Кіріспе

Атмосфераның ел бақылауындағы бөлігі – Әуе кеңістігі. Әуе кеңістігі – елдің өзінің аумағының үстіндегі, оның ішінде ішкі сулары мен теңіз аумағындағы атмосфераның бақыланатын бөлігі, немесе жалпы алғанда, атмосфераның кез келген үш өлшемді аймағы. Бұл Жерден тыс кеңістікпен және аэроғарышпен шатастырылмауы керек. Жерден тыс кеңістік – Жерден тысқары кеңістік, ал аэроғарыш – Жер атмосферасы мен оның жанындағы ғарыш кеңістігін білдіретін жалпы термин.

Көлденең шекара

Халықаралық құқық бойынша мемлекет "өзінің аумағының үстіндегі әуе кеңістігіне толық және ерекше билікке ие", бұл теңіз құқығындағы аумақтық сулардың анықтамасына сәйкес келеді, яғни жағалаудан 12 теңіз милі (22,2 км) қашықтықта. Кез келген елдің аумақтық шегіне кірмейтін әуе кеңістігі халықаралық болып саналады, бұл теңіз құқығындағы "ашық теңіз" сияқты. Дегенмен, елдер халықаралық келісімдер арқылы мұхиттардағы сияқты халықаралық әуе кеңістігінің бір бөлігін бақылауға жауапкершілікті қабылдауы мүмкін. Халықаралық азаматтық авиация ұйымы (ИКАО) шеңберінде операциялық бақылау үшін жауапты елге берілген мұндай әуе кеңістігі Ұшу туралы ақпарат аймағы (FIR) деп аталады. Жағалау мемлекеті үшін FIR оның құрлық және теңіз аумағының үстіндегі әуе кеңістігінен және ИКАО осы мемлекетке жауапкершілікті жүктеген кез келген халықаралық әуе кеңістігінен тұрады. Мысалы, АҚШ Тынық мұхитының үлкен бөлігінде әуе қозғалысын басқару қызметтерін ұсынады, тіпті бұл әуе кеңістігі халықаралық болса да.

Тік шекара

Әуе кеңістігінің вертикальді шегі туралы халықаралық келісім жоқ, ұсыныстар шамамен – ең биік ұшақтар мен ауа шарларының ұшу биіктігінен – шамамен 160 км (100 миль) дейін, яғни қысқа мерзімді тұрақты орбиталардың ең төменгі шегіне дейін ауытқиды. (Ликсинг-1 спутнигі үш күн бойы 140 км (87 миль) апогейімен тұрақты орбитада болды.) Халықаралық Аэронавтика Федерациясы Карман сызығын – Жер атмосферасы мен ғарыш арасындағы шекара деп белгілесе, АҚШ одан жоғары ұшқан әрбір адамды астронавт деп есептейді. Шындығында, қайта оралатын ғарыш кемелері Канада сияқты елдердің үстінен рұқсат алмастан, одан да жақыннан ұшып өткен. Дегенмен, Карман сызығы да, АҚШ-тың берген анықтамасы да ұлттық егемендік мәселелерінде заңдық күші жоқ, тек жұмысқа қажетті өлшемшарттар ғана.

Карман сызығы

Карман сызығы (немесе фон Карман сызығы /v//ɒ//n// /'/k//ɑr//m//ɑː//n/) – Жер атмосферасы мен сыртқы ғарыш арасындағы конвенциялық шекара деп ұсынылған. 20-шы ғасырдың ортасына дейін, авиацияның қалыптасу дәуірінде, ұлттық және халықаралық әуе кеңістігінің арасында белгілі бір шекара болған жоқ. Сондықтан сол кезде әдет-ғұрыптық құқық қолданылып, Ұлыбритания және АҚШ сияқты көптеген елдер шамамен 13 000 футтен жоғары әуе кеңістігін халықаралық деп есептеген. Дегенмен, бұл тек бейбіт уақытта ғана қолданылып, мемлекеттерге тиімді болған жағдайларда ғана сақталды. 1950 жылдарға дейін әуе кеңістігі мәселесінің нақты шекарасы болған жоқ, сол кезде Карман сызығы анықталды.

Жеке әуе құқығы

Мемлекеттік әуе кеңістігі мен жеке әуе құқықтарының шекарасы ұлттық немесе жергілікті заңнамамен белгіленеді. АҚШ-та 1946 жылғы Жоғарғы Соттың "АҚШ қарсы Каусби" ісі бойынша қабылданған шешім, жеке меншік құқықтарының шексіз биіктікке дейін созылатыны туралы бұрынғы заңдық қағиданы күштен шығарды. Оның орнына, олар ең жоғары жер бетінен (ғимараттарды қоса алғанда) 300 фут биіктікте аяқталады деп шешілді, бұл 1926 жылғы Әуе саудасы заңында Конгресс анықтаған "қоғамдық көлік жолының" ең төменгі шегі болып табылады. Федералдық авиация басқармасы әуежайлар маңындағы және жалпы алғанда 500 футтан жоғары құрылыстардың салынуын және оларды белгілеуді реттейді.

А класындағы әуе кеңістігі

А класындағы әуе кеңістігі – әдетте, орташа теңіз деңгейінен (MSL) 18 000 фут (~3,4 миля, 5,5 км) бастап, ұшу деңгейі (FL) 600 (~11,4 миля, 18,3 км) дейін және оның ішіндегі әуе кеңістік, сондай-ақ 48 іргелес штаттар мен Алясканың жағалауынан 12 теңіз милі (~13,8 миля, 22,2 км) шегіндегі су үстіндегі әуе кеңістікті қамтиды. Басқаша рұқсат берілмесе, А класындағы әуе кеңістігіндегі барлық ұшулар аспаптық ұшу ережесі (IFR) бойынша жүзеге асырылады.

Әскери операция аймақтары (ӘӘА)

MOA – белгілі бір әскери оқу шараларын IFR қозғалысынан бөлу үшін арналған, нақты тік және көлденең шектері бар әуе кеңістігі. MOA қолданылып жатқан кезде, егер АТҚ IFR арақашықтығын қамтамасыз ете алса, қатыспайтын IFR қозғалысына MOA арқылы өтуге рұқсат беріледі. Әйтпесе, АТҚ қатыспайтын IFR қозғалысын басқа бағытқа ауыстырады немесе шектейді. MOA кесінді, VFR терминалдық аймақ және бағыттық төмен биіктіктегі карталарда көрсетіледі және нөмірленбейді (мысалы, "Камден Ридж MOA"). [Сурет 14-5] Дегенмен, MOA жұмыс уақыты, биіктік шектері және басқарушы мекеме туралы ақпарат кесінді карталардың арт жағында толығырақ сипатталады.

Ескерту аймақтары

Ескерту аймақтары авиациялық карталарда "А" әрпімен, одан кейін нөмірмен (мысалы, A 211) бейнеленеді, бұл аймақтарда көптеген ұшқыштардың оқуы немесе ерекше әуе қызметі болуы мүмкін екенін хабарлау үшін. Ұшқыштар ескерту аймақтарында сақтық танытуы керек. Ескерту аймағындағы барлық қызметтер ережелерге сәйкес, ешқандай жеңілдіксіз жүргізілуі тиіс, ал қатысушы ұшақтардың ұшқыштары, сондай-ақ аймақтан өтетін ұшқыштар соқтығысудан сақтануға бірдей жауапты болады.

Бақыланатын атыс аймақтары (ҚАА)

CFA-да қатыспайтын ұшақтар үшін қауіпті болуы мүмкін әрекеттер бар, егер олар бақыланатын ортада жүргізілмесе. CFA мен басқа арнайы қолданылатын әуе кеңістігінің арасындағы айырмашылық – ұшақ, радар немесе жердегі бақылаушы осы аймаққа ұшақ жақындап келе жатқанын көрсететін болса, іс-шаралар тоқтатылуы керек. Қатыспайтын ұшақтың бағытын өзгертуге себеп болмайтындықтан, CFA-ны картаға түсірудің қажеті жоқ.

Жергілікті әуежай кеңесшісі (LAA)

Құн түсіру әуежайында орналасқан қызмет, дискретті жер-әуе байланысы жиілігіне немесе мұнара жабық болған жағдайда мұнара жиілігіне қол жеткізеді, дауыспен хабарлаумен автоматтандырылған ауа райы туралы ақпаратты ұсынады, сондай-ақ ASOS/AWOS деректерін үздіксіз көрсетумен қатар, басқа да үздіксіз тікелей оқу құралдары немесе маманға қолмен жүргізілетін бақылаулар қолбар.

Әскери оқу бағыттары (ӘЖЖ)

МТР – әскери ұшақтардың тактикалық ұшу дағдысын сақтауға арналған бағыттар. Бұл бағыттар әдетте 250 түйінден астам жылдамдықпен ұшу үшін 10,000 фут MSL-ден төмен орнатылады. Бағыттың кейбір бөліктері, бағыттың жалғастығын қамтамасыз ету үшін, жоғарырақ биіктікте белгіленуі мүмкін. Бағыттар IFR (IR) және VFR (VR) деп белгіленеді, одан кейін нөмір жазылады. [147-сурет] 1,500 фут AGL-ден жоғары сегменттері жоқ МТР-лер төрт таңбалы санмен (мысалы, IR1206, VR1207) танылады. 1,500 фут AGL-ден жоғары бір немесе бірнеше сегменті бар МТР-лер үш таңбалы санмен (мысалы, IR206, VR207) танылады. IFR төмен биіктіктегі бағыт карталары барлық IR бағыттарын және 1,500 фут AGL биіктігінен жоғары операцияларға арналған барлық VR бағыттарын көрсетеді. IR бағыттары ауа райына қарамастан IFR ережелеріне сәйкес жүргізіледі. VFR кесінді карталары IR, VR, MOA, шектеулі аймақ, ескерту аймағы және дабыл аймағы сияқты әскери оқу шаралары туралы ақпаратты көрсетеді.

Парашютпен секіруді жүзеге асыратын әуе кемелерінің операциялары

Парашютпен секіруге арналған ұшақтардың жұмысы әуежай/құрылыс анықтамалығында (A/FD) жарияланады. Көп пайдаланылатын жерлер секциялық карталарда бейнеленген.

Жарияланған VFR бағыттары

Жарияланған VFR бағыттары күрделі әуе кеңістігінің маңынан, астынан немесе одан өту үшін жасалған. Мұндай бағыттарды VFR ұшу жолы, VFR дәлізі, B классындағы әуе кеңістігі арқылы VFR өткізу жолы және терминалдық аймақтағы VFR бағыты деп атайды. Бұл бағыттарды көбінесе VFR терминалдық аймақтарын жоспарлау карталарында кездестіруге болады.

Терминалдық радарлық қызмет аймақтары (TRSA)

TRSA – қатысушы ұшқыштарға қосымша радарлық қызметтер алуға мүмкіндік беретін аймақтар. Бұл қызметтің мақсаты – барлық IFR рейстерін және қатысатын VFR ұшақтарын бөліп ұстау. TRSA-дағы басты әуежай(лар) D класты әуе кеңістігіне айналады. TRSA-ның қалған бөлігі басқа бақыланатын әуе кеңістігімен жабылады, әдетте 700 немесе 1200 футтен басталатын E класты әуе кеңістігі болып табылады және маршруттық/терминалдық ортаға өту үшін құрылған. TRSA-лар VFR секциялық карталарында және терминалдық аймақ карталарында әр сегмент үшін қатты қара сызықпен және биіктіктермен көрсетіледі. D класты бөлігі көк түсті үзіліс-үзіліс сызықпен белгіленеді. TRSA қызметтеріне қатысу ерікті; алайда, VFR бойынша ұшқыштар радиолокациялық басқару орталығына хабарласып, TRSA қызметтерін пайдалануға шақырылады.

Ұлттық қауіпсіздік аймақтары (ҰҚА)

ҰҚЖ – бұл жерүсті нысандардың қауіпсіздігі мен қауіпсіздігін арттыру қажеттігі туындаған жерлерде белгіленген вертикальді және горизонтальді шектеулерге ие әуе кеңістігі. ҰҚЖ-дағы ұшу Федералды ережелер кодексінің 14-тарауының (14-ҚРК) 99-бөлігіне сәйкес реттеу арқылы уақытша тоқтатылуы мүмкін, ал тыйымдар NOTAM арқылы жарияланады. Ұшқыштар осы белгіленген аумақтардан ерікті түрде қашықтауға шақырылады.