Максвелл Андерсон: Американ драматургі және жазушысы

Кіріспе

Максвелл Андерсонның немересі, американдық мұражай директоры, американдық драматург және жазушы (1888–1959)

Джеймс Максвелл Андерсон (15 желтоқсан 1888 – 28 ақпан 1959) – американдық драматург, автор, ақын, журналист және лирик. Андерсон мансабында көптеген қиындықтарға тап болды, көбінесе өз пікірін білдіргені үшін немесе даулы тұлғаларды қолдағандықтан жұмысынан айырылды. Осыған қарамастан, ол драматург ретінде табысқа жетті және «Даңқ қандай бағамен?», «Екі үйің» және «Жаман тұқым» сияқты көптеген танымал пьесалар жазды. Оның көптеген туындылары экранға түсірілді, сондай-ақ ол басқа авторлардың шығармалары үшін сценарийлер де жазды. Андерсон үш рет үйленді және өмірінде көптеген қиындықтарды бастан өткерді, соңында 1959 жылы инсульттан қайтыс болды. Оның қолжазбалары мен жеке заттары әртүрлі мекемелерде сақталады, ең ірі коллекциясы Остин қаласындағы Техас университетінің Гарри Рэнсом орталығында орналасқан.

Өмірбаян

Андерсон 1888 жылдың 15 желтоқсанында Пенсильвания штатының Атлантик қаласында, баптист пасторы Уильям Линкольн "Линк" Андерсон мен шотланд-ирланд тегінен шыққан Шарлотта Перримела ("Премели") Стивенсонның сегіз баласының екіншісі болып дүниеге келді. Оның отбасы бастапқыда Атлантиктегі анасының әжесі Шепердтің шаруашылығында тұрды, содан кейін Огайо штатының Андовер қаласына көшті, онда әкесі пасторлыққа оқумен қатар теміржол машинисі болып жұмыс істеді. Олар әкесінің қызметтік орнына байланысты жиі көшіп отырды, ал Максвелл жиі ауырып, мектепке қатыса алмады. Төсекте жатқанда ол көп оқыды, сондай-ақ ата-анасы мен Эмма тәтесі әңгіме айтушылар болғандықтан, Андерсонның әдебиетке деген сүйіспеншілігі арта түсті. 11 жасында Атлантиктегі әжесінің үйіне барғанда ол өмірінің алғашқы махаббаты – бай отбасынан шыққан, өзінен сәл үлкен Халли Лумиспен танысты. Оның "Таң, қыс және түн" атты автобиографиялық туындысы шаруашылықтағы зорлау, инцест және садомазохизм туралы баяндайды. Ол Джон Найрн Мишелсон псевдонімімен жарияланды, отбасы мүшелерін ренжітуден сақтау үшін. Андерсондар Огайо штатының Андовер, Ричмонд орталығы, Таунвилл қалаларында, Пенсильвания штатының Эдинборо, Маккиспорт, Нью-Брайтон, Харрисбург қалаларында және Солтүстік Дакота штатының Джеймстаун қаласында тұрды. Андерсон Джеймстаун орта мектебін бітіріп, 1908 жылы түлек атанды.

Журналист

Студент кезінде Андерсон үстелдерді күтіп, Grand Forks Herald газетінің түнгі көшірме бөлімінде жұмыс істеді, сондай-ақ ол мектептің әдеби және драмалық үйірмелерінде белсенді болды. 1911 жылы Солтүстік Дакота университетінен ағылшын әдебиеті мамандығы бойынша бакалавр дәрежесін алды. Андерсон Солтүстік Дакота штатының Минневаукан қаласындағы орта мектептің директоры болды, сонымен қатар онда ағылшын тілін оқытты, бірақ 1913 жылы оқушыларына бейбітшілік туралы мәлімдеме жасағаны үшін жұмыстан босатылды. Одан кейін Стэнфорд университетіне түсіп, 1914 жылы ағылшын әдебиеті мамандығы бойынша магистр дәрежесін алды. Ол Сан-Францискодағы орта мектепте ағылшын тілі мұғалімі болды. Үш жылдан кейін Андерсон 1917 жылы Уиттиер колледжінің ағылшын тілі кафедрасының меңгерушісі болды. Бір жыл өткен соң, ол Артур Кемпке қолдау көрсеткені үшін жұмыстан шығарылды. Артур Кемп – ар-ожданымен әскери қызметтен бас тартқан және түрмеге қамалған студент. Андерсон Пало-Альтоға Сан-Францисконың кешкі бюллетеніне мақалалар жазу үшін көшіп барды, бірақ Германияның соғыс қарызын төлеуі мүмкін емес деген мазмұндағы редакторлық мақаласы үшін жұмыстан босатылды. Содан кейін ол Сан-Францискоға көшіп, Сан-Франциско хроникасына жазды, бірақ испан тұмауына шалдыққаннан кейін жұмыстан шығарылды. Альвин С. Джонсон Андерсонды 1918 жылы Нью-Йоркке көшіріп, The New Republic журналында саясат туралы жазуға шақырды, бірақ бас редактор Герберт Дэвид Кролимен дауласып, жұмыстан босатылды. Андерсон The New York Globe және The New York World газеттерінде жұмыс істеді. 1921 жылы ол The Measure: A Journal of Poetry атты өлеңдер журналын құрды. Андерсон 1923 жылы өзінің алғашқы пьесасы – White Desert-ті жазды. Ол тек 12 рет қойылды, бірақ New York World газетінің кітап сыншысы Лоренс Сталлингс оны жақсы бағалады және ол оның келесі пьесасы What Price Glory? жөніндегі жұмысына қатысты. Бұл пьеса 1924 жылы Нью-Йорк қаласында сәтті қойылды. Одан кейін ол World газетінен кетіп, драматург ретінде мансабын бастады.

Драматург

Оның пьесалары әртүрлі стильдерде жазылған, және Андерсон бос өлеңдерді кеңінен қолданған, қазіргі драматургтардың санатындағы бірі болды. Олардың кейбіреулері фильмдерге бейімделді, ал Андерсон басқа авторлардың пьесалары мен романдарының сценарийлерін жазды – «Батыс майданындағы тынышшылық» (1930) және «Өлім демалысқа шығады» (1934) фильмдері, сондай-ақ өлеңдер мен эсселер жинақтары. Оның алғашқы Бродвейдегі сәтті пьесасы – 1924 жылғы Бірінші дүниежүзілік соғысқа арналған комедиялық драма «Даңққа қандай баға», ол Лоуренс Сталлингспен бірлесіп жазылған. Пьесада дөрекі тіл қолданылған, бұл цензура өкілдерінің наразылығын тудырды. Алайда, бас цензор (Адмирал Чарльз Пешалл Планкетт) генерал Чемберлейнге одан да ұятты хаттар жазғаны анықталған соң, оның беделі түсті. Оның экранға бейімделген жалғыз пьесасы – «Лотарингиялық Жанна», ол Ингрид Бергманның қатысуымен Андерсон мен Эндрю Солттың сценарийі бойынша «Жанна д’Арк» (1948) фильміне айналды. Бергман мен оның режиссері Жаннаның диалогын өзгерткенде, оны «гипстен жасалған киелі» етіп көрсетуге тырысқанда, ол оларды «үлкен, ақымақ, қарғыс атқан швед!» деп атады. Андерсон 1933 жылы саяси драмасы «Екі үйіңіз» үшін Пулитцер сыйлығымен марапатталды, және «Винтерсет» мен «Жоғарғы Тор» пьесалары үшін екі рет Нью-Йорк драма сыншылары шеңберінің сыйлығын алды. Андерсон Англия, Уэльс және Ирландияны 1485 жылдан 1603 жылға дейін билеген Тюдорлар әулетінің тұсындағы бірқатар пьесаларымен үлкен коммерциялық жетістікке қол жеткізді. Әсіресе «Мың күндік Анна» пьесасы – Генрих VIII-нің Анна Болейнге үйлену тарихы – 1948 жылы сахнада үлкен сәттілікке ие болды, бірақ киноэкрандарға 21 жылдан кейін ғана жетті. Ол Бродвейде Рекс Харрисон мен Джойс Редманның қатысуымен көрсетілді, ал 1969 жылы Ричард Бертон мен Женевив Бюжолдпен бірге фильмге айналды. «Елизавета Королева» 1930 жылы Линн Фонтаннның Елизавета рөлінде және Альфред Ланттың Лорд Эссекс рөлінде қойылды. Ол Бетт Дэвис пен Эррол Флинннің қатысуымен «Елизавета мен Эссекстің жеке өмірі» (1939) фильміне бейімделді. Джон Фордтың режиссерлігімен түсірілген «Шотландияның Мэри» (1936) фильмі – оның сол аттас пьесасының Элизавета I қатысқан нұсқасы, онда Кэтрин Хепберн Шотландия королевасы Мэри, Фредерик Марч – Ботвелл графы, ал Флоренс Элдридж – Елизавета рөлінде ойнады. Бастапқы пьеса Бродвейде Хелен Хейздің басты рөлінде ойнауымен үлкен сәттілікке ие болды. Оның «Қанатсыз Жеңіс» пьесасы өлеңмен жазылған және 1936 жылы Бродвей актрисасы Кэтрин Корнеллдің басты рөлінде ойнауымен премьераланды. Пьесаға қатысты пікірлер әртүрлі болды.

His plays are in widely varying styles, and Anderson was one of the few modern playwrights to make extensive use of blank verse. Some of these were adapted as films, and Anderson wrote the screenplays of other authors' plays and novels – All Quiet on the Western Front (1930) and Death Takes a Holiday (1934) – in addition to books of poetry and essays. His first Broadway hit was the 1924 World War I comedy drama, What Price Glory, written with Laurence Stallings. The play made use of profanity, which caused censors to protest. However, the chief censor (Rear Admiral Charles Peshall Plunkett) was discredited because he was found to have written far more obscene letters to General Chamberlaine. The only one of his plays that he adapted to the screen was Joan of Lorraine, which became the film Joan of Arc (1948), starring Ingrid Bergman, with a screenplay by Anderson and Andrew Solt. When Bergman and her director changed much of his dialogue to make Joan "a plaster saint", he called her a "big, dumb, goddamn Swede!" Anderson was awarded the Pulitzer Prize in 1933 for his political drama Both Your Houses, and twice received the New York Drama Critics Circle Award, for Winterset, and High Tor. Anderson enjoyed great commercial success with a series of plays set during the reign of the Tudor family, who ruled England, Wales and Ireland from 1485 until 1603. One play in particular – Anne of the Thousand Days – the story of Henry VIII's marriage to Anne Boleyn – was a hit on the stage in 1948, but did not reach movie screens for 21 years. It opened on Broadway starring Rex Harrison and Joyce Redman, and it became a 1969 movie with Richard Burton and Geneviève Bujold. Elizabeth the Queen opened in 1930 with Lynn Fontanne as Elizabeth and Alfred Lunt as Lord Essex. It was adapted to the screen as The Private Lives of Elizabeth and Essex (1939), starring Bette Davis and Errol Flynn. Directed by John Ford, Mary of Scotland (1936) was an adaptation of his play of the same name involving Elizabeth I, starring Katharine Hepburn as Mary, Queen of Scots, Fredric March as the Earl of Bothwell, and Florence Eldridge as Elizabeth. The original play had been a hit on Broadway with Helen Hayes in the title role. His play The Wingless Victory was written in verse and premiered in 1936 with Broadway actress Katharine Cornell in the lead role. It received mixed reviews.

Бейімделулер

Андерсонның тағы екі тарихи пьесасы – Джордж Вашингтонның Континенттік армиямен бірге өткізген қысы туралы «Вэлли Фордж» және Сократтың соты туралы «Афинадағы жалаңаяқ» теледидарға бейімделді. «Вэлли Фордж» теледидар үшін үш рет бейімделді – 1950, 1951 және 1975 жылдары. Андерсон композитор Курт Вейлмен бірлесіп екі сәтті мюзиклдің кітабы мен әндерін жазды. «Knickerbocker Holiday» мюзиклі Нью-Йорктің алғашқы голланд қоныстанушылары туралы, онда Уолтер Хьюстон Питер Стьювесант рөлінде ойнады. Шоудың ең керемет саны – «Сентябрь әні» кеңінен танымал болды. Андерсон мен Вейлдің «Жұлдыздарда жоғалған» атты танымал әні де Алан Патонның «Айқай, сүйікті елім» романы негізінде жазылған Оңтүстік Африка туралы туынды болды. 1950 жылы Андерсон мен Вейл Марк Твеннің «Хаклберри Финн» романын музыкалық пьесаға бейімдеу жұмысын бастады, бірақ Вейл бірнеше ән аяқталғаннан кейін қайтыс болды. Андерсонның 1927 жылы ұзақ уақыт сахнада болған «Сенбі күнінің балалары» комедиялық драмасында Хамфри Богарт алғаш рет пайда болды. Бұл пьеса үш рет фильмге түсірілді – 1929 жылы жартылай сөйлейтін фильм ретінде, 1935 жылы (мүлдем танылмайтын түрінде) «B» класты фильм ретінде «Мүмкін, ол махаббат» деген атпен, және 1940 жылы бастапқы атауымен, Джон Гарфилдтің қатысуымен (онының сирек кездесетін романтикалық комедияларының бірі). Пьеса 1950, 1952 және 1962 жылдары үш қысқартылған нұсқада теледидарға бейімделді. Оның соңғы сәтті Бродвей сахналық пьесасы – 1954 жылғы «Жаман тұқым», Андерсонның Уильям Марч романын пьесаға бейімдеген туындысы. Ол Альфред Хичкоктан «Бұрыс адам» (1957) фильмінің сценарийін жазу үшін шақырылды. Хичкок Андерсонмен «Vertigo» (1958) фильмінің сценарийін жазуға келісім жасады, бірақ Хичкок оның «Қараңғыда тыңдаймын» сценарийін қабылдамады.

Жеке өмір және өлім

Андерсон 1911 жылғы 1 тамызда Солтүстік Дакота штатының Боттино қаласында сыныптасы Маргарет Хаскеттке үйленді. Олардың Куентин, Алан және Теренс деген үш ұлы болды. 1929 жылы Андерсон «Цыған» атты пьеса жазды, ол күйеуін алдап, оны ұстағаннан кейін газға уланып өз-өзіне қол жұмсаған, жалғаншы, невротикалық әйел туралы болашақты болжайтын пьеса болып шықты. Осы шамамен 1930 жылы Андерсон үйленген актриса Гертруда Хиггермен (құйрық аты Маб Мейнард, сахналық аты Маб Энтони) қарым-қатынас бастады. Бұл оқиға Андерсонды Хаскеттке ажырасуға итермеледі, ол кейін 1931 жылы автокөлік апаты мен инсульт салдарынан қайтыс болды. Маб күйеуі, әнші Чарльз В. Мейнардтан ажырасып, Андерсонмен бірге тұрды. Ол кеңсе жұмысына көмектесті, бірақ сәнді өмір сүруге бейім болды және Андерсонның ақшасын ысырапқа жұмсады. Олардың қызы Хеспер 1934 жылдың тамызында дүниеге келді. Андерсон Макстің досы, телепродюсер Джерри Стаггпен Мабтың қарым-қатынасын білгеннен кейін Мейнардтан кетіп қалды. Андерсонды жоғалту, олардың үлкен салық қарызы және үйінен айырылу Маб үшін тым ауыр болды, ол 1953 жылғы 21 наурызда бірнеше сәтісіз әрекеттен кейін, көліктің газды түтінін жұтып өз-өзіне қол жұмсады. Хеспер «Оңтүстік тау жолы: қызының өмірді зерттеу сапары» атты кітап жазды, онда анасының өлімінен кейін ата-анасының ешқашан ресми түрде үйленбегенін білгенін айтады. Андерсон 1954 жылғы 6 маусымда Гилда Хазардқа үйленді. Бұл неке бақытты болды және Андерсон 1959 жылы қайтыс болғанға дейін жалғасты. Андерсон дінге сенбеуші (атеист) еді. Андерсон 1959 жылғы 28 ақпанда Коннектикут штатының Стэмфорд қаласында 70 жасында инсульттан кейін екі күннен кейін қайтыс болды. Ол өртеліп, күлі шашылды. Оның күлінің жартысы Стэмфордтағы үйінің жанындағы теңізге шашылды, ал қалған жартысы туған жеріне жақын Андерсон зиратына жерленді. Оның қабіріндегі жазу: «Жұлдыздар арасында адасқан шаңның балалары, түнде жер бетінде қалқығандар, қараңғылығымызда не бар, жарығымызда не бар, өмірдің қысқа тарихын сақтап, өлімде оқшауланғандар».

Anderson married Margaret Haskett, a classmate, on August 1, 1911, in Bottineau, North Dakota. They had three sons, Quentin, Alan, and Terence. In 1929, Anderson wrote Gypsy, what would prove to be a prophetic play about a vain, neurotic liar who cheats on her husband then commits suicide by inhaling gas after he catches her. It is around this same time, c. 1930, that Anderson began a relationship with a married actress, Gertrude Higger (married name, Mab Maynard, stage name Mab Anthony). The affair led Anderson to split with Haskett, who later died in 1931 following a car accident and stroke. Mab divorced her husband, singer Charles V. Maynard, and moved in with Anderson. She was a significant help with clerical duties, but had expensive tastes and spent Anderson's money freely. Their daughter Hesper was born August 1934. Anderson left Maynard following the discovery of her affair with Max's friend, TV producer Jerry Stagg. The combination of losing Anderson, their massive tax debt, and the loss of her home proved too much for Mab, who on March 21, 1953, after several unsuccessful attempts, committed suicide by breathing car exhaust. Hesper wrote a book, South Mountain Road: A Daughter's Journey of Discovery describing how following her mother's suicide, she unearthed the fact that her parents never married. Anderson then married Gilda Hazard on June 6, 1954. This marriage was a happy one, lasting until Anderson's 1959 death. Anderson was an atheist. Anderson died in Stamford, Connecticut, on February 28, 1959, two days after suffering a stroke, aged 70. He was cremated. Half of his ashes were scattered by the sea near his home in Stamford. The other half was buried in Anderson Cemetery near his birthplace in rural northwestern Pennsylvania. The inscription on his tombstone reads: Children of dust astray among the stars Children of earth adrift upon the night What is there in our darkness or our light To linger in prose or claim a singing breath Save the curt history of life isled in death

Марапаттар

Құрметті марапаттарына 1954 жылы Ұлттық өнер және әдебиет институтының драма бойынша алтын медалі, 1946 жылы Колумбия университетінің әдебиет докторының құрметті атағы және 1958 жылы Солтүстік Дакота университетінің гуманитарлық ғылымдар докторының құрметті атағы кіреді.

Мұрағат

Максвелл Андерсонның ең ірі қағаздар жинағы – алпыстан астам қорап – Остин қаласындағы Техас университетінің Гарри Рэнсом орталығында сақтаулы. Оған пьесалар, өлеңдер мен эсселерге арналған жарияланған және жарияланбаған қолжазба материалдары, сондай-ақ 2000-нан астам хат, күнделіктер, қаржылық құжаттар, шамамен 1500 отбасылық фотосурет және жеке естеліктер, одан бөлек драматургтің кітапханасынан 160 кітап кіреді. Архив 1961 жылы Андерсонның жесірі Гилда Хазард Андерсон тарапынан Рэнсом орталығына тапсырылды. Андерсонның кішігірім жинақтары әлемнің әртүрлі мекемелерінде, оның ішінде Честер Фриц кітапханасында, Нью-Йорк өнер академиясының кітапханасында және Чапел-Хиллдегі Солтүстік Каролина университетінде де кездеседі.