Кіріспе

Жануарларда сигнал беретін молекула

Соник едік ақуызы (SHH) SHH генімен кодталған. Бұл ақуыз видео ойынының Соник едік кейіпкерінің атымен аталған. Бұл сигнал беретін молекула барлық жануарлардағы эмбриондық морфогенезді реттеуде маңызды рөл атқарады. SHH органогенезді және орталық нерв жүйесінің, аяқ-қолдардың, саусақтардың және дененің көптеген басқа да бөліктерінің қалыптасуын бақылайды. Соник едік – француздық тудың моделімен сипатталатын концентрация градиенті арқылы дамитын эмбрионды қалыптастыратын морфоген. Бұл модельде SHH молекулаларының біркелкі емес таралуы бар, ол концентрацияға қарай әртүрлі жасуша тағдырларын анықтайды. Бұл гендегі мутациялар голопрозенцефалияға, яғни ми шарының бөлінуінің жеткіліксіздігіне алып келуі мүмкін. Бұл SHH нокаут егештері қолданылған экспериментте көрсетілді, онда мидың алдыңғы орталық сызығы дамымады және оның орнына бір біріккен телеэнцефальдық қуыс пайда болды. Соник едік ересек тіндердің дифференциациялануында, көбеюінде және күтілуінде де маңызды рөл атқарады. Ересек тіндерінде SHH сигналдауының бұзылуы әртүрлі қатерлі ісіктерге, соның ішінде емшек, тері, ми, бауыр, өт қабы және тағы да басқаларға байланысты.

Ашылуы және атауы

Ежелгі ген (hh) тұңғыш рет 1980 жылы Кристиан Нүсслейн-Вольхард пен Эрик Вишаустың классикалық Хайдельберг скринингтерінде жеміс шыбыны (Drosophila melanogaster) ішінде анықталды. Бұл скринингтер, зерттеушілерге 1995 жылы даму генетигі Эдвард Б. Льюиспен бірге Нобель сыйлығын жеңіп беруге әкелді. Олар Drosophila эмбриондарының сегментация үлгісін бақылайтын гендерді анықтады. hh функциясын жоғалтушы мутант фенотипі эмбриондардың дентикулалармен, яғни кішкентай, үшкір өскіндермен, егізкірге ұқсас тікендермен жабылуына себеп болады. Филип Ингам, Эндрю П. МакМахон және Клиффорд Тэбиннің омыртқалы жануарлардағы егізкірге баламасын табуға бағытталған зерттеулері үш гомологты генді анықтады. Осы гендердің екеуі – шөл егізкірі және үнді егізкірі – егізкір түрлерінің аттарымен аталды, ал соник егізкірі – Sonic the Hedgehog видео ойынының кейіпкерінің құрметіне аталды. Генге Тэбин зертханасының постдокторанты Роберт Риддл есім берді, себебі оның әйелі Бетси Уайлдер үйге Sonic the Hedgehog ойынының жарнамасы бар журналмен келді. Зебра балықтарында үш омыртқалы hh генінің екеуі дубликатталған: SHH a және SHH b (бұрын Beatrix Potter-дің балалар кітаптарының кейіпкері, миссис Тигги Винклдің құрметіне аталған) және ihha және ihhb (бұрын ехидна егізкірі деп аталған, Sonic франшизасындағы Knuckles the Echidna кейіпкерінің емес, тікенді құмырсқаның құрметіне аталған).

Функция

SHH гомологтарының ішінде SHH дамуда ең маңызды рөл атқарады, көптеген жүйелерді – соның ішінде алдыңғы гипофиз, мидың паллийі, омыртқа миы, өкпелер, тістер және таламусты зоналық лимитанс арқылы қалыптастыруға қатысатын морфоген ретінде әрекет етеді. Омыртқалы жануарларда аяқ-қол мен саусақтың дамуы ұрықтық аяқ-қолдың түйіршігінің артқы жағында орналасқан поляризациялық белсенділік аймағы арқылы соник-ежиктің секрециясына байланысты. Сондай-ақ, медуллобластома және простата қатерлі ісігінің прогрессиясына да қатысады. Дамитын эмбрион мүшелерінде SHH экспрессиясы үшін фибробласт өсу факторлары деп аталатын морфогеннің апопикальді эктодермалық жиектен секрециялануы қажет. Соник-ежиктің аксоналдық бағыт-бағдар ретінде әрекет ететіні де көрсетілген. SHH дамитын омыртқа миының вентральді орта сызығындағы комиссуральды аксондарды тартады. Атап айтқанда, SHH төмен концентрацияда ретиналық ганглиялық жасушалардың (RGC) аксондарын тартады, ал жоғары концентрацияда кері қайтарады. SHH-ның болмауы (экспрессиясы жоқ) киттер мен дельфиндердің артқы аяқтарының өсуін бақылайды. SHH гені – бес түрдегі ДНК тізбегінің өзгерулері немесе сплайс варианттары бар есек гендер отбасының мүшесі. SHH жетінші хромосомада орналасқан және Sonic Hedgehog белгісіз ақуызының өндірісін бастайды. Егер SHH гені мутацияланған немесе болмаса, Sonic Hedgehog белок өз жұмысын дұрыс атқара алмайды. Соник-ежик жасушалардың өсуіне, жасушалардың ерекшеленуіне және түзілуіне, дене жоспарының құрылымы мен ұйымдастырылуына үлес қосады. Бұл белок өмірлік маңызы бар морфогендік сигналдық молекула ретінде қызмет етеді және эмбриондардың дамуындағы көптеген құрылымдардың қалыптасуында маңызды рөл атқарады, сондай-ақ бет пішінінің бұзылыстарына да себеп болады. Аксиальді мезодермадан туындаған нотохорда SHH-ды өндіреді, ол нейро түтігінің вентральді аймағына клеткадан тыс жолмен өтеді және осы жасушаларға еден пластинасын қалыптастыруға нұсқау береді. Еден пластинасының индукциясына қатысты тағы бір көзқарас, нотохорда орналасқан кейбір прекурсорлық жасушалар оның қалыптасуына дейін нейрондық пластинаға енгізіліп, кейіннен еден пластинасын пайда етеді деп болжайды. Нейро түтігінің өзі омыртқалы жануарлардың орталық жүйке жүйесінің бастапқы негізі болып табылады, ал еден пластинасы – нейро түтігінің вентральді ортасында орналасқан арнайы құрылым. Нотохорданды сигнал беру орталығы ретінде растайтын дәлелдер екінші нотохорды жүйке түтігінің жанына ин виво имплантациялаған зерттеулерден алынған, бұл жүйке түтігінің ішінде эктопиялық еден пластинасының пайда болуына әкеледі. Соник-ежик – нотохорда мен еден пластинасының сигналдық қызметін реттейтін секрецияланған белок. SHH-тың in vitro және in vivo эктопиялық экспрессиясын зерттеу моторлық нейрон мен вентральді интернейронның қабатындағы пластинаның индукциясын және дифференциациясын қамтамасыз етеді. Керісінше, SHH үшін мутантты тышқандарда жамбас омыртқалық сипаттамалар жоқ. SHH сигнализациясын in vitro антиденелерді қолдану арқылы блоктау ұқсас фенотиптерді көрсетеді, сондықтан SHH-тың жоғары концентрациясы жасушалардың көбеюін жергілікті түрде тежейді. Бұл тежеудің салдарынан еден пластинасы жүйке түтігінің бүйірлік аймақтарына қарағанда жұқа болады. SHH-тың төмен концентрациясы жасушалардың көбеюіне және әртүрлі вентральді нейроциттер түрлерінің индукциясына әкеледі, бұл жүйке түтігінің бойымен жүреді. In vitro зерттеулер SHH концентрациясының екі және үш есеге өсуі моторлық нейронның және вентральді омыртқа миында кездесетін интернейрондық субтиптердің пайда болуына әкеледі. Бұл инкрементті өзгерістер in vitro сигнал беретін тіндерден (нотохорда мен еден пластинасы) домендердің қашықтығына сәйкес келеді, олар кейіннен in vitro пайда болған кезде әртүрлі нейрондық субтиптерге дифференциалданады. Градиентті SHH сигнализациясы Gli ақуыздар отбасы арқылы жүзеге асады деп ұсынылады, олар – Drosophila цинк саусағының омыртқалылардағы гомологтары, олар транскрипция факторы Cubitus interruptus (Ci) құрамында болады. Ci – Drosophila-да есек (Hh) сигнализациясының маңызды медиаторы. Омыртқалыларда үш түрлі Gli ақуызы бар, атап айтқанда: Gli1, Gli2 және Gli3, олар нейро түтігінде экспрессияланады. Gli1 үшін мутантты тышқандар омыртқа миының қалыпты дамуын көрсетеді, бұл оның SHH белсенділігін медиациялау үшін қажет емес екенін көрсетеді. Алайда, Gli2 мутантты тышқандарында ішкі омыртқа миында ауыр ақаулар, еден пластинасында және ең вентральді интернейрондарда (V3) ауыр ақаулар байқалады. Gli3 SHH функциясын дозаға тәуелді түрде тежейді, дорсальді нейрондық субтиптерді ынталандырады. SHH мутантты фенотиптер SHH/Gli3 қос мутантта құтқарылуы мүмкін. Gli ақуыздарында C терминалдық белсендіру домені және N терминалдық репрессивті домені бар. SHH Gli2-нің белсендіру функциясын ынталандырады және Gli3-тің репрессивті белсенділігін тежейді деп ұсынылады. SHH Gli3-тің белсендіру функциясын да ынталандырады, бірақ бұл белсенділік жеткіліксіз. SHH басқа да оныңмен өзара әрекеттесетін белоктарды да индукциялайды, және бұл өзара әрекеттесулер жасушаның SHH-қа сезімталдығына әсер етуі мүмкін. Hedgehog өзара әрекеттесетін белок (HHIP) SHH арқылы индукцияланады, ол өз кезегінде оның сигнализациялық белсенділігін әлсіретеді. Витронектин – SHH арқылы индукцияланатын тағы бір белок, ол нейро түтігінде SHH сигнализациясы үшін міндетті кофактор ретінде әрекет етеді. Вентральді нейро түтігінде бес ерекше прогениторлық домен бар: V3 интернейрондары, моторлық нейрондар (MN), V2, V1 және V0 интернейрондары (вентральдіден дорсальдіге қарай). SHH ғана дамитын нейро түтігіне әсер ететін сигналдық молекула емес екенін атап өту маңызды. Көптеген басқа молекулалар, жолдар және механизмдер де белсенді (мысалы, RA, FGF, BMP), және SHH пен басқа молекулалар арасындағы күрделі өзара әрекеттесулер мүмкін. BMP-лер нейрондық жасушаның SHH сигнализациясына сезімталдығын анықтауда маңызды рөл атқарады деп ұсынылады. Бұл туралы дәлелдер BMP тежегіштерін қолданатын зерттеулерден алынған, олар берілген SHH концентрациясы үшін нейрондық пластина жасушасының тағдырын вентрализуейді. Керісінше, BMP қарсыластарындағы мутациялар (мысалы, noggin) омыртқа миының ең вентральді сипаттамаларында ауыр ақауларға әкеледі, содан кейін вентральді нейро түтігінде BMP-нің эктопиялық экспрессиясы байқалады. SHH-тың Fgf және RA-мен өзара әрекеттесуі әлі молекулалық деңгейде зерттелмеген.

Морфогендік белсенділік

Вентральды жүйке түтігіндегі SHH-ның концентрациясына және уақытына байланысты, жасуша тағдырын анықтайтын әрекеті оны морфогеннің көрнекті мысалы етеді. Омыртқалы жануарларда, нейрон түтігінің вентральді бөлігіндегі SHH сигналдануы ең бастысы еден пластинасы жасушалары мен моторлық нейрондардың индукциясына жауапты. SHH дамушы жүйке түтігінің нотокордысы мен вентральді еден тақтасынан шығып, дорсо-вентральді осьті қамтитын концентрация градиентін құрайды және арқалық омыртқа миын анықтайтын кері Wnt градиентімен тежеледі. SHH лигандының жоғары концентрациясы нейрон түтігі мен нотокордының ең вентральді бөліктерінде, ал төмен концентрациясы нейрон түтігінің арқалық аймақтарында кездеседі. SHH градиенті концентрация мен уақытқа тәуелді механизм арқылы әртүрлі жасуша тағдырларын тудырады деп саналады, бұл вентральді прогенторлық жасушаларда әртүрлі транскрипция факторларын тудырады. Жоғарғы жақ сүйегінің үлгілі дамуына жауапты сигнал беру орталығы болып табылатын фронтоназалді эктодермалық аймақтағы (ФЭЗ) SHH экспрессиясы, miR 199 отбасы арқылы краниофациалды дамуды реттейді. Атап айтқанда, мидан SHH-қа тәуелді сигналдар miR 199 отбасы гендерін реттейді, miR 199 гендерінің төмендеуі SHH экспрессиясын арттырып, нәтижесінде кең беттер пайда болады, ал miR 199 гендерінің жоғарылауы SHH экспрессиясын азайтып, тар беттерге әкеледі.

Тіс дамуы

SHH органогенезде және ең бастысы, бас-бет аймағының дамуында маңызды рөл атқарады. SHH сигналдық молекула болғандықтан, ол негізінен концентрация градиенті бойынша диффузия арқылы әрекет етеді, жасушаларға әртүрлі әсер етеді. Тіс дамуының ерте кезеңінде SHH бастапқы эмаль түйінінен – сигналдық орталықтан – босатылады, бұл тіс дамуы мен тіс қырларының өсуін реттеуде жанындағы және жазықтық сигналдық үлгіде орналасу ақпаратын қамтамасыз етеді. Атап айтқанда, SHH сыртқы және ішкі эпителийлер қосылып, тіс сақтаушы жасушалары үшін резервуар құрайтын тіс мойны эпителийлік циклдерінің өсуі үшін қажет. Біріншілік эмаль түйіндері апоптозға ұшырағаннан кейін екіншілік эмаль түйіндері пайда болады. Екіншілік эмаль түйіндері SHH-ді басқа сигналдық молекулалармен бірге бөліп шығарып, ауыз эктодермасын қалыңдатады және дифференциация мен минералдану кезінде тіс тәжінің күрделі пішіндерін қалыптастыруға бастайды. Нокаут гендер моделінде SHH-дің жоқтығы голопрозенцефалияны көрсетеді. Дегенмен, SHH Gli2 және Gli3 молекулаларын белсендіреді. Мутантты Gli2 және Gli3 эмбриондарында кесу тістерінің дамуы ерте кезеңде тоқталып, кішкентай молярлардың қалыпты емес дамуы байқалады.

Өкпе дамуы

SHH көбінесе ми мен аяқ-қолдардың дамуымен байланысты болғанымен, өкпе дамуында да маңызды рөл атқарады. qPCR және нокаут зерттеулері SHH ұрықтық өкпе дамуына үлес қосатынын көрсетті. Сүтқоректілердің өкпе тармақтануы дамитын бронхтар мен өкпелердің эпителийінде жүзеге асады. SHH алғы ішек эндодермасының (үш жапырақ қабатының ең ішкісі) бойында, эмбрионалды өкпелер дамитын дистальді эпителийде экспрессияланады. SHH шаш түбіршіктерінің транзит күшейткіш жасушалары (HF TAC) арқылы дермалық май тінінің қалыптасуын реттеуде маңызды. Атап айтқанда, SHH май жасушаларының алдындағы жасушаларына тікелей әсер ете отырып, дермалық тамыр түзілуін (ангиогенезді) тудырады және пероксисома пролифераторын белсендіретін γ (Pparg) рецепторы генінің экспрессиясы арқылы олардың көбеюін күшейтеді.

Өңдеу

Клеткадан шығарылғанға дейін СГТ бірнеше өңдеу кезеңінен өтеді. Жаңа синтезделген SHH салмағы 45 кДа және препротеин деп аталады. Секрецияланатын белок ретінде, ол N ұшында қысқа сигнал тізбегін қамтиды, оны эндоплазмалық торға (ER) транслокация кезінде сигналды тану бөлшегі таниды, бұл белок секрециясының алғашқы қадамы. Транслокация аяқталғаннан кейін, сигнал тізбегі ER-де сигнал пептидазасымен алынып тасталады. Онда SHH 20 кДа N-терминалды сигналдық доменін (SHH N) және белгілі бір сигналдық функциясы жоқ 25 кДа C-терминалды доменін құру үшін автоөңдеуден өтеді. Бөлінуді C-терминалды домендегі протеаза катализдейді. Реакция кезінде холестерин молекуласы SHH N-нің C-терминалына қосылады. Осылайша, C-терминалды домен интеин және холестерин трансферазасы ретінде әрекет етеді. SHH N-нің N-терминалды цистеинінің альфа-аминіне тағы бір гидрофобты топ – пальмитат қосылады. Бұл модификация тиімді сигнализация үшін қажет, нәтижесінде пальмитилденбеген түрімен салыстырғанда қуаты 30 есе артады және оны мембранаға байланысқан O-ацилтрансферазалар отбасының мүшесі – HHAT белок цистеин N-пальмитоилтрансферазасы жүзеге асырады.

Робот-никинін

Еркеқұйрық сигналды жолының әлеуетті тежегіші табылды және ол "Роботникинин" деп аталды – бұл "Соник Еркеқұйрық" ойындарының басты жауы және доктор Иво "Еггман" Роботник есімімен байланыстырылған.

Бұрынғы атау туралы дау

Бұл ген голопрозенцефалия деп аталатын жағдаймен байланысты, ол мидың, бас сүйек пен бет пішінінің қауырсынын тудыруы мүмкін. Сондықтан кейбір дәрігерлер мен ғалымдар бұл атаудың тым жеңілтек екендігіне сын айтады. Науқас немесе оның отбасымен ауыр сырқат туралы әңгімелескенде, "соник-ежик" геніндегі мутация туралы айту жағымсыз қабылдануы мүмкін екені атап өтілді. Бұл дау-дамай көбінесе басылды және қазір бұл атау жылдам, арзан толық геномдық секвенирлеу мен стандартталған номенклатура пайда болғанға дейінгі дәуірдің әзілді қалдығы ретінде қарастырылады. "Декапентаплагияға қарсы аналар", "Есі жоқ шет" және "Соник-ежик" сияқты гендердің атауларының "сәйкессіздігі" мәселесі науқастармен және олардың отбасыларымен сөйлескенде стандартталған аббревиатураларды қолдану арқылы көбінесе шешіледі.