврикийдегі Порт-Луиске жіберіледі.
January 26 – German inventor Karl Ferdinand Braun (who will in 1909 share the Nobel Prize in Physics with Marconi) receives British Patent No. 1899 1862 for his wireless radio invention "Telegraphy without directly connected wire". February 14 – Voting machines are approved by the U. S. Congress for use in federal elections. March 11 – Waldemar Jungner files the patent application for the first alkaline battery and receives Swedish patent number 11132. March 22 – London inventor Edward Raymond Turner applies for a patent for his additive colour process for colour motion picture film. March 27 – Guglielmo Marconi successfully transmits a radio signal across the English Channel. May 4 – German born inventor John Matthias Stroh applies for a patent for the 'Stroh violin', a stringed musical instrument with an amplifying horn attached. May 26 – The guns of British cruiser HMS Scylla, commanded by Captain Percy Scott, hit their targets 56 out of 70 times after Scott and his crew solve the problem of aiming a ship cannon on rolling seas. June 27 – The paperclip is patented by Johan Vaaler, a Norwegian inventor. July 18 – The patent for the first sofa bed (a foldable bed frame that can be stored under the cushions of a couch) is taken out by African American inventor Leonard C. Bailey. August 23 – The first ship to shore test of a wireless radio transmission is made from the U. S. lightship LV 70 with the sending of Morse code signals to a receiving station near San Francisco. The tests are made over 17 days. September 19 – A patent for the first water meter is granted to Edwin Ford, the water superintendent for Hartford City, Indiana. October 26 – Indirect fire, a shooting technique based on calculating azimuth and inclination to aim a weapon at an enemy that cannot be hit by direct fire, is used for the first time in battle. British gunners in the Second Boer War, using the techniques developed by Russian Lieutenant Colonel K. G. Guk, fire a cannon on a high trajectory toward the Boer Army, with the objective of having the shell coming down on the enemy. November 7 – The flash lamp, the first to use electricity to ignite photographers' magnesium flash powder, is awarded as U. S. patent 636,492 to Joshua Lionel Cohen. While flash powder had been in use since 1887, the ignition was more dangerous because it had to be performed manually. The first modern step type escalator is designed by Charles Seeberger in the United States. Hugo Lenz first demonstrates Lenz poppet valve gear, for stationary steam engines. The world's first successful self propelled steam fire engine, the 'Fire King', is built by Merryweather & Sons in London and dispatched to Port Louis on Mauritius.
Оқиғалар
29 қаңтар – Джон У. Килидің мұрагерлік мүлкінің адвокаты, Килидің "индукциялық резонанстық қозғалыс моторынан" жұмыс істейтін автомобиль жасауға болатынына Кили Мотор Компаниясының инвесторларын көндірген өнертапқыш, марқұм мырза Килидің моторының алаяқтық екенін және оның әйелі бұл туралы ештеңе білмегенін мәлімдеді.
January 29 – A lawyer for the estate of John W. Keely, an inventor who had persuaded investors in his Keely Motor Company that an automobile could be created that would operate from Keely's "induction resonance motion motor" which had achieved perpetual motion, reveals that the late Mr. Keely's motor has been a fraud, and that the widow knew nothing of it.
Туылғандар
12 қаңтар – Пол Герман Мюллер (1965 жылы қайтыс болды), швейцариялық химик, 1948 жылы физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығының иегері. 27 ақпан – Чарльз Бест (1978 жылы қайтыс болды), американдық медицина ғалымы. 11 сәуір – Перси Лавон Джулиан (1975 жылы қайтыс болды), афроамерикандық зерттеуші химик. 28 сәуір – Мэри Лавлесс, тумасы Хьюит (1991 жылы қайтыс болды), американдық иммунолог. 8 мамыр – Чарльз Иллингворт (1991 жылы қайтыс болды), ағылшын хирургы. 14 мамыр – Шарлотта Ауербах (1994 жылы қайтыс болды), неміс-иудей шотланд генетигі және зоологы. 3 шілде – Людвиг Гуттманн (1980 жылы қайтыс болды), неміс туған невролог және паралимпиада ойындарының негізін қалаушы. 7 шілде – Анна Бэтжер (1984 жылы қайтыс болды), американдық токсиколог. 26 шілде – Билл Гамильтон (1978 жылы қайтыс болды), Жаңа Зеландияның инженер-механик. 3 қыркүйек – Фрэнк Макфарлейн Бернет (1985 жылы қайтыс болды), австралиялық вирусолог, иммунологияға қосқан үлесімен танымал, 1960 жылы физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығының иегері. 29 қыркүйек – Ласло Биро (1985 жылы қайтыс болды), венгр өнертапқышы. 5 қазан – Эльда Эмма Андерсон (1961 жылы қайтыс болды), американдық ядролық және денсаулық сақтау физигі. 18 қазан – Джанет Вон (1993 жылы қайтыс болды), ағылшын физиологы. 27 қазан – Николай Долежаль (2000 жылы қайтыс болды), совет атом бомбасы жобасының маңызды тұлғасы және ядролық реакторлардың бас конструкторы. 10 қараша – Хелен Портер (1987 жылы қайтыс болды), ағылшын өсімдік физиологы.
January 12 – Paul Hermann Müller (died 1965), Swiss chemist, winner of the Nobel Prize in Physiology or Medicine in 1948. February 27 – Charles Best (died 1978), American born medical scientist. April 11 – Percy Lavon Julian (died 1975), African American research chemist. April 28 – Mary Loveless, née Hewitt (died 1991), American immunologist. May 8 – Charles Illingworth (died 1991), English surgeon. May 14 – Charlotte Auerbach (died 1994), German Jewish Scottish geneticist and zoologist. July 3 – Ludwig Guttmann (died 1980), German born neurologist and pioneer of paralympic games. July 7 – Anna Baetjer (died 1984), American toxicologist. July 26 – Bill Hamilton (died 1978), New Zealand mechanical engineer. September 3 – Frank Macfarlane Burnet (died 1985), Australian virologist best known for his contributions to immunology, winner of the Nobel Prize in Physiology or Medicine in 1960. September 29 – László Bíró (died 1985), Hungarian inventor. October 5 – Elda Emma Anderson (died 1961), American nuclear and health physicist. October 18 – Janet Vaughan (died 1993), English physiologist. October 27 – Nikolay Dollezhal (died 2000), a key figure in Soviet atomic bomb project and chief designer of nuclear reactors. November 10 – Helen Porter (died 1987), English plant physiologist.
Өлімдер
4 қаңтар – Генри Аллине Николсон (1844 жылы туған), британдық палеонтолог және зоолог. 18 ақпан – Софус Ли (1842 жылы туған), норвегиялық математик. 18 наурыз – Отниел Чарльз Марш (1831 жылы туған), американдық палеонтолог. 16 шілде – Маргаретта Райли (1804 жылы туған), британдық ботаник. 9 тамыз – Эдвард Франкланд (1825 жылы туған), ағылшын химигі. 16 тамыз – Роберт Бунсен (1811 жылы туған), неміс химигі, Бунсен оттығын жетілдіруші. 28 қазан – Оттмар Мергенталер (1854 жылы туған), неміс-американдық ойлап табушы.
January 4 – Henry Alleyne Nicholson (born 1844), British palaeontologist and zoologist. February 18 – Sophus Lie (born 1842), Norwegian mathematician. March 18 – Othniel Charles Marsh (born 1831), American paleontologist. July 16 – Margaretta Riley (born 1804), British botanist. August 9 – Edward Frankland (born 1825), English chemist. August 16 – Robert Bunsen (born 1811), German chemist, perfector of the bunsen burner. October 28 – Ottmar Mergenthaler (born 1854), German American inventor.