Кіріспе
Авиация маманы – ғарышқа ұшуға көмектесу және бағыт-бағдар беруге жауапты лауазым. Әуе қозғалысын басқару мамандары, қысқартылған АҚБ, әлемдік әуе қозғалысын басқару жүйесінде әуе қозғалысының қауіпсіз, реттелген және жылдам ағынына жауапты персонал. Олар әдетте әуе қозғалысын басқару орталықтарында және жердегі бақылау мұнараларында орналасады. Олар өздеріне бекітілген әуе кеңістігіндегі ұшақтардың орнын, жылдамдығын және биіктігін визуалды және радар арқылы бақылайды, сондай-ақ ұшқыштарға радиоарна арқылы нұсқаулар береді. Әуе қозғалысын бақылаушы лауазымы – жоғары мамандандырылған білімді, дағдыларды және қабілеттерді талап ететін қызмет. Бақылаушылар ұшақтарды бір-бірінен қауіпсіз қашықтықта ұстап, өздерінің жауапкершілігіндегі әуе кеңістігінде дұрыс орналастыру үшін, сондай-ақ өздеріне бекітілген әуе кеңістігі секторында және жерде барлық ұшақтарды қауіпсіз және тиімді түрде жылжыту үшін бөліну ережелерін қолданады. Бақылаушылар қызмет барысында (әдетте авиацияда "позицияда") үлкен жауапкершілікке ие және күн сайын көптеген нақты уақыт шешімдер қабылдайтындықтан, АҚБ мамандығы әлем бойынша ең қиын мамандықтардың бірі саналады және жабдықтар, конфигурациялар, ауа райы, қозғалыс көлемі, қозғалыс түрі, арнайы шаралар, үкіметтік әрекеттер, адам факторы сияқты көптеген факторларға байланысты стрестік болуы мүмкін. Алайда, көптеген бақылаушылар жоғары жалақыны, кең, бірегей және ерекше дербестік деңгейін өз жұмыстарының маңызды артықшылықтары ретінде атайды. АҚШ-тағы БАҚ оларды көбінесе әуе бақылаушылары немесе ұшу бақылаушылары деп атаса да, көптеген әуе қозғалысы мамандары әуе қозғалысын бақылаушылары, ATCO немесе бақылаушылар терминін қолданады. Осы қызмет туралы толық мақала үшін әуе қозғалысын басқару бөлімін қараңыз.
the position responsible for aiding and directing space flight
Air traffic control specialists, abbreviated ATCs, are personnel responsible for the safe, orderly, and expeditious flow of air traffic in the global air traffic control system. Usually stationed in air traffic control centers and control towers on the ground, they monitor the position, speed, and altitude of aircraft in their assigned airspace visually and by radar, and give directions to the pilots by radio. The position of air traffic controller is one that requires highly specialized knowledge, skills, and abilities. Controllers apply separation rules to keep aircraft at a safe distance from each other and within proper airspace in their area of responsibility and move all aircraft safely and efficiently through their assigned sector of airspace, as well as on the ground. Because controllers have an incredibly large responsibility while on duty (often in aviation, "on position") and make countless real time decisions on a daily basis, the ATC profession is consistently regarded around the world as one of the most mentally challenging careers, and can be notoriously stressful depending on many variables (equipment, configurations, weather, traffic volume, traffic type, special activities, governmental actions, human factors). Many controllers, however, cite high salaries, and a large, unique, and privileged degree of autonomy as major advantages of their jobs. Although the media in the United States frequently refers to them as air controllers, or flight controllers, most air traffic professionals use the term air traffic controllers, ATCOs, or controllers. For a more detailed article on the job itself, see air traffic control.
Бақылаушының негізгі дағдылары
Әуе қозғалысын бақылаушылар көбінесе жоғары жағдайды сезіну қабілетіне, кеңістіктік ориентацияға және ұйымшылдыққа ие адамдар болып табылады. Басқа да маңызды дағдыларға сандық есептеулер мен математиканы жылдам өңдеу, шешім қабылдау бекемдігі, қысымға төтеп беру және қысқа мерзімді есте сақтау қабілеті жатады. Десямжылдықтар бойы жүргізілген көптеген зерттеулер көрсеткендей, әуе қозғалысын бақылаушылардың көру арқылы есте сақтау қабілеті жоғары болады, сонымен қатар олардың жағдайды түсіну деңгейі халықтың орташа көрсеткіштерінен айтарлықтай жоғары. Қысқа мерзімді есте сақтауды, әріптестерден туындайтын стресті және нақты уақыт режимінде тәуекелді талдауды қамтитын «ойындарда» әуе қозғалысын бақылау мамандары бақылау тобынан жақсы нәтижелер көрсетті. Сонымен қатар, әуе қозғалысын бақылаушы лауазымы әлемдегі кез келген мамандық үшін ең қатаң физикалық және психикалық денсаулық талаптарын қояды; диабет, эпилепсия, жүрек аурулары және көптеген психикалық аурулар (мысалы, клиникалық депрессия, ЖДҚБ, екіполярлық бұзылыс, тұлғалық бұзылыстар, есірткіге тәуелділік тарихы және т.б.) сияқты жағдайлар көбінесе адамдардың авиациялық биліктен медициналық сертификат алуына кедерілдіреді, егер олар тиісті тексерулерден өтіп, медициналық органның жазбаша келісімін алмаса, бұл ауру адамның жұмыс істеу қабілетіне әсер етпейтінін көрсетеді. Көбінесе, бақылаушылардың барлығы әуе қозғалысы жүйесіндегі қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін қатаң медициналық және психикалық тексерулерден өтеді. Мысалы, АҚШ-та барлық әуе қозғалысын бақылаушылар Федералдық авиация басқармасына жұмысқа орналасу алдында Миннесота көпфазалық тұлғалық сауалнамасын тапсырып, өтуі керек. Гипертония сияқты жағдайлар біліктілікке кедерілдірмесе де, оларға қатысты және сертификатталған дәрігерлердің медициналық бақылауында болуы тиіс. Бақылаушылар денсаулығын сақтау үшін сақтық шараларын қабылдауы керек және оларға тыйым салынған кейбір дәрі-дәрмектерден аулақ болуы керек; барлық дәрі-дәрмектер, тіпті рецептсіз препараттар туралы да медициналық органға хабарлау қажет, мұндай жағдайды жасыру медициналық сертификаттан айырылуына әкелуі мүмкін. АҚШ-тың Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы (FDA) бекіткен көптеген препараттарға тыйым салынған немесе әуе қозғалысын бақылаушыдан арнайы медициналық сертификат алуды және негізгі медициналық жағдайды қатаң және үздіксіз бақылауды талап етеді. Көбінесе бақылаушылар екі онжылдықта жұмысқа орналасып, елу жылдары зейнеткерлікке шығады. Бұл FAA талабына сәйкес, курсанттар Академияда 31 жастан кешіктірмей оқуды бастауы керек және 56 жасында міндетті түрде зейнеткерлікке шығуы керек. Алайда, зейнеткерлікке шыққан әскери әуе қозғалысын бақылаушылар 31 жасқа толғаннан кейін тағайындалуы мүмкін. Коммуникация – жұмыстың маңызды бөлігі: бақылаушылар ұшқыштар мен басқа бақылаушылардың айтқан сөздеріне назар аударуға үйретіледі, өйткені биіктік деңгейі немесе ұшу-қону жолағының нөмірі туралы бір ғана қате түсінік трагедиялық салдарға әкелуі мүмкін. Бақылаушылар ұшақ пилоттарымен «push-to-talk» радиотелефония жүйесі арқылы байланысады, ол көптеген мәселелерге ие, мысалы, бір жиілікте бір уақытта тек бір хабар жіберуге болады және олар бірігіп немесе бірін-бірін бұғаттап, түсініксіз болуы мүмкін. Жергілікті тілдер АТҚ байланысында қолданылса да, авиацияның әлемдік дефолт тілі – Авиациялық ағылшын тілі. Ағылшын тілін ана тілі ретінде білмейтін бақылаушылар белгілі бір деңгейде тиістілік танытуы керек.
Аймақ немесе жолда
Аймақтық бақылаушылар ұшудың жол бойындағы кезеңінде, көлемді әуежайлар мен әуе кеңістігі төңірегіндегі жоғары биіктіктегі ұшақтардың қауіпсіздігіне жауапты. Аймақтық бақылаушылар төменгі биіктіктегі ұшақтарды, сондай-ақ өз мұнаралары немесе ұшуды басқарушылары жоқ шағын әуежайлар маңындағы әуе қозғалысын да басқара алады. Көптеген елдерде олар "аймақтық", "жол бойындағы" немесе, АҚШ-та бұл терминді қолдануда, "орталық" бақылаушылар деп белгілі. Аймақтық бақылаушылар белгілі бір өлшемдері бар әуе кеңістігінің 3D секторларына жауапты. Әрбір секторды кем дегенде бір аймақтық бақылаушы басқарады, ол радиобайланысты жүзеге асыратын "R жағы" (Радар) бақылаушысы деп аталады. Қозғалыс көлемді болған кезде, R жақты бақылаушыға көмектесу үшін сол аймаққа "D жағы" (Деректер) деп аталатын екінші аймақтық бақылаушы тағайындалуы мүмкін. Бұл радиолокацияны пайдалану арқылы немесе онысыз жүзеге асырылуы мүмкін: радиолокация бір секторға көбірек қозғалысты басқаруға мүмкіндік береді; алайда, процедуралық басқару көптеген аймақтарда қолданылады, онда қозғалыс деңгейі радиолокацияны негіздемейді немесе радиолокацияны орнату мүмкін емес, мысалы, мұхиттар үстінде. АҚШ-та жол бойындағы бақылаушылар әуе қозғалысын басқару орталықтарында немесе ARTCC-да жұмыс істейді. Басқа елдерде аймақтық бақылаушылар аймақтық басқару орталықтарында жоғары биіктіктегі жол бойындағы ұшақтарды басқарады немесе әуежайлардың ірі топтарына ұшып келетін немесе олардан ұшып шығатын ұшақтарды басқаратын терминалдық басқару орталықтарында жұмыс істейді.
Азаматтық/әскери мемлекеттік/жеке
Көптеген елдердің қарулы күштері әуе қозғалысын бақылаушыларды жұмысқа алады, көбінесе күштердің барлық тармақтарында. Нақты терминдер елден елге өзгеше болғанымен, бақылаушылар көбінесе қатардағы әскерлер болып тіркеледі. Кейбір елдерде әуе қозғалысын бақылаудың барлық жұмысын әскерилер атқарады. Ал басқа елдерде әскери бақылаушылар тек әскери әуе кеңістігі мен әуе базаларына жауапты, ал азаматтық бақылаушылар азаматтық трафик пен азаматтық әуежайлар үшін әуе кеңістігін қамтамасыз етеді. Тарихи тұрғыдан алғанда, көптеген елдерде бұл мемлекеттік құрылымның бір бөлігі болған және бақылаушылар мемлекеттік қызметкерлер болып есептелген. Дегенмен, көптеген елдер әуе қозғалысын басқару жүйесін жартылай немесе толығымен жекешелендірді, ал тағы басқалары да осы бағытта жұмыс істеп жатыр.
Білім
Азаматтық әуе қозғалысын басқарушылардың лицензиясы ICAO арқылы халықаралық келісім бойынша стандартталған. Көптеген елдерде әуе қозғалысын басқару мектептері, академиялары немесе колледждері бар, оларды көбінесе сол елдегі әуе қозғалысы қызметтерін ұсынатын оператор басқарады, бірақ кейде жекеменшік болып табылады. Бұл мекемелер әуе қозғалысын басқару тәжірибесі жоқ адамдарға оқытуды қамтамасыз ету үшін құрылған. Оқуды аяқтағаннан кейін түлектерге бір немесе бірнеше рейтингтерді қамтитын әуе қозғалысын басқару лицензиясы беріледі. Бұл – әуе қозғалысын басқару саласындағы мамандықтарды көрсететін қосымша біліктіліктер. ICAO бес түрлі рейтингті анықтайды: Аймақтық (процедуралық), Аймақтық радарлық, Жақындау (процедуралық), Жақындау радарлық және Аэродромдық. АҚШ-та бақылаушылар бірнеше ұқсас мамандықтарда оқытылуы мүмкін: Мұнара, Жерден басқарылатын жақындау (GCA), Терминалдық радарлық басқару немесе Бағыттық басқару (радарлық және радарлық емес). Оқытудың бұл кезеңі алты айдан бірнеше жылға дейін созылуы мүмкін. Әуе қозғалысын бақылаушы жаңа бөлімшеге тағайындалғанда немесе белгілі бір бөлімшеде жаңа секторда жұмыс бастағанда, ол осы бөлімшеге және/немесе секторға тән процедуралар бойынша оқудан өтуі керек. Оқытудың көп бөлігі нақты ұшақтарды басқару арқылы тікелей орында жүргізіледі және ол "Жұмыс орындасында оқыту" (OJT) деп аталады, мұнда толық білікті және оқытылған тәлімгер немесе "Жұмыс орындасында оқыту нұсқаушысы" (OJTI) басшылық беру үшін бірге жұмыс істейді және қажет болған жағдайда дереу басқаруды өз қолына алуға дайын тұрады. Оқытудың бұл кезеңінің ұзақтығы сектордың күрделілігіне байланысты бірнеше айдан бірнеше жылға дейін өзгеруі мүмкін. Барлық оқыту кезеңдерін сәтті аяқтағаннан кейін ғана адамға жеке басқаруға рұқсат беріледі.
Жұмыс үлгілері
Әдетте, басқарушылар 90-120 минут бойы "қызметте" жұмыс істейді, содан кейін 30 минуттық үзіліс алады. Көлемi аз әуежайларды қоспағанда, әуе қозғалысын басқару тәулік бойы, жылына 365 күн жалғасады, басқарушылар көбінесе түнгі, демалыс күндері мен мерекелерді қоса алғанда, кезекті ауысымдармен жұмыс істейді. Мұндай кестелер әдетте 28 күн бұрын жасалады. Көптеген елдерде басқарушылардың жұмыс кестесі жеткілікті демалыс уақытын қамтамасыз ету үшін реттеледі. Ұлыбританияда ең көп таралған кесте – екі таңертең, екі кешкі, және екі кеш/түннен кейін төрт күндік үзіліс.
Стресс
Көптеген елдер жұмыс уақытын реттейді, бақылаушылардың назарына толыққанды және тиімді жұмыс істеуіне мүмкіндік беру үшін. Зерттеулер көрсеткендей, егер бақылаушылар екі сағаттан астам үзіліссіз "қызметте" болса, тіпті трафик төмен болған кезде де, олардың өнімділігі тез төмендеуі мүмкін. Сондықтан көптеген ұлттық ережелер екі сағат сайын кем дегенде үзіліс жасауды талап етеді. Сильвия Нобл Теш 1984 жылы "Стрестің саясаты: әуе трафигін басқару жағдайы" атты зерттеуінде әуе трафигін бақылаушылардың басынан өткен стрестер мен қиындықтарды сипаттады. Бұл зерттеу "International Journal of Health Services" журналында жарияланды. Жалпы халықтағы және осы сияқты жүйелердегі стресс деңгейін салыстырған зерттеу бақылаушыларда стресс деңгейінің айтарлықтай жоғары екенін көрсетті. Бұл айырмашылықтың себебін, кем дегенде, жұмыстың ерекшеліктерімен түсіндіруге болады.
Компьютерлік технологиялар мен болашақ
Көп жылдық күш-жігерге және миллиардтаған доллар жұмсалған компьютерлік бағдарламалық қамтамасыз етуге қарамастан, әуе қозғалысын басқаруға көмектесетін бағдарламалардың жетістігі көбінесе басқарушылардың қолданыстағы құралдарын жақсартумен – мысалы, компьютерлік радарды күшейтумен шектелді. Алдағы онжылдықтарда болашақ технологиялар басқарушыны автоматтандырылған жүйелер қабылдаған шешімдерді қадағалайтын және компьютерлердің жақсы басқара алмайтын жағдайларды шешу үшін қолмен араласатын жүйе менеджеріне айналдыруы мүмкін, оларды толығымен автоматтандырып жою емес. Дегенмен, технология басқарушыны шешім қабылдау процесінен шығарып, бірақ ерекше жағдайларда оның араласуын қажет ететін жағдайларда қиындықтар туындауы мүмкін: әуе қозғалысын басқару – үнемі жаттығу арқылы сақталатын дағды. Бұл жоғары автоматтандырылған әуе қозғалысын басқару жүйелерін енгізудегі ең үлкен кедергі болуы мүмкін. Әуе қызметтерінің провайдерлері кез келген жаңа технологияны енгізер алдында пайдаланушылардың қабылдауы немесе оны қолдануға дайындығын ескеруі керек. Дүние жүзінен 500-ден астам әуе қозғалысын басқарушылармен жүргізілген соңғы зерттеуде Бекьер және оның әріптестері шешім қабылдау орталығы әуе қозғалысын басқарушыдан ауысқанда технологияға қолдау күрт төмендейтінін анықтады. Сонымен қатар, олар әуе қозғалысын басқарушылардың өз жұмысының негізгі міндеттерін – қақтығыстарды анықтау және оларды шешуді ұнататынын анықтады.
2014 жылы АҚШ-тағы өзгерістер
2014 жылы АҚШ-та Федералды авиация басқармасы АҚШ-тағы FAA мақұлдаған 36 колледждің авиациялық бағдарламаларын аяқтаған әуе қозғалысын бақылаушыларға артықшылық беруді тоқтатқаны хабарланды. Кейбір сарапшылар бұл, аз ұлт өкілдеріне қарағанда көптеген ақ нәсілді еркектер жұмысқа орналасуының салдары болуы мүмкін деп болжады. FAA өз тарапынан "біз әртараптылық мәселесінде бейтараппыз" деген мәлімдеме жасады. Сонымен қатар, FAA авиациялық тәжірибесі бар әскери қызметшілерге де артықшылық беруді тоқтатты. Ал 2023 жылдың 15 қарашасында Федералды авиация басқармасы тағайындаған сыртқы сарапшылар тобы елдің авиациялық жүйесіндегі қауіпсіздікке қатысты мәселелерді жедел шешу қажеттігін атап өтті. Олардың басты назарында әуе қозғалысын бақылаушылардың жеткіліксіз саны және қолданыстағы технологияның ескіргендігі тұрды.