Кіріспе

Ашық қоғам – 1932 жылы француз философы Анри Бергсон қолданған термин. Ол моральдық универсализмге ұмтылатын динамикалық жүйені сипаттайды. Бергсон ашық қоғамды, ол жабық қоғам деп атаған заң, мораль немесе діннің жабық жүйесімен салыстырды. Бергсонның пікірінше, егер өркениеттің барлық іздері жойылса, жабық қоғамның басқаларды қабылдау немесе қабылдамау инстинктісі сақталады. Ашық қоғам идеясын Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде австриялық тегі бар британдық философ Карл Поппер одан әрі дамытты. Поппер оны органикалық, тайпалық немесе жабық қоғамнан басталып, ашық қоғамға (дәстүрге сын тұрғысынан қараумен ерекшеленеді) және барлық тікелей қарым-қатынастардың жоқтығымен сипатталатын абстрактілі немесе жекеленбеген қоғамға дейінгі тарихи үздіксіздіктің бір бөлігі деп қарастырды.

Тарих

Поппер классикалық гректерді тайпалық қоғамнан ашық қоғамға өтуді бастаған және осының нәтижесінде туындаған, жеке қарым-қатынастардың азаюынан болатын кернеуге алғаш рет тап болған халық ретінде қарастырды. Тайпалық және ұжымдық қоғамдарда табиғи заңдар мен әлеуметтік ғұрыптар арасында ешқандай айырма жасалмайды, сондықтан адамдар қасиетті немесе мистикалық негізде деп санайтын дәстүрлерге күдік келтіруге бейім емес. Ашық қоғамның пайда болуы табиғи және адам жасаған заңдардың аражігін ажыратумен, сондай-ақ моральдық таңдаулар үшін жеке жауапкершілік пен есеп берудің артуымен сипатталады (бұл діни сенімдермен қақтығыс тудырмайды). Поппер жекелік, сын және гуманизм идеялары адамдар оларды танығаннан кейін жойылмайды деп мәлімдеді, демек, жабық қоғамға қайта оралу мүмкін емес. Бірақ ол "тайпалық рухтың жоғалған күйі" деп атаған құбылыстың әсерін мойындады, оның мысалы 20 ғасырдың тоталитаризм режимінде көрініс тапқан. Поппердің зерттеуінен кейін ашық қоғамның кеңіреюі байқалғанымен, бұл Поппердің ынтасының нәтижесінен гөрі, жаңа заманның экономикалық табыстарының нәтижесі болуы мүмкін. Өсуге негізделген индустриалдық қоғамдар өз мүшелерінен сауаттылық, анонимділік және әлеуметтік мобильділік талап етеді – бұл дәстүрлі мінез-құлыққа қайшы келетін, бірақ Георг Симмельдің айтуынша, қалалық санаға тән абстрактілі әлеуметтік қатынастардың кеңіреюін қажет ететін элементтер.

Анықтама

Карл Поппер ашық қоғамды "жеке тұлға жеке шешімдерге бетпе-бет келетін" қоғам деп анықтады, бұл "сиқырлы, тайпалық немесе ұжымдық қоғамнан" өзгеше. Ол демократия ғана реформалар мен басшылықты алмастырудың институционалдық механизмін қан төгілмей, төңкеріс немесе мемлекеттік төңкеріссіз қамтамасыз етеді деп санайтын.

Басты білім

Поппердің ашық қоғам туралы түсінігі саяси емес, эпистемологиялық сипатта болады. Поппер "Ашық қоғам және оның жаулары" еңбегін жазғанда, әлеуметтік ғылымдар фашизм мен коммунизмнің маңыздылығын және мәнін ұғуға жетпеді деп ойлады, себебі бұл ғылымдар оның пікірінше, кемшін эпистемологияға негізделген болатын. Тоталитаризм білімді саясиландыруға мәжбүрледі, бұл сыншыл ойлауға кедерес келтіріп, тоталитарлық елдерде білімнің құрылуына соқтырды. Жабық қоғамда нақты білім мен соңғы шындыққа деген үміттер шындықтың бір ғана түсінігін қабылдауға әрекет етуге алып келеді. Мұндай қоғам ой еркіндігіне тыйым салады. Керісінше, ашық қоғамда әр азамат сыншыл ойлауға қатысуы керек, ол үшін ой және сөз еркіндігі, сондай-ақ осы процесті жеңілдететін мәдени және құқықтық институттар қажет. Алайда, дәстүрлі қоғам мен жаңадан пайда болған полистің кеңістігі арасындағы шиеленіс классикалық Афинаны толыққанды бейнелеген, ал Поппер қазіргі әлемде "тайпалық өмірдің жоғалған бірлігін сағыну" деп атаған нәрсеге деген эмоционалдық тартымдылықты жақсы білген.

Қақпақтар

Инвестор және қайырымды Джордж Сорос, Карл Поппердің ізбасарымын деп мойындаған, консервативті саяси белсенділер Франк Ланц және Карл Роув сияқтылардың қазіргі заманғы жарнама мен таным ғылымынан алынған күшті, нәзік алдау тәсілдерін шебер пайдалануы Поппердің ашық қоғам туралы көзқарасына күдік тудырады деп санайды. Сайлаушылардың шындыққа деген қабылдауы оңай манипуляцияланатындықтан, демократиялық саяси пікір-алыс-қарсылықтар шындықты жақсырақ түсінуге кепілдік бермейді. Поппердің ойлауының маңызды тұсы – шындықтың жоғалу мүмкін деген ой. Сыншыл көзқарас шындықты табуды білдірмейді.