Кіріспе

19-20 ғасырдағы АҚШ армиясының генералы Фредерик Фанстон (9 қараша 1865 – 19 ақпан 1917), «Жауынгер Фред Фанстон» деп те белгілі, АҚШ армиясының генералы. Ол испан-американ соғысы мен филиппин-американ соғысындағы рөлімен ең көп танымал, ал соңғы қақтығыстағы ерлігі үшін «Құрмет медалімен» марапатталды.

Балалық шағы, білімі және жұмысы

Фанстон 1865 жылы Огайо штатының Нью-Карлайл қаласында Эдвард Х. Фанстон мен Энн Элиза Митчелл Фанстон отбасында дүниеге келді. 1867 жылы оның отбасы Канзас штатының Аллен округіне көшті. Оның әкесі 1884 жылы АҚШ Өкілдер палатасына сайланып, бес мерзім бойы қызмет етті. Фанстон 1886 жылы АҚШ Әскери академиясына түсуге өтініш білдіргенде бойы ұзын, бірақ денесі жұқа болды; оны қабылдамады. Фанстон 1886 жылы Иола орта мектебін бітірді. 1886 жылдан 1890 жылға дейін Канзас университетінде оқыды. Ол «Фи Дельта Тета» студенттік қауымына қосылып, болашақ жазушы және Пулитцер сыйлығының иегері Уильям Аллен Уайтпен дос болды. 1890 жылы Миссури штатының Канзас-Сити қаласында репортер болып жұмыс істегенге дейін «Санта-Фе» темір жолында пойызшы болып жұмыс істеді.

Мансап

Бір жыл журналист болғаннан кейін Фанстон көбірек ғылыми зерттеулерге көшті, негізінен ботаникаға баса назар аударды. Алғаш рет Калифорниядағы Өлім аңғарындағы зерттеу және топографиялық экспедицияға қатысты. 1891 жылы ол Аляскаға сапар шегіп, келесі екі жылды АҚШ Ауыл шаруашылығы департаментінде жұмыс істеуге арнады. Отасына тұрғаннан кейін екі аптаның ішінде соғысқа аттануға мәжбүр болды, Филиппинге АҚШ әскерінің құрамында келіп, филиппин-американ соғысына қатысты.

Филиппин

Фанстон филиппин ұлтшылдарымен әртүрлі шайқастарда қолбасшылық етті. 1899 жылғы сәуірде ол Калумпитте филиппин бекінісін басып алып, Багбаг өзенін жүзіп өтіп, содан кейін Пампанга өзенін қатты оқ астында кесіп өтті. Батылдығы үшін Фанстон еріктілердің бригадир-генералы шеніне көтеріліп, 1900 жылғы 14 ақпанда Ұлылық медалімен марапатталды. Фанстон 1901 жылғы 23 наурызда Паланан қаласында филиппин президенті Эмилио Агиналдоны ұстауды жоспарлауда және орындауда маңызды рөл атқарды. Агиналдоны ұстау Фанстонды АҚШ-та ұлттық батыр етті, бірақ антиимпериалистік қозғалыс Агиналдоның ұсталуының мән-жайлары белгілі болған кезде оны сынады. Фанстонның тобы Макабебе скауттарының взводымен бірге тұтқын болып көрсетіліп, Агиналдо лагеріне кірді. Фанстонның Агиналдоны ұстау миссиясы оған тұрақты армия офицерінің шені берді, өйткені ол еріктілер қатарынан шығарылуға дайын тұрған еді, және Фанстон 35 жасында Агиналдоны ұстағаны үшін тұрақты армияның бригадир-генералы болып тағайындалды. 1902 жылы Фанстон Филиппин-Америка соғысына қарсы наразылық күшейген кезде АҚШ-қа оралды және көптеген дау-жанжалдардың ортасы болды. АҚШ империализміне қарсы белсенді болған Марк Твен Фанстонның миссиясы мен әдістерін сарказммен айыптап, "Генерал Фанстонды қорғау" деген мақаласын Солтүстік Америка шолуында жариялады. Ақын Эрнест Кросби Фанстонның мансабын пародиалайтын "Капитан Джинкс, Батыр" атты сатирикалық, антиимпериалистік роман жазды. Фанстон американдық экспансионизмнің пайдалы жақтасы саналды; алайда, ол Бостонға жоспарланған сапары алдында, АҚШ-тың антиимпериалистік қозғалысының орталығында, Массачусетс штатының антиимпериалистік республикашыл сенаторы Джордж Фрисби Хоар туралы оның "қатты ыстыққан санасын" қорлаған сөздерін айтқанда, президент Теодор Рузвельт оның демалысқа шығу өтінімін қабылдамады және оны үнсіздік сақтауға және ресми түрде сөгіс беруге бұйырды.

АҚШ және тағы да шетелде

1906 жылы Сан-Франциско жер сілкінісі болғанда Фанстон Сан-Франциско президиосының командирі болды. Ол әскери жағдайды жариялады, бірақ оған осылай жасауға құқығы болмады, және әскери жағдай ресми түрде жарияланбады. Фанстон қаланы өрттің таралуынан қорғауға тырысты және өрт кедергілерін жасау үшін жарылғыш заттарды қолданып ғимараттарды бұзуға басшылық етті, бірақ оның бұйрықтары көбінесе жаңа өрттерге себеп болды. Фанстон тонаушыларды көздеріне түскен бойда атуға бұйрық берді; алайда, осы бұйрықтар нәтижесінде көптеген күнәсіз адамдар атылып қалды. Кейбір тарихшылар оның осы апат кезіндегі әрекеттеріне қарсы шықты. Атап айтқанда, олар бейбіт уақыттағы төтенше жағдайларда әскери күштерді қолданбау керек деп санайды. 1907 жылдың желтоқсанынан 1908 жылдың наурызына дейін Фанстон Невада штатының Эсмеральда округіндегі Голдфилд кен орталығындағы әскерге жетекшілік етті, онда армия «Индустриялық жұмысшылар әлемі» ұйымының еңбек талқынына тоқтатты. Армиялық қызмет мектебінде Форт-Левенвортта екі жыл командир болғаннан кейін, Фанстон Филиппиндегі Лузон департаментінің командирі ретінде үш жыл қызмет етті. Ол қысқа мерзімге Гавайи департаментінде де сол қызметке ауыстырылды (3 сәуір 1913 жылдан 22 қаңтар 1914 жылға дейін). Фанстон 1914-1916 жылдары Мексикамен АҚШ-тың қақтығысында армияның Оңтүстік департаментінің қолбасшысы ретінде белсенді қатысты, 1914 жылдың қарашасында генерал-майор шеніне көтерілді. Ол Техас штатының Сан-Антонио қаласындағы Форт Сэм Хьюстонның командирі болды, онда ол екінші лейтенант Дуайт Эйзенхауэрді Пикок әскери академиясының футбол жаттықтырушысы болуға ынталандырды, кейін Эйзенхауэрдің үйлену тойына демалыс алу туралы өтінішін мақұлдады. Ол Веракрус қаласын басып алды. Ол Панчо Вилланы іздеуге қатысқан барлық күштерге басшылық етті және «Бандит соғысы» кезінде Мексикамен АҚШ шекарасының қауіпсіздігін қамтамасыз етті.

Бірінші дүниежүзілік соғыс және өлім

Американың Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысуы алдында, 1917 жылдың сәуір айында президент Вудро Вильсон Фанстонды теңізден тысқа жіберілетін кез келген американдық экспедициялық күштердің (AEF) басшысы етіп тағайындауды жоспарлаған. Фанстонның жұмысына берілгендігі денсаулығына қатысты мәселелерге әкелді: 1917 жылдың қаңтар айында асқазанның ауруы, бір айдан кейін Техас штатының Сан-Антонио қаласында 51 жасында қайтыс болған жүрек талмасы. Өмірінің соңғы сәттерінде Фанстон Сан-Антониодағы Сент-Энтони қонақ үйінің вестибюлінде оркестрдің «Көк Дунай» вальсін орындауын тыңдап, демалып отырған. «Бәрі қаншалықты әдемі» деген ойын білдіргеннен кейін, ол күшті жүрек талмасынан құлап, көз жұмды. Ол сол кезде қолында алты жасар Инес Харриетт Сильвербергті ұстап тұрған. Сол кезде майор болған Дуглас Макартур президентке және әскери министр Ньютон Д. Бейкерге қасіретті хабарды жеткізуге міндетті болды. Макартур өз естеліктерінде былай деп жазды: «Қиямет дауысы естілгенде, нәтиже басқаша болмас еді. Үнсіздік өлімнің үнсіздігіне ұқсады. Өзіңнің тынысыңды естисің». Фанстонның денесі Сан-Францискодағы Аламо және қалалық әкімшіліктің ротондасында сақталды. Бұл құрмет оған осылай танылған алғашқы адам болу құрметін сыйлады, ал кейіннен оның мәйіті Сан-Франциско ұлттық зиратына жерленді. Оның қайтысынан кейін AEF қолбасшысы лауазымына генерал-майор Джон Дж. Першинг тағайындалды, ол 1916 жылы Жазалау экспедициясының қолбасшысы ретінде Фанстонның бағыныштысы болған. Мерсед көлінің әскери резерваты (Сан-Францисконың жағалау қорғанысының бір бөлігі) оның құрметіне аталған Форт Фанстон, ал 1917 жылы Канзастағы Форт Райлидің жанында салынған оқу лагері (Бірінші дүниежүзілік соғыстағы екінші ірі лагерь) Фанстон лагері деп аталды. Сан-Францискодағы Фанстон паркі мен Фанстон даңғылы оның есімімен аталады, сондай-ақ оның туған қаласы Нью-Карлайл, Огайодағы Фанстон даңғылы және Сан-Антониодағы Форт Сэм Хьюстон маңындағы Фанстон даңғылы да оның есімімен байланысты. Гавайиде Schofield Barracks-тағы Фунстон жолы және Форт Шафтердегі Фунстон жолы оның құрметіне аталған. Фанстонның қызы, сондай-ақ оның ұлы мен немересі, екеуі де АҚШ Әуе күштерінде қызмет еткен, кейіннен оның қабіріне қосымша жерленді.

Мұра

Сан-Францискодағы Форт Фанстон, Калифорния штаты, оның құрметіне аталған. Сан-Франциско, Нью-Карлайл (Огайо), Рединг (Пенсильвания), Форт-Левенворт (Канзас), Пасифик-Гроув (Калифорния) және Голливуд (Флорида) қалаларында Фанстон атымен көшелер аталған. Форт Райлидің (Канзас штаты) бір бөлігі де оның есімімен аталады.

Танымал мәдениетте

2012 жылы филиппиннің «El Presidente» фильмінде ол Трой Монтеро бейнесінде сомдалды. 1997 жылы TNT телеарнасының «Rough Riders» сериалында Пабло Эспиноса рөлін ойнады. Ол 1905 жылы жарық көрген Л. Франк Баумның «The Woggle Bug Book» кітабында бір рет есімдерін атады.