Кіріспе

Шантану () – Махабхарата дастанының кейіпкері. Ол Хастинапура қаласы астанасы болған Куру патшалығының билеушісі ретінде сипатталады. Ол Бхарата тайпасының ұрпағы, Чандравамша әулетінің арғы атасы, Пандавалар мен Кауравалардың бабасы. Бұл билеуші Хастинапура патшасы Пратипаның кіші ұлы болып дүниеге келген. Оның үлкен ағасы Девапи жалмай ауруына шалдыққандықтан, мұрагерлік құқығынан бас тартып, сарбаз болып кеткен. Ортаңғы ағасы Бахлика (немесе Вахлика) әкесінің патшалығын тастап, анасының туысы Балхта қоныстанды және кейіннен оның патшалығын мұраға алды. Осылайша Шантану Хастинапура тағына отырды. Ол дастанның ең батыр жауынгерлерінің бірі болған Бхишманың (Деваврата атымен туған) әкесі ретінде ең көп танылды.

Этимология

Атаудың мағынасын Ади Парвадағы нирукти арқылы түсіндіруге болады, осы арқылы Шри Нитьянанда Мишра оның мағынасын "басқалар үшін сукханы (құшақты) арттыратын" деп түсіндіреді. Монир Уильямс śaṁ tanu-ды "дене үшін пайдалы" деп аударады. Махабхараттың Самбхава Парвасында айтылғандай, осы патшаға тиген оның мемлекетінің қарттары тек сипатталмайтын қуаныш сезінген ғана емес, сонымен қатар жастыққа қайта оралды. Сондықтан бұл патша Сантану деп аталды.

Брахманың қарғысы мен Шантанудың дүниеге келуі

Бұрынғы өмірінде Ықсақұл әулетінің Махабиша есімді қуатты патшасы болған. Ол көптеген ізгі қасиеттерге ие болды, мың Ашвамедха Ягнасын және жүз Раджасуя Ягнасын (император болуға лайықты екенін дәлелдеу үшін) орындағаннан кейін, өлген соң жұмаққа жетті. Бір күні ол Брахма сарайына бару мүмкіндігіне ие болды, онда барлық Девалар мен Ганга да болды. Аспан әлеміндегілер Брахмаға құлшылық етіп жатқанда, жел соғып, Ганганың киімдерін шашыратып, оның денесін ашты. Барлығы, Махабишатан басқа, бас иіп, одан көздерін аударды. Брахма мұны көргенде ашуланып, оны жалғыз өмір сүруге қарғыс етті. Ал Ганга, оның осы әрекетінен ләззат алып, адам болып дүниеге келуге және Махабишаның жүрегін ауыртқанға дейін қайта оралмауға қарғыс алды. Содан кейін Махабиша Брахмадан Куру патшасы Пратипаның ұлы болып тууын тіледі, және Брахма оның тілегін қабылдады. Куру патшасы Пратипа бірде медитация жасап отырғанда, Ганга әдемі әйел түрінде пайда болып, патшаның оң жамбасына отырды. Ол одан не қалағанын сұрағанда, Ганга оны күйеуі болуға шақырды. Бірақ Пратипа, өзі ешкімге құмарлық танытпауға ант бергендіктен және ол оның оң жамбасына отырғандықтан (дәстүр бойынша, оң жамба қызы немесе келіні үшін, ал сол жамба әйелі үшін арналған), бас тартты. Оның орнына ол оған өзінің ұлына үйленуді ұсынды, ол да келісті. Пратипа мен оның әйелі Сунанда қарт жастарында ұл таба алды. Оны Шантану деп атады, себебі ол дүниеге келгенде әкесі аскетикалық тәжірибалар арқылы құштарлықтарын басып тастады. Пратипа содан кейін Шантануды Хастинапура патшасы етіп тағайындап, қайырымдылық жасау үшін орманға кетті. Шантанудан үлкен болған Бахлика да оған Хастинапура патшасы болуға рұқсат берді.

Гангқа үйлену

Шантану Ганг өзенінің жағасында бір сұлу әйелді көріп, оған үйленуін сұрайды. Ол келісті, бірақ бір шартпен: Шантану оның іс-әрекеттері туралы ешқандай сұрақ қоймауы керек. Олар үйленіп, кейін ол ұл туды. Бірақ ол баланы суға батырып жіберді. Шантану уәдесінің арқасында оның себебін сұрай алмады, олай болса оны тастап кетеді деп қорықты. Бір-бірлеп жеті ұл туды, және Ганг оларды суға батырып жіберді. Ганг сегізінші ұлын суға батыра жаздағанда, Шантану қатты ренжіп, өзін ұстай алмай оған қарсы шықты. Соңында Ганга Шантануға Брахманың Махабиша мен оған берген қарғысын түсіндірді. Одан кейін олардың сегіз баласының Васиштаның қарғысымен жер бетіне өлімдік адамдар болып туған сегіз Васу екенін айтты. Бірақ олар оны жұбатқаннан кейін, ол қарғысын шектеді және олар адам болып туғаннан кейін осы қарғыстан босатылатынын айтты. Сондықтан ол жетісін де суға батырып, адамдық өмірден босатты. Алайда Васу Дьяусқа ұзақ өмір сүру, әйел алуға және балалы болуға тыйым салынды. Бірақ дана Вашишта оған ізгілік, барлық қасиетті жазбаларды білу және әкесіне бағынушы ұл болатынын уәде етті. Ганг оны патшалық таққа және мәртебеге лайықты тәрбиелеу үшін алып кететінін айтты. Осы сөздермен ол баласымен бірге жоғалып кетті, ал Шантану оның жоқтығымен қалған өмірін өткізеді деп ойлап, қайғыға батты.

Ұлын қайтадан көру

Шантану әйелі мен ұлын жоғалтып, қайғыға батып, Брахмачарья тәлімін ұстана бастады және патшалығын өте жақсы басқарды. Жақсы мінез-құлықты қабылдау арқылы Шантану қарусыз-ақ бүкіл әлемді жеңіп алды. Барлық патшалар Шантануды император деп жариялады және оның билігі бейбіт болды. Шантану аң аулауды тоқтатты және халқының құрметіне ие болды. Бір күні Ганг өзенінің жағасында серуендеп жүргенде, Шантану өзеннің суының тартылғанын көрді. Бұл құбылыстың себебін іздеп, ол аспандық қаруымен өзен ағысын тоқтатып тұрған әдемі жас жігітке тап болды. Бұл жігіт – оның ұлы еді, бірақ ол оны туғаннан кейін қысқа ғана уақыт көргендіктен танымады. Жігіт өзінің әкесі екенін білді, бірақ оған айтпады. Оның орнына, ол өзінің иллюзия күшімен оның көзінен жоқ болды. Шантану осыны көріп, жігіттің өзінің ұлы болу мүмкіндігін ойлады және Гангты оны көрсетуге шақырды. Ганг пайда болып, жігіттің шын мәнінде оның ұлы Деваврата екенін, оған Васиштха данасы қасиетті жазбалар туралы білім бергенін және Паршурама соғыс өнерін үйреткенін айтты. Деваврата туралы шындықты ашқаннан кейін, ол Шантануға оны Хастинапураға алып кетуді бұйырды. Пайтаққа жеткенде Шантану Девавратаны тақ мұрагері етіп тағайындады. Шантану Гангтан айырылғанына қайғырса да, осындай қабілетті ұлын алғанына қуанды. Ол Девавратаның көмегімен Ямунаның жағасында жеті Ашвамедха құрбанын шалу рәсімін өткізді.

Сатьяватимен неке

Төрт жыл өткен соң, Шантану Ямунаның жағасында саяхаттап келе жатып, белгісіз жақтан келген тәтті хош иіс сезді. Иістің себебін іздеп жүргенде, ол хош иіс шыққан Сатьяватиге тап болды. Сатьявати – оның ауылының балықшылар басшысының асырап алған қызы еді. Оны көрген Шантануға ғашық болып, онымен үйленгісі келді. Оның әкесінен рұқсат сұрағанда, ол Сатьяватидың ұлы Хастинапур тағына отыру шартымен үйленуге келісті. Патша Шантанудың үлкен ұлы Деваврата таққа мұрагер болғандықтан, ол таққа отыруға сөз бере алмады, себебі Деваврата мұңайып жүрген еді. Деваврата әкесінің қайғысына себепті түсінді және әкесі үшін, Сатьяватидың балаларының пайдасына, таққа деген барлық құқықтарынан бас тартатынын басшыға уәде берді. Күмәнді басшыны одан да сендіру үшін, ол Сатьяватиден туған ұрпақтар оның ұрпақтарымен таласпауы үшін өмір бойы үйленбеуге ант берді. Осы уәдені естіген соң, ол бірден Сатьявати мен Шантанудың үйленуіне келісті. Аспан әлемі Девавратаны оның берген қатал анттары үшін Бхишма (қатал ант берген адам) деп атады. Деваврата Сатьяватимен бірге Хастинапурға оралды, содан кейін Шантану мен Сатьяватидың үйлену тойы болды. Бірақ, соңынан Шантану ұлының берген антын біледі. Мұны естіген Шантану алғашқыда қатты қайғырды, бірақ кейіннен ұлының махаббаты мен қамқорлығына қатты риза болып, қашан қаласа сонда ғана өле алатынын айтты. Шантану мен Сатьяватидің екі ұлы болды – Читрангада мен Вичитравирия. Шантану қайтыс болғаннан кейін Читрангада Хастинапурдың патшасы болды.