Кіріспе

Анатомиялық дамуға қатысты транскрипция факторларының отбасы. FOX (forkhead box) ақуыздары – жасушалардың өсуі, көбеюі, дифференциациялануы және ұзақ өмір сүруіне қатысы бар гендердің экспрессиясын реттеуде маңызды рөл атқаратын транскрипция факторларының отбасы. Көптеген FOX ақуыздары эмбриональды даму үшін маңызды. FOX ақуыздары жасушалық дифференциация процестерінде жиынтықталған хроматинмен байланыса алу қабілеті арқылы транскрипциялық белсенділікке де ие. FOX ақуыздарының ерекшелігі – 80-100 аминқышқылынан тұратын және ДНК-ға байланысатын мотив құрайтын forkhead box (бұрандалы қорап). Ақуыз доменінің құрылымындағы иілгіштер көбелекке ұқсас болғандықтан, бұл бұрандалы мотив «қанатты спираль» деп те аталады. Forkhead ақуыздары – спиральді бұрылысты спираль класының кіші тобы.

Биологиялық рөлдері

FOX ақуыздарын кодтайтын көптеген гендер анықталды. Мысалы, FOXF2 гені forkhead box F2-ні кодтайды, ол Drosophila melanogaster транскрипциялық факторы forkhead-тің көптеген адам тіктес аналогтарының бірі. FOXF2 өкпе мен плацентада экспрессияланады. Кейбір FOX гендері - базальды клеткалық карциномалардың дамуында рөл атқаратын едік сигналды жолының төменгі ағынындағы мақсаттары. О класының мүшелері (FOXO ақуыздары) метаболизмді, жасушалардың көбеюін, стресске төзімділікті және мүмкін өмір сүру ұзақтығын реттейді. FoxO белсенділігі посттрансляциялық модификациялар, оның ішінде фосфорилендіру, ацетилдендіру және убиквитинациялау арқылы бақыланады.

Ашылу

FOX тұқымдасының негізін қалаушы мүшесі және оның атымен аталуына себеп болған фактор – неміс биологтары Детлеф Вайгель мен Герберт Йекле Дрозофилада тапқан бұранда бас транскрипциялық факторы. Одан бері, әсіресе омыртқалы жануарларда, осы тұқымға жататын көптеген мүшелер ашылды. Алғашқыда оларға әртүрлі атаулар берілген (мысалы, HFH, FREAC және fkh), бірақ 2000 жылы бірыңғай номенклатура енгізіліп, FOX ақуыздары тізбек сақталуына сәйкес субкластарға (FOXA, FOXS) жіктелді.

Қатерлі ісік

FOX тұқымдасының мүшесі FOXD2 адам папилломавирусы оң нәтижелі жатыр мойнының пренеопластикалық зақымдарынан алынған неопластикалық кератиноциттерде қатерлілік деңгейіне қарай прогрессивті түрде жоғары экспрессияланған. Осыған байланысты, бұл геннің ісік пайда болуымен байланысты болуы мүмкін және жатыр мойнының пренеопластикалық зақымдарының прогрессиясын болжауға арналған маркер ретінде қолданылуы мүмкін.