Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1909 жылы ғылым және технология саласында маңызды оқиғалар болды, олар төменде тізілген.
The year 1909 in science and technology involved some significant events, listed below.
Астрономия
20 тамыз – АҚШ-тың Висконсин штатындағы Уильямс шығанағындағы Йеркес обсерваториясында карлик планета Плутон алғаш рет суретке түсіріледі, одан 21 жыл бұрын оның анықталғанын еске саламыз. Галлей кометасы алғаш рет фототәсілде көрінеді.
August 20 – Dwarf planet Pluto is photographed for the first time, at the Yerkes Observatory in Williams Bay, Wisconsin, U. S., 21 years before being identified. Comet Halley first becomes visible on a photographic plate.
Биология
Даниялық өсімдік физиологы Вильгельм Йохансен "ген" терминін енгізеді. Карл Ландштейнер, Константин Левадити және Эрвин Поппер алғаш рет полиовирусты бөліп шығарады. Томас Хант Морган мұрагерлік мутантты Drosophila melanogaster-ді (дрозофила меланогастер) жасайды.
Danish plant physiologist Wilhelm Johannsen introduces the term "Gene". Karl Landsteiner, Constantin Levaditi and Erwin Popper first isolate the poliovirus. Thomas Hunt Morgan produces heritable mutant Drosophila melanogaster.
Химия
5 ақпан – Лео Бэкленд Америка химиялық қоғамына алғашқы пластик – Бакелиттің (қатты термореактивті фенол формальдегид шайыры) жасалғанын хабарлады. Жаз айларында Фриц Хабер мен Карл Бош Хабер процесін алғаш рет көрсетті, бұл жоғары температура мен қысымда сутегі мен атмосфералық азоттан аммиакты катализдік жолмен түзету процесі. Даниялық химик Соррен Педер Лориц Сорренсен сулы ерітіндінің қышқылдығы мен сілтілігін өлшеу үшін p[H] тұжырымдамасын Карлсберг зертханасында ұсынды. Неміс химигі Фриц Хофман басқарыған команда синтетикалық каучукты (метилкаутчук) алғаш синтездеді.
February 5 – Leo Baekeland announces the creation of the early plastic Bakelite, a hard thermosetting phenol formaldehyde resin, to the American Chemical Society. Summer – Fritz Haber and Carl Bosch first demonstrate the Haber process, the catalytic formation of ammonia from hydrogen and atmospheric nitrogen under conditions of high temperature and pressure. The concept of p[H] as a measure of the acidity or basicity of an aqueous solution is introduced by Danish chemist Søren Peder Lauritz Sørensen at the Carlsberg Laboratory. A team under German chemist Fritz Hofmann first synthesizes synthetic rubber (Methylkautschuk).
Геология
16 қаңтар – Эрнест Шеклтон экспедициясы Оңтүстік магниттік полюсті табады. 6 сәуір – Роберт Пири, Мэтью Хенсон және төрт эскимос зерттеушісі Солтүстік полюске бірнеше шақырым жуықтап келеді. 8 қазан – Загреб аймағындағы жер сілкінісі Андрия Мохоровичичті Мохоровичич үзділісін анықтауға себеп болады.
January 16 – Ernest Shackleton's expedition locates the South Magnetic Pole. April 6 – Robert Peary, Matthew Henson, and four Eskimo explorers come within a few miles of the North Pole. October 8 – An earthquake in the Zagreb area leads Andrija Mohorovičić to identify the Mohorovičić discontinuity.
Математика
Л. Е. Ж. Брауэр Брауэрдің тұрақты нүкте теоремасын дәлелдейді.
L. E. J. Brouwer makes a proof of the Brouwer fixed point theorem.
Палеонтология
30 тамыз – Смитсондар институтының палеонтологы Чарльз Уолкотттың Канаданың Роки тауларында Бёрджесс шиесі кембрийлік қазбалар орнын ашқандығы. Карнеги табиғи тарих мұражайында жұмыс істейтін палеонтолог Эрл Дуглас АҚШ-тың Уинта тауларында болашақта Динозаврлар ұлттық ескерткішіне айналатын динозавр сүйектерінің қазбаларын жүргізді.
August 30 – Discovery of the Burgess Shale Cambrian fossil site in the Canadian Rockies by paleontologist Charles Walcott of the Smithsonian Institution. Excavation of the dinosaur bone beds at what will become Dinosaur National Monument in the Uinta Mountains of the United States by paleontologist Earl Douglass working for the Carnegie Museum of Natural History.
Физика
Пол Эренфест Эренфест парадоксын ұсынады. Альберт Эйнштейн Марсель Гроссманмен бірге кеңістік геометриясын анықтайтын gik метрикалық тензорын, гравитацияның көзі – яғни массамен байланыстыратын теорияны әзірлеуді бастайды. Ханс Гайгер мен Эрнест Марсден жұқа металл фольгаларынан альфа бөлшектерінің үлкен бұрышпен шашырауын ашады. Эрнест Резерфорд пен Томас Ройдс альфа бөлшектерінің екі рет иондалған гелий атомдары екенін көрсетеді.
Paul Ehrenfest presents the Ehrenfest paradox. Albert Einstein together with Marcel Grossmann starts to develop a theory which would bind metric tensor gik, which defines a space geometry, with a source of gravity, that is with mass. Hans Geiger and Ernest Marsden discover large angle deflections of alpha particles by thin metal foils. Ernest Rutherford and Thomas Royds demonstrate that alpha particles are doubly ionized helium atoms.
Физиология және медицина
Шілде – Айви Эвлин Вудворд Ұлыбритания Корольдік дәрігерлер колледжіне алғашқы әйел мүше ретінде қабылданады. Қыркүйек – Зигмунд Фрейд АҚШ-та психоанализ тақырыбында Кларк университетінде (Вурчестер, Массачусетс штаты) жалғыз лекцияларын оқып, ағылшын тілді әлемде бұл салаға мойынұстауға мүмкіндік берді. Немец неврологы Корбинян Бродман ми қабығының Бродман аймағының цитоархитектурасын анықтады. Бразилиялық дәрігер және инфекционист Карлос Шагас Шагас ауруын алғаш рет сипаттады. Француз оториноларингологы Этьен Ломбард Ломбард эффектін ашты. Психологияда Эдвард Б. Титченер неміс тіліндегі Einfühlungsvermögen сөзінің аудармасы ретінде «эмпатия» терминін алғаш рет жариялады.
July – Ivy Evelyn Woodward is admitted as the first woman Member of the Royal College of Physicians in the United Kingdom. September – Sigmund Freud delivers his only lectures in the United States, on psychoanalysis, at Clark University, Worcester, Massachusetts, giving public recognition to the subject in the anglophone world. German neurologist Korbinian Brodmann defines the cytoarchitecture of the Brodmann area of the cerebral cortex. Brazilian physician and infectologist Carlos Chagas first describes Chagas disease. French otolaryngologist Étienne Lombard discovers the Lombard effect. In psychology, Edward B. Titchener makes the first published coinage of the term Empathy as a translation of the German Einfühlungsvermögen.
Технология
18 наурыз – Эйнар Дессау Данияда қысқа толқынды радио хабар тарату құралын қолданады. 7 шілде – General Electric компаниясы АҚШ-та Франк Э. Шейлор өнертапқан электр тостеріне патент алуға өтініш береді және GE D 12 моделін шығарады, бұл коммерциялық сәттілікке ие болған алғашқы модель. 23 шілде – Нантакет аралының жанындағы соқтығысу салдарынан батып бара жатқан White Star Liner RMS Republic (15,400 тонна) Маркони сымсыз телеграфиясын қолданып, тарихта алғаш рет CQD дабыл сигналын жібереді. 25 шілде – Луи Блерио ауыр ұшақпен Англия жоғалауынмен (English Channel) ұшып өткен алғашқы адам болады. Кино үшін алғашқы коммерциялық «табиғи түсті» жүйе – Кинемаколор өнертапқысымен келеді. Иоганн Штумпф бір ағынды бу машинасының танымалдылығын арттырады.
March 18 – Einar Dessau uses a shortwave radio transmitter in Denmark. July 7 – General Electric applies to patent an electric toaster invented by Frank E. Shailor in the United States and produces the GE model D 12, the first commercially successful model. July 23 – White Star Liner RMS Republic (15,400 tons), sinking following a collision off Nantucket, becomes the first ship in history to issue a CQD distress signal, using Marconi wireless telegraphy. July 25 – Louis Bleriot is the first man to fly across the English Channel in a heavier than air craft. Kinemacolor, the first commercial "natural color" system for movies is invented. Johann Stumpf popularises the uniflow steam engine.
Оқиғалар
26 маусым – Лондонның Ғылым мұражайы жекелеген институт ретінде құрылды. Роберт Ллойд Прагер басшылығымен Ирландиядағы Клэр аралының көп салалы зерттеуінің далалық жұмыстары басталды.
June 26 – The Science Museum, London is established as an institution in its own right. Commencement of fieldwork for the multidisciplinary Clare Island Survey (Ireland), under the direction of Robert Lloyd Praeger.
Туылғандар
5 қаңтар – Стивен Коул Клин (1994 жылы қайтыс болды), американдық математик. 9 ақпан – Джулио Рака (1965 жылы қайтыс болды), итальяндық-израильдік математик және физик. 18 ақпан – Уоррен Эллиот Генри (2001 жылы қайтыс болды), американдық физик. 22 наурыз – Натан Розен (1995 жылы қайтыс болды), еврей-американдық физик. 13 сәуір – Станислав Улам (1984 жылы қайтыс болды), поляк-американдық математик. 22 сәуір – Рита Леви Монтальчини (2012 жылы қайтыс болды), итальяндық еврей неврологы, физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығының иегері. 7 мамыр – Эдвин Х. Лэнд (1991 жылы қайтыс болды), Polaroid компаниясын құрған және американдық өнертапқыш. 14 қыркүйек – Питер Скотт (1989 жылы қайтыс болды), ағылшын табиғатты қорғаушы. 1 тамыз – Сибил М. Рок (1981 жылы қайтыс болды), американдық математик. 24 қараша – Герхард Гентцен (1945 жылы қайтыс болды), неміс математигі. 11 желтоқсан – Тошико Юаса (1980 жылы қайтыс болды), жапондық ядролық физик. 14 желтоқсан – Эдвард Лори Татум (1975 жылы қайтыс болды), американдық генетик, физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығының иегері.
January 5 – Stephen Cole Kleene (died 1994), American mathematician. February 9 – Giulio Racah (died 1965), Italian–Israeli mathematician and physicist. February 18 – Warren Elliot Henry (died 2001), American physicist. March 22 – Nathan Rosen (died 1995), Jewish American physicist. April 13 – Stanislaw Ulam (died 1984), Polish American mathematician. April 22 – Rita Levi Montalcini (died 2012), Italian Jewish neurologist, recipient of the Nobel Prize in Physiology or Medicine. May 7 – Edwin H. Land (died 1991), American inventor and founder of Polaroid. September 14 – Peter Scott (died 1989), English conservationist. August 1 – Sibyl M. Rock (died 1981), American mathematician. November 24 – Gerhard Gentzen (died 1945), German born mathematician. December 11 – Toshiko Yuasa (died 1980), Japanese nuclear physicist. December 14 – Edward Lawrie Tatum (died 1975), American geneticist, recipient of the Nobel Prize in Physiology or Medicine.
Өлімдер
12 қаңтар – Герман Минковский (1864 жылы туған), неміс математигі. 26 ақпан – Герман Эббингхаус (1850 жылы туған), неміс психологы. 11 шілде – Саймон Ньюкомб (1835 жылы туған), канадалық-американдық астроном. 14 тамыз – Уильям Стэнли (1829 жылы туған), ағылшын ойлап табушысы. 27 тамыз – Эмиль Кристиан Хансен (1842 жылы туған), даниялық ашыту физиологы. 19 қазан – Чезаре Ломброзо (1835 жылы туған), итальяндық сот-медициналық психиатры.
January 12 – Hermann Minkowski (born 1864), German mathematician. February 26 – Hermann Ebbinghaus (born 1850), German psychologist. July 11 – Simon Newcomb (born 1835), Canadian American astronomer. August 14 – William Stanley (born 1829), English inventor. August 27 – Emil Christian Hansen (born 1842), Danish fermentation physiologist. October 19 – Cesare Lombroso (born 1835), Italian forensic psychiatrist.