Кіріспе

1989 жылы Жакобо Моралес түсірген фильм. "Сантьягоға не болды" (ˈlo ke le paˈso a sanˈtjaɣo; "What Happened to Santiago") – 1989 жылы Пуэрто-Рикода түсірілген комедиялық фильм, сценарийін Жакобо Моралес жазып, режиссерлік еткен. Фильмде жақында күйеуін жоғалтқан зейнеткердің күнделікті өміріне әсер ететін, оны бұзатын құпия жас әйелмен танысуы туралы айтылады. Бұл Пуэрто-Рикодан шыққан фильмдердің "Үздік шетелдік фильм" номинациясы бойынша "Оскар" сыйлығына ие болуының алғашқы және жалғыз жағдайы болды. 2011 жылы AMPAS өзінің ережелерін қайта қарап, АҚШ-тың Пуэрто-Рико сияқты территорияларынан түсірілген фильмдерді "Шетелдік фильм" сыйлығына үміткер етпейтін болды.

Сюжет

Жесір қалған Сантьяго әйелінің қабіріне барады. Сантьяго фильм түсіру алаңының жанында бір құпия әйелге кездеседі. Ол өте жағымды және оны әңгімеге тартады. Олар сыйлықтар алмасады, бірақ жол ажырасып кеткенде, ол есімін айтпай кетеді, Сантьяго оны қайта көретін бе деп ойлана бастайды. Олар тағы да кездеседі, ал енді Анджелина деп танылған әйел достық қарым-қатынасты жалғастырады. Анджелина Сантьягоға оны байқап отырғанын және оның біреуге хат жіберіп жатқанын көргенін айтады. Сантьяго қызымен жиі дауласады, себебі ол ажырасуға дайындалып жатыр, ал ол оған қарсы. Кейін қызы мен күйеуінің арасындағы жанжал кезінде кішкентай ұлының көз алдында Сантьяго балаға қар туралы әңгіме айтып, оны алаңдатып, Пуэрто-Рикоға әуемен әкелген бірден-бір қарды еске түсіреді. Сантьяго жұмыс іздейді, бірақ жасына байланысты сұхбат беруші оған қызығушылық танытпайды. Үшінші кездесуде Сантьяго мен Анджелина дәстүрлі гитара музыкасын тыңдап, билейді. Кейін олар саябақтағы су жолымен қайықпен саяхаттайды. Анджелина үнемі көңілді. Ал Сантьягоның қызы дауласуын тоқтатпайды. Әуежайда ол Сантьягоға үш айға Нью-Йоркке көшу жоспары бар екенін айтады, баласын күйеуіне қалдырып кетеді. Бірақ күйеуі келмейді, сондықтан ол баласын Сантьягомен қалдырып кетеді. Сантьяго күңгірт немересімен бірге кетіп бара жатқанда, баланың әкесі оны алып кетеді. Бір күні Сантьягоға Анджелинадан күтпеген қоңырау келеді. Ол өзінің нөмірін бермегендіктен, ол оған телефон кітапшасындағы барлық Сантьяго атындағы адамдарға қоңырау шалуға тура келгенін түсіндіреді. Олар Сан-Хуанда кездесуге келіседі. Сантьягоның ұлы Эдди депрессияға тап болғанын мойындайды және гитарасын сыйға бергенін айтады. Сантьяго оны қолдайды, емделу үшін бірге саяхаттауға ниет білдіреді. Сантьяго Эддиге Анджелинамен танысқанын айтады, бірақ оның құпиялылығына қатысты алаңдауы себепті оның кім екенін білу үшін жеке тергеуші жалдағанын мойындайды. Ертеңіне Сантьяго Анджелинаның испандық стильде салынған үйіне барады. Таңғы астың барысында Анджелина өзінің отбасы тарихын, оның ішінде атасының испан-американ соғысына қатысқанын айтады. Сантьяго оған өзінің өмірінен де айтады. Олар күнді бірге өткізеді, бірақ жаңбыр жауып, Анджелинаның жатын бөлмесіне тығынады. Ол Сантьягоға спиртті массаж жасауды ұсынады, содан кейін ол өзінің арбақ екенін ашады. Осы аянға қарамастан, олар бір-біріне деген махаббатын білдіріп, ажырасады. Сантьяго жаңбыр астында үйге қарай барады, Анджелинаның үйі мен бағын армандағанын еске алады. Оның машинасы сазға батып қалады, бірақ ол жақын жерде тапқан таяқпен оны босатуға жетеді. Үйге келгенде, ұлы оны күтіп тұрғанын көреді, ол Анджелинаның үйін өмірінде көрген ең әдемі үй деп сипаттайды. Пневмониядан жазылғаннан кейін Сантьягоға жеке тергеуші келеді және Анджелинаның өткені туралы алаңдатарлық ақпаратты бөліседі. Ол Лела еді, трагедиялық өмір сүрген әйел, өзінің заңды емес баласынан бас тартып, әкесіне оқ атқан. Сантьяго газеттерде оның туралы оқығанын еске алады. Осы аянға қарамастан, Сантьяго Анджелинамен қарым-қатынасын жалғастырып, оның құпиясын өзіне сақтайды.

Өндіріс

Жакобо Моралес сценарийді Томми Муниздің қатысуымен Нейл Саймонның сценариіне негізделген "Los muchachos de la alegría" пьесасымен жұмыс істеп жатқанда жазды. Репетиция кезінде Моралес Муниздің өзінің кино жобасына қажетті "бірден-бір актер" екенін түсінді. 2014 жылғы сұхбатында ол идеясы "өте анық болғандықтан, мен оны өте жылдам жаздым; шамамен бір айдың ішінде". Моралес Муниздің ұлы Педроны атқарушы продюсер ретінде шақырды, ал Моралестің әйелі Бланка Сильвия Эро – бас атқарушы продюсер болып қызмет етті. Моралес сондай-ақ Глэдис Родригесті Мунизбен бірге ойнауға таңдады, өйткені ол оны ондаған жылдар бойы жұмыс істеген өте "икемді" актриса деп санайды. Моралес Родригес туралы былай деді: "Онымен болған тәжірибе өте жақсы болды және біз жақсы қарым-қатынаста болдық. Оның рөлі оның дене бітіміне де, мінезіне де сай келді". Моралес фильмді "Томми, Глэдис және Рене Монклованың керемет ойындары" бар өте "қарапайым" фильм деп сипаттады, ал Рене Монклова Муниздің ұлын сомдады. Бұл фильмнің бюджеті 500 000 доллар болды. Моралес сценарийді салыстырмалы түрде жылдам жазса да, түсіру шамамен 40 күнге кешікті. Моралестің айтуынша, ол кезде оның жоспарланған түсіру кестесінен асып кеткен жалғыз көркем фильмі болды. Ол Ескі Сан-Хуан және Санта-Исабельде түсірілді.

Шығару

Фильмнің алғашқы көрсетілімі 1989 жылдың қыркүйек айында «Гюго» дауылының өтуіне байланысты кейінге шегерілді. Ол соңында сол жылдың қараша айында көрсетілді. Сынақшылардың мақтауына ие болғаннан кейін, фильм Испаниядағы Huelva-ның Ибероамерикалық кино фестивалі, Вашингтондағы Латын Америкасы кино фестивалі және Франциядағы Nantes-тің Испан кино фестивалі сияқты түрлі халықаралық фестивальдарда да көрсетілді. Моралестің сөзінше, ол «жетістік туралы емес, мені қызықтырған оқиға туралы ойлады. Мен әрқашан барлық нәрсені оқиғаға қатысты жасауға тырысамын. Басты рөл – фильмдікі». 1990 жылы фильм 62-ші «Оскар» сыйлықтарында «Ең үздік шетелдік фильм» номинациясына ұсынылды.