Линус Йейл: Американдық құлып жасаушы және инженер

Кіріспе

Америкалық инженер-механик (1821–1868)

Линус Йель кіші (4 сәуір, 1821 – 25 желтоқсан, 1868) – американдық инженер-механик, өндіруші және миллионер Генри Р. Таунмен бірге «Йель құлыптар компаниясын» құрған негіз қалаушылардың бірі. Бұл компания АҚШ-та құлыптардың ең ірі өндірушісіне айналды. Ол елдегі банк құлыптары бойынша жетекші сарапшы және оның ең маңызды жасаушысы болды. 20 ғасырдың басында Америкадағы банктердің үштен екісі оның банк құлыптарын пайдаланды. Ол құлыптар, әсіресе цилиндрлі құлыптарды ойлап табуымен танымал. Оның құлып дизайнының негізгі үлгісі бүгінге дейін кеңінен қолданылады және жеке құлыптар мен сейфтердің көп бөлігін құрайды.

Жастық шақ

Лайнус Йель кіші Нью-Йорк штатының Солсбери қаласында дүниеге келген. Оның ата-тегі белгілі Йель университетінің меценаты және оның құрметіне аталған Елиху Йельдің туысқандарынан шыққан, себебі Америкадағы Йель әулетінің барлығы бір атадан – Томас Йельден тараған, ол Елихудың Йель тегін сақтап қалған жалғыз туысы еді. Томас Йель губернатор Теофилус Итонның баласы болған. Йельдің әкесі, Лайнус Йель үлкен, 1840 жылдары Нью-Йорктегі Ньюпорт қаласында банктік құлыптарға маманданған құлып жасау шеберханасын ашты. Ол қымбат, қолмен жасалған банктік құлыптар және механикалық инженерия саласында табысқа жеткен өнертапқыш болды, сондай-ақ құлыптарға сегіз патенті және астық сапыру машиналарын, ара тісті механизмдерді және диірмен тастарын өңдеуге арналған жартылай дюжина патенті болды.

Мансап

Кейбір негізгі білім алғаннан кейін Йель көп ұзамай әкесінің бизнесіне қосылып, пермутациялар мен цилиндрлерді пайдаланатын революциялық құлыптарды ұсынды. 1857 жылы ол болашақ жекжаттысы, конгрессмен Халберт С. Гринлифпен бірге "Йель және Гринлиф" Lock Co. компаниясын құрды, және Гринлиф бұл кәсіпке қаржы жұмсады. 1858 жылы Йельдің әкесі қайтыс болды, содан кейін Линус Йель кіші әкесінің құлып компаниясымен тығыз байланысты болды. Оның туысы Чарльз Оскар Йель компанияның өкілі болды, сонымен қатар банк құлыптарын ойлап тапқан және патенттері бар еді. Линус сондай-ақ, құлдыққа қарсы күрескен конгрессмен Уильям Моррис Дэвиспен жақын дос болып, оған жиі хат жазып тұрды. Йель шамамен 1860 жылы Массачусетс штатындағы Шелберн-Фолс қаласында банк құлыптарына маманданған жеке шеберханасын ашты. Кейіннен ол Коннектикут штатының Стэмфорд қаласының Оңтүстік аймағында миллионер Генри Робинсон Таунмен бірлесіп "Йель құлыптар өндіріс компаниясын" құрды. Құлып жасау саласындағы мансабында Йель көптеген өнертабыстары үшін патенттер алды және өнімдеріне байланысты клиенттерінен жоғары баға алды.

Портреттік сурет салу

Жас Йель ерте кезден портрет салуға бейімділік танытты, бірақ шамамен 1850 жылы әкесіне банк құлыптарын жетілдіруге және механикалық мәселелерді зерттеуге көмектесуді жөн көрді. Дегенмен, оның сурет салу және эскиз жасаудағы шеберлігі тиімді болды, себебі ол кейіннен құлыптардың жобаларын жасағандағы сызбаларын егжей-тегжейлі әрі түсінікті етіп салған.

Қалқалар мен механизмдер

1860 жылдары, Шелберн-Фоллста (Массачусетс штаты) жеке дүкенін ашқан шамада, Йель банктік құлыптарға маманданған. Ол бұрынғы құлыптардың жақсартылған нұсқалары болған бірнеше комбинациялық қауіпсіз құлыптар мен кілтпен ашылатын цилиндрлі құлыптарды ұсынды. Механика және құлып жасау саласындағы тамаша шеберлігімен Йель, шына тізбекті құрылымды қолданған алғашқы заманауи құлыптардың бірін жасады. Шына тізбекті құрылым цилиндрлі құрылым деп те аталады және қазіргі заманғы құлыптар мен сейфтерде маңызды рөл атқарады. Йель ондаған жылдар бойы шына тізбекті құлыптың практикалық қолданылуы туралы ойланып, 1844 жылы оның эскизін жасаған. Йельдің пікірінше, дәстүрлі құлыптардың кілт тесіктері ұрыларға мүмкіндік береді, олар құлыптарды бұзу үшін кілтұстау құралдарын, жарылғыш заттарды және қыздыруды пайдаланады. Осы себепті ол өзінің өнертабыстарында тұрақты диск және осьтік құрылымдарды қолданды, қазір бұл "комбинациялық құлыптар" деп аталады. Йельдің ең танымал құлып дизайны – цилиндрлі шына тізбекті құлып, 4000 жыл бұрын ежелгі Египетте пайда болған кілтпен ашылатын құлыптың концепциясын пайдаланды. Йельдің өнертабыстары жоғары табысқа ие болды және сыншылардың жоғары бағасын алды, сондықтан ол АҚШ және шетелдегі әлемдік көрмелерде құлып дизайндарының бірнеше үлгілерін көрсетіп, осы көрмелерде бірнеше жүлде алды. Өмірі бойы Йель көптеген патенттерге ие болды, олардың көпшілігі құлыптар мен сейфтерге, сондай-ақ механикалық мәселелерге қатысты болды. 1858 жылы ол ағаш өңдеушілердің бұрышын тік бұрышпен реттеуге арналған құрылғыны патенттеді. 1865 жылы бұрандалы доңғалақтың қозғалысын кері қайтаруға арналған құралға патент алды. 1868 жылы механикалық тіреуіштерді жақсартқаны үшін екі патент алды.

Өнертабыстар

Йель өзінің мансабында көптеген өнертабыстар жасады, құлып индустриясын түбегейлі өзгертіп, қаржы институттарының қауіпсіздігін арттырды. Ежелгі египеттіктер жасаған үлкен ағаш құлыптарда алғаш қолданылған қағидаларға сүйене отырып, Йель 1851 жылы банктерде пайдалануға арналған шыналы құлыпты патенттеді; 1863 жылы ол есіктерде пайдалануға арналған шыналы құлыпты патенттеді; ал 1865 жылы шыналы құлыпты ілмекті патенттеді, олар бүгінге дейін кеңінен қолданылып келеді. Йельдің құлып ілмегінің үлгісі кішкентай, мықты, сенімді және жаңашыл болды, бұл оның заманындағы құлыптардың арасында ерекшелік тудырды.

Өлім және мұра

1868 жылы Нью-Йоркке іссапармен барғанда, Йель өндірістік компаниясы құрылған жылда, ол Эквитабль ғимаратына құлыптарын орнату туралы келіссөздер жүргізу кезінде жүрек талмасынан кенеттен қайтыс болды. Ол кезде оның құлыптары жақсы сатылып жатты, ал Таунның басшылығымен Йель құлыптары АҚШ-тағы құлыптардың жетекші өндірушісіне айналды. Йель құлыптары бүгінгі қауіпсіздік жүйелерінде маңызды рөл атқарады. Өмірінің соңғы жылдарында Йель "сағат құлпы" деп аталатын механизмді жетілдіріп, бір корпуста екі құлыпты, бірдей немесе әртүрлі кодтармен жұмыс істеуге мүмкіндік беретін қос құлыпты ойлап тапты. Оның пошта бөлімдері үшін құлыптар мен жәшіктерге енгізген жақсартулары әлемдік деңгейде мойындалды және қолданылады. Бүгінде кеңінен қолданылатын комбинациялық құлыптар да Линус Йельге қарызды. Оның қайтысынан кейін, оның ұлы Джон Б. Йель Генри Р. Таунға қосылып, қазынашы болып, компанияны 125 елде клиенттері бар, 12 000 адамды жұмыспен қамтитын жаһандық ірі өндіріс кәсіпорнына айналдыруға көмектесті. 2006 жылы Йель Ұлттық өнертапқыштар даңқы залына енгізілді.

Отбасы

Линус Кэтрин Брукске үйленген, ол Жаңа Англияның көрнекті отбасында туған және Филадельфияда аболиционистердің қозғалысындағы белсенді қызметімен көзге түскен, онда ол аболиционист-сәулетші Теодор Дуайт Уэлд мектебінде мұғалім болып жұмыс істеген. Ол дәрігер және заң шығарушы органның мүшесі Джон Брукстың қызы болған. Оның немересі – Вайоминг штатының губернаторы Брайант Батлер Брукс, ал туысы – Массачусетс штатының епископы Филипс Брукс. Кэтриннің сүйікті ұстазы – сонымен қатар Массачусетс штатынан шыққан атақты Ральф Уолдо Эмерсон болған. Оның жартылай қарындасы Жан Брукс Гринлиф конгрессмен Хальберт С. Гринлифке үйленген және Нью-Йорк штатының әйелдер сайлау құқығын қолдау қауымдастығының президенті болып сайланған. Олардың үш баласы болды: Джон Б. Йель (1845–1904), ол Ұлттық лигасына қосылып, АҚШ қазынашылығының министрі Хью МакКаллохтың қызы Мари Луиза МакКаллохқа үйленген, ол Авраам Линкольннің басшылығымен Америка Азамат соғысын қаржыландырған. Ол сондай-ақ әкесі құрған Йель құлып компаниясының қазынашысы болған, бұл компания Эмпайр-билдингте Нью-Йорк штатындағы Иллинойс болат компаниясының өкілі болған және Генри Р. Таунмен бірге 12 000 жұмыскері бар және өнімдері 120-дан астам елде сатылатын жаһандық компанияға айналдырған. Иллинойс болат компаниясы АҚШ-тың ең ірі болат өндірушісі болған, кейіннен ол Дж. П. Морганмен бірге Карнеги болат компаниясын сатып алған. Мадлен Йель (1847–1918) – сенатор Генри Винннің, сенатор Рубен Винннің ұлына үйленген суретші және қайырымдылық шараларын қолдаушы. Джулиан Л. Йель (1848–1909) – Чикагодағы Теміржол биржасы ғимараты мен Рокери ғимаратынан теміржол жабдықтарын сатумен айналысқан Джулиан Л. Йель & Co компаниясының иесі және президенті. Ол теміржол нарығына Shelby Steel Tube-ті енгізген және бұрын Иллинойс, Бостон және Нью-Джерсиде кеңселері мен зауыттары болған теміржол өндірушісі American Mckenna Process Company компаниясының вице-президенті болған. Оның клиенттері Карнеги Steel, Иллинойс Steel, Лакаванна Steel және т.б. болған. Ол сонымен қатар Нью-Йорктің Ұлттық лигасы клубының, Чикагоның Ұлттық лигасы клубының, Чикаго клубының, Чикаго спорттық қауымдастығының, Клифф тұрғындары клубының, Ұлттық клубының және Сент-Луис клубының мүшесі болған. Оның отбасының тағы бір мүшесі – Уильям Генри Йель (1859 жылы туған), құрғақ тауарлар саудагері, Townsend & Yale компаниясының иесі, АҚШ-тың ең көне және ең ірі комиссиялық үйлерінің бірі, Нью-Йорктегі Fifth Avenue, Бостон, Чикаго және Филадельфияда кеңселері бар. Бұл фирма Америкадағы алғашқы фабрикалардың бірі болған Бостон өндіріс компаниясының эксклюзивті өкілі болған. Ол Йель университетінің түлегі, Йель клубының, Нью-Йорктің Ұлттық лигасы клубының және Америка революциясының ұлдары клубының мүшесі болған. Оның әкесі Генри Клей Йель (1829–1897) Нью-Йорк Ұлттық лигасы клубының мүшесі болған, ал оның арғы атасы Браутон Уайт – Американдық тәуелсіздік соғысын қаржыландыру кезінде банкрот болған патриот лейтенант Уайт-младшийден кейін Барон фон Штубеннің хатшысы және асырап алған ұлы болған. Линус сонымен қатар Йель университетінің губернаторы Элиху Йель, медиа кәсіпкері Мұса Йель Бич және канадалық тері саудагері Джеймс Мюррей Йельдің алыс туысы болған. Оның жүйесі – сәулетші Мертон Йель Кейди.

Linus was married to Catherine Brooks, who was born into a prominent New England family, and was credited for her active work in the abolitionist cause in Philadelphia, where she worked as a teacher at the school of abolitionist architect Theodore Dwight Weld. She was the daughter of John Brooks, a doctor and member of the Legislature. His grandson was the Governor of Wyoming Bryant Butler Brooks, and his cousin was the Bishop of Massachusetts Phillips Brooks. Catherine's favorite teacher was the famous Ralph Waldo Emerson, who was from Massachusetts as well. Her half sister, Jean Brooks Greenleaf, was also married to Congressman Halbert S. Greenleaf, and was elected President of the New York State Women's Suffrage Association. Together, they had three children. John B. Yale (1845−1904), who joined the Union League and married Marie Louise McCulloch, daughter of the U. S. Secretary of Treasury, Hugh McCulloch, who financed the American Civil War under Abraham Lincoln. He was also Treasurer of the Yale Lock Company, founded by his father, Representative of the Illinois Steel Company from N. Y. in the Empire Building, and scaled the Yale Lock Company with Henry R. Towne into a global company, with 12 000 workers and their products sold in more than 120 countries. The Illinois Steel Company was the largest steel producer in the United States and later acquired Carnegie Steel with J. P. Morgan. Madeline Yale (1847−1918), an artist and philanthropist who married Senator Henry Winn, son of Senator Reuben Winn. Julian L. Yale (1848−1909), the owner and President of Julian L. Yale & Co., a Railway supply business from the Railway Exchange Building and the Rookery Building in Chicago. He introduced the Shelby Steel Tube to the railway market and was previously Vice President of American Mckenna Process Company, a rail manufacturer with offices and plants in Illinois, Boston, and New Jersey. His customers were Carnegie Steel, Illinois Steel, Lackawanna Steel, etc. He also became a member of the Union League Club of New York, the Union League Club of Chicago, the Chicago Club, the Chicago Athletic Association, the Cliff Dwellers Club, the Union Club, and the St. Louis Club. Another member of his family was William Henry Yale (born 1859), dry goods merchant, owner of Townsend & Yale, one of the oldest and largest commission house in the U. S., with offices on Fifth Avenue, New York, Boston, Chicago, and Philadelphia. The firm was the sole agent of the Boston Manufacturing Company, one of the first factories in America. He was a Yale graduate, and a member of the Yale Club, Union League Club of New York, and Sons of the American Revolution. His father, Henry Clay Yale (1829–1897), was a member of the Union League Club of New York, and his great grandfather, Broughton White, was Secretary of Founding Father Baron von Steuben, who also adopted Broughton after his father, Patriot Lt. White Jr., bankrupted himself financing the American War of Independence. Linus was also a distant cousin of Gov. Elihu Yale of Yale University, media entrepreneur Moses Yale Beach, and Canadian fur trader James Murray Yale. His nephew was architect Merton Yale Cady.