Кахокия қорғаны: Миссисип мәдениетінің орталығы

Кіріспе

Иллинойс штатының Шығыс Сент-Луис қаласына жақын жердегі археологиялық орын. АҚШ-тың Иллинойс штатындағы ЮНЕСКО-ның дүниежүзілік мұрасы.

Кахокия – Миссисип мәдениетінің ең ірі және ықпалды қалалық қонысы болды. Бұл мәдениет Еуропалықтармен байланыс орнатудан 1000 жылдан астам бұрын, қазіргі Орталық және Оңтүстік-Шығыс АҚШ-тың көп бөлігінде дамыған қоғамдарды құрды. Бүгінде Кахокия төбелері Мексикадағы Колумбқа дейінгі үлкен қалалардан солтүстікке орналасқан ең үлкен және күрделі археологиялық орын саналады. Кахокия төбелері – Ұлттық тарихи ескерткіш және мемлекеттік қорғауға алынған орын. Сонымен қатар, ол АҚШ-тағы ЮНЕСКО-ның 25 дүниежүзілік мұра орындарының бірі. Америка архитекторлары институтының Иллинойс бөлімшесі (AIA Illinois) бойынша, Мексикадан солтүстікке қарай Америка құрлығындағы ең үлкен тарихқа дейінгі топырақтан салынған құрылыс. USA Today Travel журналы оны "Иллинойс штатындағы 25 көруге тиіс орынның" бірі деп таныды.

Дамуы (9-шы және 10-шы ғасырлар)

Кейбір дәлелдер болғанымен, архаикалық кезеңнің соңында (шамамен б.з.д. 1200 жылы) осы және айналасындағы аумақта қоныстанғандар болса, Кахокия қаласы қазіргі танымында шамамен 600 жылы, Соңғы Ормандар кезеңінде құрылды. Осы жердегі үйінділерді салу Миссисиппи мәдениетінің қалыптасуымен, шамамен 9-шы ғасырда басталды. Тұрғындары керамика, қабықша, мыс, ағаш және тасқа түсірілген белгілерден басқа жазба қалдырмады, бірақ мұқият жоспарланған қала, ағаштан жасалған шеңбер, үйінділер және жерлеу орындары күрделі және дамыған қоғамды көрсетеді. Қаланың күрделі құрылысы, топырақ үйінділерін қазу, шығару және тоқыма себеттерді пайдаланып қолмен тасымалдауды қажет етті. Салыну кезінде топырақ қолданылды, ал көп бөлігі ондаған жылдар бойы аяқталды. Үлкен, тегістелген, салтанатты алаңдары, үйінділердің маңында орналасқан, мыңдаған адамдарға арналған үйлер, жолдар мен аулалармен байланысқандығы, осы орынның орталық діни саяхат қаласы ретінде қызмет еткенін көрсетеді. Қаланың бастапқы аты белгісіз. Кейіннен үйінділерге Кахокия тайпасының аты берілді, ол 17-шы ғасырда алғашқы француз саяхатшылары келген кезде осы аймақта өмір сүрген Illiniwek халқының бірі еді. Кахокия тайпасы Кахокияның алғашқы тұрғындарынан кейін ғасырлар өткен соң пайда болғандықтан, олар міндетті түрде бұрынғы Миссисиппи дәуіріндегі адамдардан тараған жоқ. Қаланың өркендеген кезеңінде бірнеше үлкен этностық топтар Кахокия үйінділері аумағына қоныстанды. Тарихшы Дэниел Рихтер қаланың өркендеген кезеңі Орта ғасырлардың жылыну периодымен сәйкес келгенін атап өтті. Бұл кезең Солтүстік Американың солтүстік бөлігінде ауыл шаруашылығы революциясын тудырды, өйткені жүгері, бұршақ (көкбұршақ) және лақ (қабақ) үштік дақылдары дамытылып, бейімделді немесе Мезоамерикадағы бастапқы климатына сәйкес өсірілді. Рихтер сондай-ақ Кахокияның дамуымен бір уақытта Оңтүстік-Батыста Чако Каньоны қоғамы дамығанын, ол да әлеуметтік жағдайлар бойынша қабатталған қоғамда үлкен жобаларды жүзеге асырғанын атап өтті. Қаланың құлдырауы Кіші мұз дәуірімен сәйкес келді, бірақ сол кезде үштік ауыл шаруашылығы Солтүстік Американың қоңыржай аймақтарында жақсы қалыптасқан еді.

Although some evidence exists of occupation during the Late Archaic period (around 1200 BCE) in and around the site, Cahokia as it is now defined was settled around 600 CE during the Late Woodland period. Mound building at this location began with the emergent Mississippian cultural period, around the 9th century CE. The inhabitants left no written records beyond symbols on pottery, shell, copper, wood, and stone, but the elaborately planned community, woodhenge, mounds, and burials reveal a complex and sophisticated society. The city's complex construction of earthen mounds required digging, excavation and transportation by hand using woven baskets. Construction made use of of earth, and much of the work was accomplished over decades. Its highly planned large, smoothed flat, ceremonial plazas, sited around the mounds, with homes for thousands connected by laid out pathways and courtyards, suggest the location served as a central religious pilgrimage city. The city's original name is unknown. The mounds were later named after the Cahokia tribe, a historic Illiniwek people living in the area when the first French explorers arrived in the 17th century. As this was centuries after Cahokia was abandoned by its original inhabitants, the Cahokia tribe was not necessarily descended from the earlier Mississippian era people. Most likely, multiple indigenous ethnic groups settled in the Cahokia Mounds area during the time of the city's apex. Historian Daniel Richter notes that the apex of the city occurred during the Medieval Warming Period. This period appears to have fostered an agricultural revolution in upper North America, as the three fold crops of maize, beans (legumes), and gourds (squash) were developed and adapted or bred to the temperate climates of the north from their origins in Mesoamerica. Richter also notes that Cahokia's advanced development coincided with the development in the Southwest of the Chaco Canyon society, which also produced large scale works in an apparent socially stratified society. The decline of the city coincides with the Little Ice Age, although by then, the three fold agriculture remained well established throughout temperate North America.

Көтерілу және шыңдау кезеңі (11-ші және 12-ші ғасырлар)

Кахокия Миссисиппи мәдениетінің ең маңызды орталығы болды. Бұл мәдениет қазіргі АҚШ-тың орталық батысы, шығысы және оңтүстік-шығысындағы ірі су жолдары бойындағы елді мекендерде көрініс тапты. Кахокия Миссисипи, Миссури және Иллинойс өзендерінің қосылған жеріне жақын орналасқан. Ол солтүстіктегі Ұлы көлдер мен оңтүстіктегі Мексика шығанағы сияқты алыс аймақтардағы қауымдастықтармен сауда байланысын сақтап, мыс, Милл-Крик шерт және киізқұйрық сияқты экзотикалық тауарлармен сауда жасады. Mill Creek chert, әсіресе, Кахокия және басқа Миссисиппи орталықтарындағы фермерлер үшін аса қажетті соқа жасауға пайдаланылды. Кахокияның осы қол құралдарын өндіру мен таратуды бақылауы қаланың гүлденуіне мүмкіндік берген маңызды экономикалық қызмет болды. Кахокияда Миннесота штатындағы Ред-Винг қаласының жанында, сондай-ақ Пенсильвания, Мексика шығанағы және Супериор көлінен алынған материалдар мен сауда тауарлары қазылып алынды. Дамуының шарықталу нүктесінде Кахокия Мексика мен Орталық Америкадағы ірі мезоамерикалық қалалардың солтүстігіндегі ең үлкен қалалық орталық болды. 1050 жылға дейін шамамен 1000 адам тұрған, ол кейіннен тез өсті. Quaternary Science Reviews журналының 2007 жылғы зерттеуіне сәйкес, "1050 және 1100 жылдары аралығында Кахокия халқы 1400 мен 2800 адамнан 10200 мен 15300 адамға дейін өсті", бұл көрсеткіш жоғары тығыздықтағы орталық ауданға ғана қатысты. Археологтар қала халқының шарықталу кезеңінде 6000 мен 40000 аралығында болғанын есептейді, ал көбісі негізгі қалалық орталықты қамтамасыз еткен шеткі ауылдарда тұрды. XXI ғасырдың басында археологиялық қазбалар барысында Кахокияның батысында жаңа тұрғын үйлер табылды, бұл табылған жерлер тарихи аймақ халқының санын арттырды. Оның халқы сол кездегі Лондон мен Парижден де көп болған болуы мүмкін. Кахокия сияқты ірі орталықтардың басты мәселесі – азық-түлікпен тұрақты қамтамасыз ету болды. Сонымен қатар, тығыз қоныстанғандықтан қалдықтарды жою мәселесі де туындады. Сноудың пікірінше, қалада өмір сүру қиын болғандықтан, жаңа қоныс аударушыларды тарту үшін әлеуметтік және саяси мүмкіндіктерге сүйену қажет болды, әйтпесе қаланың жоғары өлім-жітім көрсеткіші оның тасталуына әкелген болар еді. Ғалымдар осы орынның тасталу себептері ретінде қоршаған ортаның нашарлауы, орманның қырылуы, ластану, су тасқыны және құрғақшылық сияқты климаттық өзгерістер сияқты экологиялық факторларды қарастырды. Алайда, соңғы зерттеулер Кахокияда адамның әрекетінен туындаған эрозия немесе су тасқынының болмағанын көрсетті. Кахокиядан адамдардың кетуіне әлеуметтік және экологиялық факторлардың бірлескен әсері себеп болған болуы мүмкін. Осы факторлармен бірге, 2015 жылғы зерттеулер Кахокиядағы үлкен су тасқынының куәлігін тапты, ол тұрғын үйлерді су басуға жеткілікті болды. Horseshoe көлінің астындағы шөгінділерді талдау нәтижесінде Кахокиядағы қоныс кезеңінде шамамен 1100–1260 және 1340–1460 жылдары екі ірі су тасқыны болғаны анықталды. Су тасқыны қаланың дамуының басында болған болса да, ол қала салушыларды тоқтатқан жоқ сияқты; керісінше, олар кем дегенде орталық қаланы бүкіл тарихы бойында қорғаған арналар, бөгеттер мен су бұғаулар жасады.

Cahokia became the most important center for the Mississippian culture. This culture was expressed in settlements that ranged along major waterways across what is now the Midwest, Eastern, and Southeastern United States. Cahokia was located in a strategic position near the confluence of the Mississippi, Missouri, and Illinois rivers. It maintained trade links with communities as far away as the Great Lakes to the north and the Gulf Coast to the south, trading in such exotic items as copper, Mill Creek chert, and whelk shells. Mill Creek chert, most notably, was used in the production of hoes, a high demand tool for farmers around Cahokia and other Mississippian centers. Cahokia's control of the manufacture and distribution of these hand tools was an important economic activity that allowed the city to thrive. near Red Wing, Minnesota, and materials and trade goods from Pennsylvania, the Gulf Coast, and Lake Superior have been excavated at Cahokia. At the high point of its development, Cahokia was the largest urban center north of the great Mesoamerican cities in Mexico and Central America. Home to about 1,000 people before circa 1050, its population grew rapidly after that date. According to a 2007 study in Quaternary Science Reviews, "Between AD 1050 and 1100, Cahokia's population increased from between 1,400 and 2,800 people to between 10,200 and 15,300 people", an estimate that applies only to a high density central occupation area. Archaeologists estimate the city's population at between 6,000 and 40,000 at its peak, with more people living in outlying farming villages that supplied the main urban center. As a result of archeological excavations in the early 21st century, new residential areas were found to the west of Cahokia; this discovery increased estimates of historic area population. Its population may have been larger than contemporaneous London and Paris. One of the major problems that large centers like Cahokia faced was keeping a steady supply of food. A related problem was waste disposal for the dense population, and Cahokia is believed to have become unhealthy from polluted waterways. Because it was such an unhealthy place to live, Snow believes that the town had to rely on social and political attractions to bring in a steady supply of new immigrants; otherwise, the town's death rate would have caused it to be abandoned earlier. Scholars have proposed environmental factors, such as environmental degradation through overhunting, deforestation and pollution, and climatic changes, such as increased flooding and droughts, as explanations for abandonment of the site. However, more recent research suggests that there is no evidence of human caused erosion or flooding at Cahokia. It is likely that social and environmental factors combined to produce the conditions that led people to leave Cahokia. Together with these factors, researchers found evidence in 2015 of major floods at Cahokia, so severe as to flood dwelling places. Analysis of sediment from beneath Horseshoe Lake has revealed that two major floods occurred in the period of settlement at Cahokia, in roughly 1100–1260 and 1340–1460. While flooding may have occurred early in the rise of the city, it seems not to have deterred the city builders; to the contrary, it appears they took steps such as creating channels, dikes, and levees that protected at least the central city throughout its inhabited history.

Ерекше белгілері

Алғашқы жерінде 16 шаршы километрді алып жатқан 120 топырақ үйіндісі болған, оның 80-і бүгінге дейін сақталған. Осыны іске асыру үшін, ондаған жылдар бойы мыңдаған жұмысшылар тоқыма себеттерде жерді жылжытып, осы үйінділер мен қоғамдық алаңдар желісін жасаған. Мысалы, Монахтар үйіндісі 30 метр биіктікке жетеді, оның үстінде тағы 50 метр биіктіктегі алып құрылыс салынған. Оның құрамында шамамен жер бар. Бұл үйінді бірнеше ғасырлар бойы 10 жеке құрылыс кезеңі арқылы биік және кеңейтілген, үйінді биіктетіліп, террасалар мен алаңдар қосылған.

Мыс цехы

2002-2010 жылдар аралығында 34-ші үйіндінің жанындағы қазба жұмыстары мыс шеберханасын ашты. Бұл бірегей жатқан жерді алғаш 1950 жылдары археолог Грегори Перино тапқан, бірақ оның нақты орны 60 жылға дейін белгісіз болды. Миссисиппи мәдениетінің ескерткіштерінде табылган жалғыз мыс шеберханасы осы. Аумақта ескірген үш ағаш түбірінің қалдықтары сақталған, олардың есендеу тастарына тіреу ретінде қолданылғаны болжанып отыр. Қазба кезінде табылған мыстың талдауы, оның қайта-қайта қыздырылып, салқындатылғандығын көрсетті – бұл темірді өңдегендей, металл жұмысының бір әдісі. Миссисиппи мәдениетіне тән, стильдік жағынан ұқсас мыс пластиналарының көптеген түрлері, мысалы, Миссури штатының оңтүстік-шығысындағы Вулфинг сақталатын орны, Джорджия штатындағы Этова пластиналарының бір бөлігі және Оклахома штатындағы Спиро пластиналарының көп бөлігі Ұлы Брэден стилімен байланысты және 13 ғасырда Кахокияда жасалған деп саналады.

Қахокия Вудхендж

Кахокия Вудхенджі – Монахтар үйіндісінің батысында орналасқан үлкен ағаш шеңберлерінің сериясы. Олар 900-1100 жылдары аралығында салынған деп есептеледі, әрқайсысы алдыңғысынан үлкен және 12 бағанамен көп. Бұл орын 1960 жылдардың басында доктор Уоррен Витри жүргізген археологиялық қазба жұмыстары кезінде, тас жол салу барысында табылған. Орынның көп бөлігінде ауылдық үйлердің іздері болғанымен, бірнеше ерекше пішінді, үлкен қазылған шұңқырлар да табылды. Шұңқырлардың орналасқан жерлері сызылғанда, тең арақашықтықтағы бірнеше доғалар пайда болды. Мұқият талдау жұмыстары осы бағаналардың орналасуының жоспарлы болғанын растады, ал Витри бұл доғалар толық шеңберлер болуы мүмкін деген болжам жасады. Ол осы шеңберлерді «Вудхендж» деп атап, оларды Англиядағы танымал Вудхендж және Стоунхендж шеңберлерімен салыстырды. 1960-1980 жылдар аралығындағы қосымша қазба жұмыстары, расталған шұңқырлардың орналасуы мен арақашықтығына сүйене отырып, басқа шұңқырларды табуға және жалпы аумақта бес бөлек ағаш шеңберінің бар екенін растауға мүмкіндік берді. Қазір бұл шеңберлер рим цифрларымен Вудхендж I-V деп белгіленген. Кахокия орынын басқаратын Иллинойс тарихи сақтау бөлімі, көктемгі және күзгі күн теңелу күндері, сондай-ақ қысқы және жазғы күн тоғысында күннің шығуын бақылау шараларын ұйымдастырады. Түпкілікті американдықтардың сенімдерін құрметтеу үшін, осы шараларда ешқандай рәсімдер мен обрядтар өткізілмейді.

Қауысқан үйінділер

XIX ғасырға дейін, қазіргі Сент-Луис қаласының жерінде, Кахокиядан батысқа қарай шамамен 13 шақырым жерде, ұқсас бірнеше үйінділердің бар екені құжатталған. Осы үйінділердің көпшілігі Сент-Луис қаласы дамыған кезде тегістелді, ал олардың көп бөлігі құрылыс жобаларында қайта қолданылды. Бұл үйінділердің қазірге дейін сақталған жалғыз мысалы – Sugarloaf Mound. Миссисипи өзенінің батыс жағалауында орналасқан ол, бір кезде дербес болған Каронделет қаласы мен Сент-Луис арасындағы бастапқы шекараны белгілеген. Миссисиппи мәдениетінің ең ірі орындарының бірі – Кинкейд Моундс мемлекеттік тарихи орны, ол Иллинойс штатының оңтүстігіндегі Массак және Полк округтерінде орналасқан. Ол Кахокиядан оңтүстік-шығысқа қарай 225 шақырым қашықтықта, Огайо өзенінің су тасқынындағы жазықта орналасқан. Мұндағы кешенде барлығы 19 үйінді бар, бұл ескерткіштер саны бойынша Миссисиппи мәдениетінің ең ірі бесінші орны саналады. Бұл жердің басқару орталығы болғанына сенімді, себебі қазба жұмыстары кезінде элиталық қабірлер табылған. Бұл орын Ұлттық тарихи ескерткіш деп жарияланған.

Кахокия мұражайы және түсіндіру орталығы

Жыл сайын миллионға дейін келушіні қабылдайтын Кахокия мұражайы мен аңтарта орталығы AAIC Inc. компаниясымен жобаланған. 1989 жылы ашылған бұл ғимарат Томас Х. Мадиган сыйлығы, Сент-Луис құрылыс жаңалықтары мен шолулары оқырмандарының таңдау сыйлығы, Металл құрылыс қауымдастығының құрмет сыйлығы және Кірпіш өндірушілер қауымдастығының үздік жетістік сыйлығымен марапатталды.

Тағайындаулар

Кахокия төбелері алғаш рет 1923 жылы Иллинойс штаты мемлекеттік саябақ сатып алуға рұқсат берген кезде қорғалды. Кейіннен мемлекеттік тарихи орын ретінде тағайындалуы қосымша қорғаныс ұсынды, бірақ 1950 жылдарығы федералдық тас жол салу бағдарламасы осы орынға елеулі қауіп төндірді. Тас жол бағдарламасы орынның тұтастығын азайтты; алайда, ол шұғыл археологиялық зерттеулерге қаржыландыруды арттырды. Бұл зерттеулер қарқынды жүргізіліп, бүгінге дейін жалғасуда. Олардың нәтижесінде осы орынның ұлттық және халықаралық маңызының қазіргі түсінігі қалыптасты. Орын 1964 жылғы 19 шілдеде Ұлттық тарихи ескерткіш деп жарияланды және 1966 жылғы 15 қазанда Ұлттық тарихи орындар тізіміне енгізілді. 1982 жылы ЮНЕСКО (Біріккен Ұлттар Ұйымының Білім, ғылым және мәдениет ұйымы) осы орынды Дүниежүзілік мұра деп таныды. Бұл Иллинойстағы және 2009 жылы АҚШ-тағы 24 Дүниежүзілік мұра орындарының арасындағы жалғыз дербес орын. Сенатор Эвелин М. Боулз Кахокия төбелері туралы былай деп жазды:
Жылдар бойы достарыммен бірге кейде жексенбі күндері төбелерге саяхат жасаушы едік. Мен штат сенаторы болғанда, кішкентай төбелер орналасқан қосымша жерді сатып алуға қаражат жинау мүмкіндігіне ие болдым. Олардың көптегені қосымша артефакттарды қамтыды. Бұл мәртебе мүлікті қорғауға және осы маңызды өркениетті зерттеуге қаражат тартуға көмектесті.