Кіріспе

Ағылшын балалар кітаптар сериясы

"Қызылқұстар мен Амазонкалар" сериясы – ағылшын жазушысы Артур Рэнсомның он екі балаларға арналған оқиғалы романдары. Оқиғалар соғыс аралық кезеңде өрбітеді, көбінесе мектептен демалыс күндері және негізінен Англияда балалардың бірлескен шытырман оқиғаларын қамтиды. Олардың орталық тақырыбы – табиғаттағы көңіл көтеру, әсіресе желкенмен жүзу. Әдебиет сыншысы Питер Хант бұл серияның "британ әдебиетін өзгертіп, мерекелерге қатысты бір буынның көзқарасына әсер еткенін, Англияның көлді аймағының ұлттық имиджін қалыптастыруға көмектескенін және Артур Рэнсомды британдық классикалық балалар жазушыларының қатарына қосып, оның есімін мәңгілікке сақтағанын" айтады. Серия бүгінгі күнге дейін танымал және көптеген кітаптарда суреттелген көлді аймақ пен Норфолк Бродсқа саяхат етуге шабыттандырады. Рэнсомның шығармаларын зерттеп, насихаттаумен айналысатын бірнеше қоғам құрылған, олардың ішінде осы серия ерекше көзге түседі. Алғашқысы – Жапониядағы Артур Рэнсом клубы. Ұлыбританиядағы Артур Рэнсом қоғамының құрамында халықаралық мүшелер бар.

Шолу

Бұл серия 1930 жылы жарық көрген «Қызылқұстар мен Амазонкалар» кітабымен басталады. Лондондық Уокерлер отбасының балалары мектеп демалысында көл жағасындағы шаруа қожалығында демалады, олар «Қызылқұс» деп аталатын қайықпен жүзеді, ал көлдің қарсы жағасында тұратын жергілікті Блэкеттер қыздарының «Амазонка» атты қайығы бар. Уокерлер өздерін саяхатшылар деп есептейді, ал Блэкеттер өздерін қарыстаушылар деп жариялайды. Олар көлдегі аралда кездесіп, дос болады және қарыстаушылар мен саяхат туралы әңгімелерді Англияның ауылдық өміріне енгізетін бірқатар оқиғалар жасалады. Келесі оқиғаларда балалар рөлдерін ауыстырып, саяхатшылар немесе кеншілерге айналады. «Қысқы демалыс» (1933) оларды Дик пен Доротея Каллумдармен («Д») таныстырады, олар да осы аймаққа келген шамамен бір жастағы туыстар. Дик ғалым, ал Доротея жазушы болуды армандайды. Екі кітапта Каллумдар, бірақ Қызылқұстар мен Амазонкалар жоқ: «Құт клуб» және «Алтылық». Олар Норфолк Броудстың дәл суреттелген аймағында, әсіресе Хорнинг кішкентай ауылы мен оның сулы айналасында орналасқан. Тағы екі кітап Оруэлл өзені маңындағы Саффолк және Эссекс аймақтарында өтеді; біреуі Солтүстік теңіз арқылы Нидерландыға қаламаған сапарды қамтиды. «Питер Дак» және «Мисси Ли» кітаптары, сондай-ақ, мүмкін, «Ұлы Солтүстік?» метафикциялық болып табылады: кейіпкерлердің экзотикалық елдерге жасаған саяхаттары туралы, өздері ойлап тапқан оқиғалар.

Негізгі кейіпкерлер

"Swallow" экипажында Джон, Сьюзан, Титти және Роджер Уокер ағайындылары бар. Ең үлкені Джон – капитан және әдетте команданы басқарады. Сьюзан – бірінші офицер, ол дүкендерге, тамақ дайындауға және жалпы экипаждың жай-күйіне жауапты, ол дерлік алмастыратын ана рөлін атқарады. Титти (1890 жылы жарық көрген Джозеф Джейкобстың «Ескі ағылшын ертегілеріндегі» «Титти Тышқан және Тэтти Тышқан» ертегісінен алынған лақап аты) – «қалыпты теңізші» және ең қиялдауы жоғары мүшесі. Ол көбінесе өзінің оқиғаларын ойлап шығарады, сонымен қатар романдарда батыр болады, мысалы, «Құстар мен Амазонкада» «соғысты» жеңіп немесе «Пошталық көпірде» жер асты бұлағын табады. Роджер – ең кішісі, бастапқыда кемедегі бала, бірақ кейін «қалыпты теңізші» болады. Олардың кіші қарындасы Бриджит (бастапқыда егде жастағы королева Викторияның суреттеріне ұқсағандықтан «Викки» деп аталған; кейінірек кітаптарда ұқсастығын жоғалтқандықтан лақап аты қолданылмайды) да «Құпия суда» экипажға қосылады. Роджер бірінші романда жетіде, ал Бриджит екінші туған күнін тойлайды. Бриджит тез өсіп, толыққанды кейіпкерге айналады. «Amazon» экипажы – Нэнси және Пегги Блэкет. Нэнси – өзінің Рут есімін жек көреді, өйткені оның ағасы пираттардың аяусыз болуы керек деді, ол күшті мінезге ие және жігіттей қарауға болады. Оның сөйлеуінде көптеген теңіз және пираттық терминдер бар. Ол көбінесе екі экипажды да жетектейді. Пегги (нағыз аты Маргарет) Нэнсидей мықты болып көрінеді, бірақ көбінесе қауіпті оқиғаларды бастан өткізу үшін оның қолдауына мұқтаж. Ол найзағайдан қорқады. Дик пен Доротея (Дот) Каллум төртінші кітапта, «Қысқы демалыста» таныстырылады. Олар – зиялылар, Дик ғылымда, ал Доротея өнерде. Кейін Каллумдар өздерінің «Scarab» қайығын сатып алады. Бастапқыда «Астроном пайдалы болуы мүмкін, бірақ ол не істей алады?» деп ойлайды (Дот мұны естіп алады). Алайда олар Диктің коньки тебуіне таңғалады: «Ол кез келген нәрсе сияқты коньки тебуі мүмкін». Каллумдар – «Қысқы демалыста» пайда болғаннан кейін басқа орынға және кейіпкерлер жиынтығына сілтеме. Келесі екі кітапта («Coot Club» және «Үлкен алты») Норфолк Броудс қаласында өтеді, онда олар «Coot Club» мүшелерімен кездеседі: Том Дадджен; егіздер, Порт және Старборд; және Билл, Джо және Пит, қайық жасаушылардың үш ұлы. Олар «Өлім мен даңқ» деп аталады. Кейбір жағдайларды қоспағанда, кейіпкерлердің нақты жасы айтылмайды. Бірінші кітапта олар Роджерден жетіден шамамен 12-14 жасқа дейін (Джон мен Нэнси) жетеді. Барлық кейіпкерлер серияның жалғасуымен қартаяды; соңғы кітап біріншіден үш-төрт жыл өткеннен кейін жарық көреді. (Уақыт белгісін қараңыз.) Бұл тізбектегі екі күннің арасында бір-біріне қайшы келетін айырмашылық бар. Біріншісінде 1929 жыл деп жазылған, ал екіншісі, «Swallowdale», бір жылдан кейін орын алуы керек, 1931 жыл деп жазылған. Екінші бір тұрақсыздық – Бриджит бірінші романда екі жаста болса, «Құпия суда» төрт жастан асып кеткен. Барлық кітаптарда басты назар жас кейіпкерлерге аударылса да, көбінесе көптеген жақсы ниетті ересектер пайда болады. Ең танымал – Блэкет апалы-сіңлілілердің ағасы Джим Тернер, балалар оны «Treasure Island» романының кейіпкерінің құрметіне Капитан Флинт деп атайды, сондай-ақ «Coot Club» романындағы миссис Баррабл. Өте ұялшақ геолог Тимоти Стейдингті де балалар қабылдап, олардың оқиғаларына қатысады. Ол «Пикттер мен шейіттерде» қайтадан көрінеді.

Баптаулары

"Қызылқұйрықтар мен Амазонкалар" сериясының нақты әлеммен берік байланысы бар. Кейіпкерлер мен оқиға орындарының көптеген элементтерін Рэнсомның өмірінен табуға болады, олар нақты қарым-қатынастар туралы көптеген әңгімелер мен теорияларға негіз болады. Бұл шынайылық сезімін күшейтеді. Бірінші кітап, "Қызылқұйрықтар мен Амазонкалар", және оның төрт жалғасы – "Қызылқұйрықтар аңғары", "Қысқы каникул", "Пошта көгершіні" және "Пикттер мен шейіттер" – ағылшын көлдері аймағындағы атаусыз көлдің маңында өтеді. Рэнсом өлімінен бұрын аяқтағанда, "Солтүстіктегі үйректер" де осы көлде болған болар еді. Көл мен оны қоршаған төбелер Виндермир мен Конистон суларының жиынтығын құрайды, Рэнсом балалық шағы мен кейінгі өмірінің көп бөлігін өткізген жерлер. Кітаптардағы көптеген орындарды нақты жерлермен салыстыруға болады, бірақ Рэнсом өзінің ойдан шығарылған ортасын жасау үшін жалпы жерді өзгертеді. Көлдің географиясы көбінесе Виндермирге ұқсайды (бірақ Wild Cat аралында Конистон суындағы Пилл аралының элементтері бар), ал төбелер мен төбелер Coniston аймағына көбірек ұқсайды. "Coot Club" және "The Big Six" кітаптары Норфолк Броудстарында, әсіресе Хорнинг кішкентай ауылында және оны қоршаған өзендерде және Броудстарында дәл бейнеленген. "Солтүстіктегі үйректер" де Броудстарында басталады, содан кейін солтүстіктегі көлге көшеді. "Теңізге бармауға ниеттенбедік" және "Құпия су" кітаптары Суффолк және Эссекс жағалауында өтеді, ал біріншісі Орвелл өзеніндегі Пин Миллден Нидерландтағы Флашингке еріксіз, кейде қорқынышты сапарды қамтиды, ал екіншісі Назе өзенінің жанындағы Уолтондағы Хамфорд Вотер аралдарын зерттеуді көрсетеді. "Питер Дак" және "Мисси Ли" кітаптарында Wild Cat шхунасының Кариб теңізі мен Оңтүстік Қытай теңізіне саяхаттары суреттелген. Бұл әңгімелер серияның қалған бөлігіне қатысты метафикциялық сипатқа ие болып көрінеді және бастапқыда Рэнсом (төменде қараңыз) балалар жазған әңгімелер ретінде жоспарлаған. Алайда, соңғы жарияланған шығармалар бірнеше жағынан ерекшеленсе де, сериядағы оқиғалар ретінде ұсынылады. Ең айқын нәрсе – бұл көбірек қорқыныш пен зорлық-зомбылықтың қосылуы және ұзақ сапарлар балаларды мектептен қабылдамауға болатын уақытқа дейін алып кеткені. Екі кітаптың да бет парағында "Қызылқұйрықтар мен Амазонкалардың берген ақпаратына негізделген" деп көрсетілген, бұл серияның қалған бөлігінде кездеспейтін сипаттама. "Питер Дактың" екі тасталған тарауы ("Олардың өзінің тарихы" деп аталады) Лидс университетінің Бротхертон кітапханасында сақталған Рэнсомның қағаздарында табылды. Олар Питер Дактың оқиғасын Уокерлер мен Блэкетттердің Норфолк Броудстарындағы кемеде қыста жасағандығын, "Қызылқұйрықтар мен Амазонкалар" кітабында сипатталған оқиғалардан кейін суреттейді. Бұл оқиға кейінірек "Қызылқұйрықтар аңғары" романында айтылған, бірақ Питер Дактың өзінде жоқ. Соңғы толық кітап, "Ұлы солтүстік?", Шотландияның батыс жағалауындағы Сыртқы Гебридтерде орналасқан. Кейде ол "Питер Дак" және "Мисси Ли" кітаптарымен бірге метафикциялық ретінде қарастырылады, өйткені оқиғада балалар ұялау маусымында мектептен алыстайды. Сонымен қатар, атыс қаруын қолдану, сюжетке орынды болса да, серияның қалған бөлігіндегі бейбіт оқиғаларға қайшы келеді. Бастапқыда сюжетті Рэнсомқа жаңа романның негізі ретінде ұсынған орнитолог Майлс Норт бастапқыда осыны ұсынған, ал "Жабайы мысық" саяхаты қайтадан фонды қамтамасыз еткен. Алайда Рэнсом "романтикалық әңгімелер мен нақты оқиғалар" арасындағы айқын айырмашылықты сақтағысы келетінін және "Ұлы солтүстік?" үшін "реалистік көзқарас" таңдағанын жазды.

Уақыт шкаласы

Келесі диаграмма сериядағы кітаптардың шартты уақыт тізбегін көрсетеді. Әр кітап атауының бас әріптері оның аббревиатурасын білдіреді, мысалы, SA – «Қызылқұстар мен Амазонкалар»; PD – «Питер Дак» және т.б.

Суреттер

"Салаң мен Амазонка" сериясының қазіргі басылымдарында Рэнсом өзі салған суреттер бар. "Салаң мен Амазонка" кітабының алғашқы басылымы көбінесе суреттерсіз жарық көрді. Рэнсом баспашысы Джонатан Кейп тапсырған Стивен Сперриердің суреттерін ұнатпағандықтан, алғашқы басылымда тек көлдің және Жабайы Мысық аралының картасы болды. Екінші басылым үшін Клиффорд Уэбб суреттер салуға шақырылды, бірақ Рэнсом оларды ғана мақұлдады. Уэбб "Свалоудейл" кітабын да суреттеді, бірақ Рэнсом үшінші кітап – "Питер Дакты" өзі суреттеуге шешім қабылдады. Бұл кітап балалардың берген ақпаратына негізделгендіктен, Рэнсом суреттерді кейіпкерлер салғандай етіп салды. Бұл суреттерге қызығушылық артып, Рэнсом өзі қалған кітаптарын суреттеді. 1938 жылы ол Уэббтің суреттерін алмастыру үшін "Салаң мен Амазонкалар" және "Свалоудейл" кітаптарына өз суреттерін салды. Рэнсомның суреттері қалам мен сиямен, түссіз салынған, бірақ кейбір баспагерлер кейінірек басылымдарда түс қосты. Әдетте, суреттердегі кейіпкерлер арқасынан көрсетіледі, бірақ кейбіреулері кейіпкерлердің беттерін де көрсетеді. "Салаң мен Амазонка" кітабының бірінші басылымына арналған балалардың ең үлкені Таки Альтуньян Рэнсомның "беттерді салудан қашып, қиындықтан шығу үшін шашы немесе бас киімдерінің арт жағын көрсеткенін" еске алады.

Қабылдау

Алтыншы кітап, "Пошта көгершіні" 1937 жылғы маусымда Кітапхана қауымдастығының тұңғыш Карнеги медалін жеңіп алды, осылайша ол 1936 жылғы британдық жазушының ең жақсы балалар кітабы деп танылды. Сынаптаулар сирек кездеседі. Роальд Даль осы серияны ұнатпады, кейіпкерлердің "тыныш, әлжуаз" екенін айтты. Балалар жазушысы Элинор Лион Шотландияның батыс жағалауындағы екі батыл бауырдың өмірі туралы алғашқы кітабының қайта басылымына жазған автобиографиялық кіріспесінде, "Көліктің және Амазонканың кейіпкерлерін ұнатпағанын" еске алады. Мен өз балаларымның нәрсені дұрыс істемейтінін, бірақ соған қарамастан аман қалатынын қаладым.